Кіріспе
Ғалымдардың қалыпты жұмысы, Томас Сэмюэл Кунның «Ғылыми революциялардың құрылымы» кітабында анықталған және егжей-тегжейлі сипатталған қалыпты ғылым – ғалымдардың белгілі бір парадигма немесе түсіндіру аясында теория құру, бақылау және тәжірибе жүргізуден тұратын тұрақты жұмысы. Ғылымды проблемаларды шешу ретінде қарастыра отырып, Кун қалыпты ғылымды негізгі теорияның түпкілікті қағидаларын сұраққа түсірмей немесе сынға алмастан, орнатылған кең теорияға сәйкес толықтырып, егжей-тегжейлі мәліметтерді жинақтау ретінде түсіндірді.
Normal science, identified and elaborated on by Thomas Samuel Kuhn in The Structure of Scientific Revolutions, is the regular work of scientists theorizing, observing, and experimenting within a settled paradigm or explanatory framework. Regarding science as puzzle solving, Kuhn explained normal science as slowly accumulating detail in accord with established broad theory, without questioning or challenging the underlying assumptions of that theory.
Қалыпты ғылымға жол
Кун тарихи тұрғыдан алғанда, қалыпты ғылымға жол қиын болуы мүмкін екенін баса көрсетті. Ортақ парадигма немесе зерттеулердегі консенсус қалыптасуына дейін болашақ ғалымдар Плиний Егде немесе Фрэнсис Бэкон сияқты жазғандай, кездейсоқ фактілер мен расталмаған байқауларды жинаумен шектелді, сонымен қатар көптеген бәсекелес теориялар арқылы өз салаларының негізін дербес құруға тырысты. Кем дегенде, әлеуметтік ғылымдар бүгінге дейін осындай парадигмаға дейінгі деңгейде қалып отырғандай көрінеді.
Жұмыс істеп тұрған қалыпты ғылым
Кун ғылыми жұмыстың көп бөлігін "қалыпты" ғалымдардың атқаратынын айтты, олар парадигманы нақтылау, маңызды парадигмалық фактілерді дәл бағалау және теориялық парадигма эмпирикалық бағалауға ашық болатын жаңа мәселелерді тексерудің үш түрлі міндетімен айналысады. Парадигмалар Кунның қалыпты ғылым туралы ұғымының ядросы болып табылады. Ғалымдар парадигмалардан ережелер тудырады, сондай-ақ ғылыми қауымдастықтың мүшелері бөлісетін барлық құндылықтарды, техникаларды және теорияларды қамтитын әрекет етудің аясын ұсына отырып, зерттеулерге бағыт береді. Парадигмалар өз бәсекелестеріне қарағанда өткір мәселелерді табысты шешу арқылы мойындалады. Қалыпты ғылым парадигманың болжамдарын және парадигмаға қызығушылық тудыратын фактілер арасындағы үйлесімділікті жақсартуға ұмтылады. Оның мақсаты жаңа құбылыстарды табу емес. Кунның пікірінше, қалыпты ғылым ғылыми проблемалардың үш класын қамтиды. Ғылыми проблемалардың бірінші класы – әртүрлі галактикалардағы жұлдыздардың орны мен шамасы сияқты маңызды фактілерді анықтау. Астрономдар Коперник болжамдарын тексеру үшін арнайы телескоптарды қолданғанда, олар екінші кластың жұмысын жасайды: фактілерді теориямен сәйкестендіру, яғни екеуінің арасындағы келісімді көрсетуге тырысу. Гравитациялық тұрақтының мәнін жақсарту – парадигмалық теорияны нақтылаудың мысалы, бұл ғылыми проблемалардың үшінші класы болып табылады.
Консенсустың бұзылуы
Кәдімгі ғалым қалыптасқан парадигманың күтуіне сай келетін барлық құндылықтардың, техникалардың және теориялардың дұрыс деп санайды. Аномалиялар – қазіргі парадигма шеңберінде шешілуі тиіс мәселелер. Егер аномалия немесе аномалиялар тізбегі ғылыми қауымдастықтың жеткілікті мүшелері үшін ұзақ уақыт бойы табысты түсіндіруге келмейтін болса, онда Кухн қалыпты ғылымның дағдарысы деп атайтын жағдайда парадигманың өзі біртіндеп сынап бағалана бастайды. Егер парадигманы құтқару мүмкін болмаса, онда парадигмалық өзгеріс орын алады. Кун парадигмалық өзгеріс кезінде ғылыми жаңалыққа жетуге әкелетін қалыпты ғылымның дамуын көрсетеді: біріншіден, адам қалыптасқан парадигма түсіндіре алмайтын табиғаттағы аномалияны анықтауы керек. Содан кейін осы аномалияны жан-жақты зерттеу қажет. Дағдарыс тек ескі парадигманы жоққа шығарып, жаңа парадигмаға бастапқы аномалияны сәтті бейімдегенде ғана аяқталады. Ғылыми қауымдастық қалыпты ғылымның жұмысын басқаратын жаңа күтулер мен теорияларды қабылдайды. Кун мұндай жаңалықтарды ғылыми революция деп атайды. Парадигмалар бірінен соң бірі алмасып, бір-бірімен қақтығысты болады. Дегенмен, Кунның пікірінше, қалыпты ғылымда бұрын зерттеуді шектеген шектеулерді жеңілдетуге мүмкіндік беретін құрылғы бар, ол парадигма тиімді жұмыс істемей қалғанда іске қосылады. Кунның ұстанымдары парадигманы жоққа шығару мүмкіндігін ғылыми жаңалықтар сәтімен шектейді.
Сын
Кунның қалыпты ғылымы жинақталымды жақсартуға қарағанда, жұмбақтарды шешу және ғылыми революциялар циклдерінің арасындағы өзгерістермен сипатталады. Кунның тарихи тұжырымында бір парадигмадан екіншісіне өту ғылыми болжамдардың әлемін толығымен өзгертеді. Имре Лакатос Кунды ғылыми прогресті түсіндіру үшін иррационализмге жүгінумен айыптады. Лакатос Кухниандық ғылыми өзгерістерді ақыл-еспен басқарылмайтын, мистикалық немесе діни түрленумен байланыстырады. Ғылыми революцияларды ұтымды прогресс ретінде көрсету мақсатымен Лакатос өзінің «Жалғандық және ғылыми зерттеу бағдарламаларының методологиясы» атты еңбегінде ғылыми зерттеудің баламалы аясын ұсынды. Оның зерттеу бағдарламасы моделі ғылымдағы жинақталымды прогресті сақтайды, ал Кунның қалыпты ғылымындағы бірін-бірі қабылдамайтын парадигмалар моделі мұндай мүмкіндік бермейді. Лакатостың негізгі талдау бірлігі – жекелеген теория немесе парадигма емес, оның ішінде терістеуге болатын теориялардың қатарын қамтитын толық зерттеу бағдарламасы. Зерттеу бағдарламасының әрбір теориясы ортақ болжамдарға ие және теорияның негізгі болжамдарына қауіп тудыруы мүмкін жағдайларды түсіндіруге арналған қосымша гипотезалармен қамтамасыз етіледі. Лакатос жаңа фактілерді, жақсы болжамдарды немесе қосымша түсіндірмелерді жасау қабілетіне қарай мәселелердің өзгеруін және қосымша гипотезалардың өзгерістерін бағалайды. Лакатостың ғылыми революция жөніндегі түсінігі дегенеративті зерттеу бағдарламаларын прогрессивті зерттеу бағдарламаларымен алмастыруды қамтиды. Бәсекелес бағдарламалар азшылық көзқарастар ретінде сақталады. Лакатос Кунның ұстанымы салыстырмалылықтың даулы ұстанымына әкелуі мүмкін деп алаңдайды, себебі Кун әртүрлі парадигмаларда әлемнің көптеген тұжырымдамаларын қабылдайды. Ол ғылымдағы даму процесін сипаттағанда табиғатты түсінудің толығырақ және жетілдірілген болуымен сипатталса да, Кун ғылымды кез келген мақсат немесе телосқа қарай даму процесі ретінде қарастырмайды. Ол өзінің жазбаларында «шындық» сөзін сирек қолданғанын атап өткен. Кунның ғылым философиясына мәселе туғызатын релятивизмінің қосымша салдары – ғылым мен ғылым емес арасындағы шекараның бұлыңқы болуы. Карл Поппердің дедуктивті әдісінен айырмашылығы, Кунның тұсында қалыптасқан парадигмаға сәйкес келмейтін ғылыми жаңалықтар парадигманы бірден жалғанға айналдырмайды. Олар ғылыми революция бүкіл парадигманы жоққа шығарғанға дейін, парадигмадағы аномалиялар ретінде қарастырылады және одан әрі зерттеуді қажет етеді.