Кіріспе

Тропикалық жеміс

Гуава (['g//w//ɑː//v//ə] GWAHvə) – көптеген тропикалық және субтропикалық аймақтарда өсірілетін кең таралған тропикалық жеміс.

Этимология

Гуава термині 16 ғасырдың ортасынан бері қолданылып келе жатқанға ұқсайды. Бұл атау испан тілі арқылы таино тілінен (атаудың түбі арауактар тіліндегі «гуаябо» сөзі) шыққан.

Шығу тегі және таралуы

Гуава Мексикадан, Орталық Америкадан немесе Оңтүстік Американың солтүстігінен Кариб теңізі аймағына дейін созылған деп есептелетін аймақтан шыққан. Перудегі археологиялық қазбалар гуаваның б.з.д. 2500 жылдан бері өсірілгенін көрсетеді. Гуава тропикалық және субтропикалық елдерде кеңінен өсіріледі. Субтропикалық аймақтардағы үй шаруашылықтары үшін гуава – ыдыстарда өсіріліп, жеміс бере алатын сирек тропикалық жемістердің бірі. Тұқымнан өсірілген гуава ағашы екі жылда жеміс бере бастайды және қырық жылға дейін жеміс бере алады. Адамдар бұл жемісті өсіріп, тұтынады, ал құстар сияқты көптеген жануарлар оны жеп, дәндерін нәжісі арқылы таратуға көмектеседі. Гавайидегі жержеңке гуавасы (P. littorale) 100-ден астам өсімдік түрінің жойылу қаупіне ұшыратып, агрессивті түрге айналды. Керісінше, бірнеше гуава түрлері мекендеу орындарының жойылуы салдарынан сирек кездеседі, ал кем дегенде біреуі (жамайка гуавасы, P. dumetorum) қазірдің өзінде жойылған. Гуава ағашының ағашы Гавайиде етке дәм беру үшін қолданылады және АҚШ-тың барлық аймақтарында барбекю жарыстарында пайдаланылады. Куба мен Мексикада жапырақтары барбекю жасау үшін қолданылады.

Өндіріс

2019 жылы әлемдегі гуава өндірісі 55 миллион тоннаны құрады, оның 45%-ын Үндістан өндірді (кесте). Қытай мен Таиланд та ірі өндірушілер болды. Көптеген елдерде гуаваны шикі күйінде жейді, әдетте төрт бөлікке бөліп немесе алма сияқты жейді; оны тұз бен бұрыш, кайен бұрышының ұнтағы немесе дәмдеуіштер қоспасымен (масала) де жейді. Филиппинде синиганг дайындау үшін піскен гуава қолданылады. Гуава Кубада гуаяба пастелитосы ретінде жеңіл тағам болып табылады; ал Тайваньда ыстық ауа райында көптеген көшелерде және түнгі базарларда сатылады, оған құрғақ слива ұнтағы мен қант-тұз қоспасымен мақтап жеуге арналған қаптар қосады. Шығыс Азияда гуаваны көбінесе тәтті-қышқыл құрғақ слива ұнтағы қоспаларымен жейді. Гуава шырыны көптеген елдерде ішіледі. Бұл жеміс көбінесе жеміс салаттарына қосылады. Пектиннің жоғары мөлшеріне байланысты гуавадан қантты кондитерлік бұйымдар, консервілер, желе, джем және мармелад (мысалы, бразилиялық гоябада және колумбиялық және венесуэлалық бокадилло) жасауға, сондай-ақ тостқа жағатын мармелад ретінде кеңінен қолданылады. Кейбір фитохимиялық заттар жемістің қабығы мен етінің түсін анықтайды, сондықтан қызыл-сары гуаваларда сары-жасыл гуаваларға қарағанда полифенол мен каротиноидтардың құрамы жоғары болады.

Тұқым майы

Гуава тұқымының майы тағамдық немесе косметикалық өнімдерде қолданылуы мүмкін. Ол линоль қышқылына толы.

Халықтық медицина

1950 жылдан бері гуавалар, әсіресе олардың жапырақтары, құрамы, мүмкін биологиялық қасиеттері және халық медицинасындағы қолданылуы зерттелген.

Паразиттер

Гуава – А. suspensa сияқты жеміс шырынына ұқсас зиянкестердің ең көп таралған қоректік ортасының бірі, олар жұмыртқаларын тым пісіп кеткен немесе бұзылған гуаваларға салады. Бұл зиянкестердің дернәсілдері жемісті жеп, қуыршаққа айналуға дейін оны тұтынуды жалғастырады. Осы паразиттік әрекет орталық Америка елдеріне миллиондаған долларлық экономикалық зиян келтірді. Колумбияда гуаваның қабығын тудыратын патогендік саңырауқұлақтар – Neopestalotiopsis және Pestalotiopsis түрлері болып табылады.