Гректің латын әліпбиінде жазылуы

Кіріспе

Грек тілі латын әліпбиінде жазылған түрде қолданылады.

Грек-аустралиялықтар қолданатын диалект. Greeklish, яғни «грек» және «ағылшын» сөздерінің қосындысынан жасалған сөз, сондай-ақ Grenglish, Latinoellinika/Λατινοελληνικά немесе ASCII Greek деп те аталады. Бұл грек тілінің латын әліпбиінде жазылуы. Грек тілін латын әліпбиіне аударудың халықаралық деңгейде қолданылатын стандартталған жүйелерінен (мысалы, грек есімдерін немесе жер-су атауларын көрсету үшін, сондай-ақ библиографиялық мақсаттар үшін) өзгеше, Greeklish термині грек әліпбиін пайдалану техникалық тұрғыдан мүмкін емес немесе қиын жағдайларда, әсіресе электрондық медиада грек мәтінін жазудың ресми емес, уақытша тәсілдерін білдіреді. Greeklish интернетте гректер форумдарда, электрондық пошта арқылы, IRC, жылдам хабар алмасу және кейде SMS-пен қарым-қатынас жасағанда жиі қолданылды, себебі бұрынғы операциялық жүйелер латын емес жазу жүйелерін немесе UTF-8 сияқты Unicode форматтарын қолдамады. Бүгінде грек тіліндегі контенттің көп бөлігі грек әліпбиінде жазылады. Кейде Greeklish термині ағылшын және грек тілдерін білетін адамдар қолданатын стандартты емес тілдік нұсқаулар үшін де бейресми түрде қолданылады, яғни ағылшын сөздерін макарондық немесе кодты ауыстыру арқылы араластырған грек тілі немесе керісінше.

Тарих

Грек тілінде латын әліпбиін қолданудың кейбір ескі дәстүрлері ерте ғасырларда болған. "Франколевантиника" термині католик мәдени аясында грек тілін жазу үшін латын қарпін пайдалануды нақты білдіреді. ("Франкос" – бұл Рим католиктерінің ескі грекше атауы.) Бұл тәсіл ерте заманауи дәуірде Венеция билеген Грецияда және Венециялық Критіде кеңінен таралған. Шындығында, Ренессанс дәуіріндегі бірнеше грек әдеби туындыларының түпнұсқа қолжазбалары латын қарпімен жазылған (мысалы, Маркос Антониос Фосколостың 1655 жылғы "Фортунатос" комедиясы). Бұл әдет frankochiotika / φραγκοχιώτικα, "Франк/Католик Хиос" деп те белгілі болды, бұл Хиос аралындағы католик миссионерлерінің маңызды рөліне сілтеме жасайды.

Орфографиялық және фонетикалық грек тілі

Грек тілі орфографиялық немесе фонетикалық болуы мүмкін. Орфографиялық қолдануда грек орфографиясын дәл қайта жасау көзделеді: грек және латын әріптері арасында бір-бірге сәйкестік бар, ал диграфтар латын диграфтарына қарағанда грек әріптеріне ұқсас тыныш белгілер немесе цифрларды қолдану арқылы болдырмайды. Әріптер бастапқыда фонетикалық ұқсастық үшін таңдалса, визуалды баламалық және сәйкес пернетақта пернелері фонетикалық ұқсас әріптер таусылғанда қолданылады. Осылайша, psi (ψ) ps, 4 немесе y ретінде жазылуы мүмкін; xi (ξ) ks, x немесе 3; және theta (θ) th немесе 8 ретінде жазылуы мүмкін. Фонетикалық қолдануда грек орфографиясын қайта жасау қажеттілігі жоқ, ал грек тілі грек сөздерінің фонетикалық транскрипциясы (әдетте ағылшын тіліндегі фонетикалық нормалармен, кейде неміс тілі сияқты басқа тілдермен) болып табылады, бірақ көбінесе екеуінің араласқан түрі кездеседі. Әсіресе, йотацизм сақталады: қазір /i/ деп айтылатын әртүрлі әріптер мен диграфтар i ретінде транскрипцияланады, орфографиялық схемадағыдай (мысалы, h, i, u, ei, oi for η ι υ ει οι) ажыратылмайды. Фонетикалық схемада xi әдетте x немесе ks немесе 3 болады; x орфографиялық нормалар бойынша chi (χ) үшін таңдалған болса, ks немесе 3 қолданылады. Пси мен тета әдетте диграфтар ps және th болады. 3 саны xi (ξ) әрпін бейнелеу үшін жиі қолданылады, өйткені 3 санының пішіні түпнұсқа әріпке ұқсас, бірақ айналдырылған. Грек тілінің орфографиялық үлгісі "plateia" сөзі болуы мүмкін, ол грек тілінде "алаң" дегенді білдіреді және грек әліпбиін қолдануда "πλατεία" деп жазылады. "Plateia" сөзі грек әріптерінің латын әріптерімен нақты алмастырылуынан пайда болды: π=p, λ=l, α=a, τ=t, ε=e, ι=i, α=a. Фонетикалық грек тілінің мысалы ретінде сол сөзді, "алаңды" "platia" деп жазуға болады. Осы сөздің "e" әрпісіз жазылуының себебі, фонетика бойынша, грек тіліндегі "алаң" сөзі дәл осылай естіледі: "platia" (өйткені "εί" қазір /i/ деп айтылады, бұл йотацизмнің мысалы), бірақ ежелгі грек тілінің фонологиясы мен тарихи немесе оқытылған айтылуы үшін емес (онда ол "plateia" болды). Грек тілінің орфографиялық үлгісінің ең экстремалды түрі, грек прототиптеріне оптикалық жағынан ең жақын, "византиялық" немесе "арабеск" немесе "каллиграфиялық/көркем" грек тілі деп аталады, оны Hellas пошта тізімінде математик Джордж Балоглу енгізді. Балоглудың "византиялық" стилінің негізгі ерекшеліктері - σ және ς (σ=c ς=s) арасындағы айырмашылық, π=n, Π=TT немесе 5, θ=8, Θ=0 немесе Q, ψ=y, Ψ=4 сияқты кіші және үлкен әріптердің айырмашылығы, сондай-ақ грек прототипіне ұқсамайтын, бірақ оған ұқсас транслитерациялар σ=c, π=n ρ=p Ρ=P. Ежелгі грек, койне, еврей койне, ортағасырлық және қазіргі грек тілінің грамматикасы, орфографиясы және фонологиясы сияқты жазбаша және ауызекі тілдерде көптеген маңызды айырмашылықтар болғандықтан, тарих бойында бір сөз айтарлықтай өзгеруі мүмкін, сондықтан "көрсетудің" (транслитерация немесе транскрипция) бірнеше нұсқасы бар, бұл сілтеме мәтін жазылған немесе аударылған уақытқа байланысты.

Greeklish may be orthographic or phonetic. In orthographic use, the intent is to reproduce Greek orthography closely: there is a one to one mapping between Greek and Latin letters, and digraphs are avoided, with occasional use of punctuation or numerals resembling Greek letters rather than Latin digraphs. While letters are in the first instance chosen for phonetic similarity, visual equivalence, and corresponding keyboard keys, are used when phonetically similar letters are exhausted. Thus, psi (ψ) may be written as ps, 4 or y; xi (ξ) as ks, x or 3; and theta (θ) as th or 8. In phonetic use, there is no concern to reproduce Greek orthography, and the Greeklish is a phonetic transcription (usually with English phonetic norms, sometimes with other languages' like German) of Greek words — although often there is a mixture of the two. In particular, iotacism is preserved: the various letters and digraphs now pronounced as /i/ are transcribed as i, and not differentiated as they are in an orthographic scheme (e. g. h, i, u, ei, oi for η ι υ ει οι). In a phonetic scheme, xi is usually x or ks or 3; ks or 3 is used if x has been chosen, following orthographic norms, for chi (χ). Psi and theta will usually be the digraphs ps and th. 3 is often used to represent xi (ξ) because of the similar shape of the number 3 to the original letter albeit mirrored. An example of orthographic Greeklish could be the word "plateia", which in Greek means "square" and using the Greek alphabet is spelled "πλατεία". The word "plateia" derives from the exact replacement of each Greek letter with its Latin respective: π=p, λ=l, α=a, τ=t, ε=e, ι=i, α=a. An example of phonetic Greeklish could be the same word, "square", written like this: "platia". The reason the same word is, in this occasion, written without the letter "e", is the fact that, phonetically, the word "square" in Greek sounds exactly like this: "platia" (since "εί" is now pronounced /i/, as an instance of iotacism), but not for the phonology and the historical or learned pronunciation of the Ancient Greek language (where it was "plateia"). The most extreme case of orthographic Greeklish, which achieves the greater optical resemblance to the Greek prototypes, is perhaps the so called "byzantine" or "arabesque" or "calligraphic/artistic" Greeklish introduced in the Hellas mailing list by the mathematician George Baloglou. Main characteristics of Baloglou's "byzantine" is the distinction of σ and ς (σ=c ς=s), the distinction of lower and upper letters, such as π=n, Π=TT or 5, θ=8, Θ=0 or Q, ψ=y, Ψ=4, and the unusual, but with great resemblance with the Greek prototype, transliterations σ=c, π=n ρ=p Ρ=P. Since there were many relevant differences both in the written and in the spoken language such as in the grammar, orthography and phonology of Greek at the time of the Ancient Greek, the Koine, Jewish Koine, Medieval and Modern, thus the same word across the history may change outstandingly and therefore have multiple choices of "rendering" (transliteration or transcription) depending on the time on which the referring text was written or translated.

Грек тілінде жазылған кітаптар

Джаннис Андруцопулос (сығанақтарды қараңыз) 2000 жылы Oxy Publications баспасынан шыққан Greeklish тіліндегі "Exegesis" кітабы туралы әңгімелейді. Greeklish транслитерациясы Астро Теллер жазған түпнұсқа кітаптың грек тіліне аудармасына негізделген. Жасанды интеллект туралы жазылған бұл роман, өз "ақылына" ие болған компьютерлік бағдарламаны суреттейді. Түпнұсқа кітап толығымен электрондық хаттар түрінде жазылған, осы себепті Андруцопулос және оның әріптестері оның Greeklish нұсқасын жариялауға белсенділік танытты.

Компьютерді пайдалану

Бұрын ASCII емес символдарды көрсету үшін өзара үйлесімсіз жүйелер (IBM 437, ELOT 928, ISO 8859 7 және бірнеше компанияға тән кодировкалар) болды, сондай-ақ оларды компьютерлік пернетақтада терудің стандартты әдісі болмады. Бұл мәселе Юникодтың енгізілуімен шешілді. Юникодпен үйлесімді бағдарламалық құралдар (веб-серверлер және клиенттер) пайда болғанға дейін көптеген жеке грек немесе бейресми веб-сайттары "Греклиш" (Greeklish) деп аталатын транслитерацияда жазылған. Қазір бұл жағдай өзгерді және грек мазмұны бар сайттардың көпшілігі (егер барлығы болмаса) түпнұсқа грек тілінде жазылады. Электрондық поштаның көп бөлігі де "Греклиш" арқылы жіберілді, бірақ соңғы кезде, қазіргі заманғы электрондық пошта клиенттерінің бағдарламалық құралдарында Юникодпен толық үйлесімділік енгізілгеннен кейін және ескі бағдарламалар біртіндеп ауыстырылғаннан кейін грек символдарын қолдану кеңінен тарады. Грециядағы кейбір интернет-провайдерлер электрондық пошталарында грек және "Греклишті" бірге қолданады. Мысалы, электрондық пошта арқылы пайдаланушыларға жіберілетін корпоративтік хабарламалар әдетте ағылшын, грек және "Греклиш" тілдерінде жазылады. Бұл қабылдаушының компьютерінің ASCII емес символдарға арналған параметрлері жіберушінің параметрлерімен сәйкес келмесе де, маңызды қызмет туралы хабарламаны түсінуін қамтамасыз ету үшін жасалады.

Жарнамада пайдалану

2008 жылдан бері Афина метросында және басқа да аймақтарда грекше әріптермен жазылған жарнамалар пайда болды. Pizza Hut, Forthnet және Vodafone сияқты компаниялар өз жарнамаларының кейбірінде осы әдісті қолданды.

Кәсіптік қарым-қатынаста қолдану

Грекия тілінде жазылуының (Greeklish) іскерлік мақсаттарда немесе іскерлік байланыста қолданылуы – іскерлік қабілетсіздік немесе құрметсіздік көрінеді.

Грекшеден грекшеге аудару

Greeklish пайда болғаннан бері, Greeklish-тен грек тіліне автоматты түрде түрлендіруге арналған көптеген қолданбалар жасалды. Олардың көпшілігі Greeklish транслитерациясының тек бір бөлігімен ғана жұмыс жасай алады және оларды интернеттен табуға және жүктеуге болады. Грек тіліне Greeklish-ті автоматты түрде транскрипциялаудың және дұрыс жазуды қамтамасыз етудің алғашқы толыққанды жүйесі – "All Greek to Me!" – Тіл және сөйлеуді өңдеу институтымен әзірленген және ұсынылған. Грек тіліне Greeklish-ті транскрипциялауға арналған алғашқы ашық онлайн-қосымшаны Патрас университетінің жасанды интеллект тобы жасады, ол deGREEKLISH деп аталды. C# бағдарламалау тілінде жазылған Greeklish конвертері жеке бағдарлама ретінде қолжетімді.