Кіріспе

Б.з.д. 3 ғасыр грек философы, стоик философ

Клеантес (/k//l//i/'/æ//n//θ//iː//z/; ; б.з.д. шамамен 330 – б.з.д. шамамен 230), Асс қаласынан шыққан, грек стоик философы және боксшы. Ол Зенон Китийскийден кейін Афинадағы стоик мектебінің екінші басшысы (scholarch) болды. Бастапқыда боксшы болған ол Афинаға келіп, Зенонның дәрістерін тыңдап философиямен айналысты. Ол түнгі уақытта су тасып жұмыс істеу арқылы өзін асырады. Зенонның қайтысынан кейін, б.з.д. 262 шамасында, ол мектеп басшысы болды және бұл лауазымды келесі 32 жыл бойы сақтап қалды. Клеантес Зенонның ілімдерін сәтті сақтап, дамытты. Ол стоик физикасында жаңа идеяларды қалыптастырды және материализм мен пантеизм принциптеріне сәйкес стоицизмді дамытты. Клеантестің бізге жеткен жазбаларының үзінділерінің ішіндегі ең ірісі – Зевске арналған ғимарат. Оның шәкірті Хрисипп, ең маңызды стоик ойшылдарының біріне айналды.

Өмір

Клеант шамамен б.з.д. 330 жылы Троададағы Ассос қаласында дүниеге келді. Диоген Лаертийдің айтуынша, ол Фанияның ұлы және жас кезінде бокспен айналысып, үлкен жетістіктерге жеткен. Ол Афинаға бар болғаны төрт драхмамен келді, онда философиямен шұғылдана бастады, алдымен циник Краттың, содан кейін стоик Зенонның дәрістерін тыңдады. Көрінуге ақшасы болмағандықтан, өзін асырау үшін ол түнде бағбанға су тасушы болып жұмыс істеді (содан оның лақап аты – құдық суын жинаушы, Φρεάντλης пайда болды). Ол күні бойы философияны оқып, ешқандай табысы болмағандықтан, Ареопаг алдына шақырылып, өмір салты туралы есеп беруі сұралды. Төрешілер оның атқарған жұмысына риза болғандықтан, оған он мина берді, бірақ Зенон оған оларды қабылдауға рұқсат бермеді. Оның шыдамдылығы немесе ақырындаулығы студенттері арасында оған «Есек» деген ат берді, ол оның арқасы Зенонның салған жүгін көтеруге жеткілікті мықты екенін білдіргендіктен, оған қуаныш сыйлады. Оның жоғары моральдық қасиеттері соншалықты құрметке ие болды, 262 жылы Зенонның қайтысынан кейін ол мектептің жетекшісі болды. Дегенмен, ол өзінің еңбегімен күнеріп отырды. Оның шәкірттерінің арасында оның ізбасары Хрисипп және Антигон II Гонат болды, ол одан 3000 мина қабылдады. Ол 99 жасында, шамамен б.з.д. 230 жылы қайтыс болды. Айтуынша, ол қауіпті жараның салдарынан біраз уақыт ораза ұстауға мәжбүр болды. Кейін ол оразасын жалғастырды, өйткені өлімге бара жатқан жолдың ортасында екенін, сондықтан кері қайтуға тырыспайтынын айтты.

Философия

Клеант стоицизмнің дамуындағы маңызды тұлға болды, мектептің физикалық тұжырымдамаларына өзінің ерекшелігін қосты, ал оның материализмі стоик жүйесіне тұтастық сыйлады. Ол елуге жуық еңбек жазды, олардың тек шағын бөліктері ғана Диоген Лаерций, Стобай, Цицерон, Сенека және Плутарх сияқты авторлар арқылы бізге жетті.

Физика

Клеант стоик физикасын кернеу теориясымен (тонос) революциялады, бұл стоик материализмін өлі және инертті материяның барлық түсініктерiнен ажыратады. Ол стоик пантеизмін дамытты және өзiнiң материалистік көзқарастарын логика мен этикаға қолданды. Ол жанның материалдық зат екенін дәлелдеді: (а) денелiк қасиеттер ғана емес, сонымен қатар ақыл-ой қабiлетi де ата-анадан балаға берiледi; (б) жанның денеге деген сезiмталдығы денеге соққанда немесе кескенде жанның ауыруында, ал жанды уайым немесе қайғы басып қалғанда дененiң де соған сай әсер етуiнде көрінедi. Клеант сондай-ақ, жанның өлімнен кейiн де өмiр сүретiнiн, бiрақ оның өмiр сүру қарқындылығы сол жанның күшiне немесе әлсiздiгiне қарай өзгеретiнiн үйретті. Клеант Күндi қасиеттi деп санады; Күн барлық тiршiлiкке қолдау көрсеткендiктен, ол барлық тiршiлiкке жан берушi қасиеттi отқа (стоик физикасында) ұқсайды, сондықтан ол да әлемнiң жандыратын отының немесе эфирiнiң бөлiгi болуы керек. Кейбiреулер ол Аристархты "әлем отының ошағын" (яғни Жердi) қозғауға батылданғаны үшін дiнсiздiкпен айыптады дейдi; бұл түсiндiрме қабылданған мәтiнге түзету енгiзуге байланысты, себебi қолжазбаларда Аристарх айыптаушы болып көрсетiлген. Клеант туындыларының ең үлкен бөлiгi – Зевске арналған гимннiң Стобейде сақталған бөлігі, онда Зевске мадақ пен құрмет көрсету барлық ақыл-ой иелерiнiң ең жоғары құқығы деп жарияланады.

Этика

Клеантес ләззаттың жақсылық емес, сонымен қатар "табиғатқа қайшы" және "құндысы жоқ" екенін айтты. Оның пікірінше, құштарлықтар (махаббат, қорқыныш, қайғы) – әлсіздіктер: олардың ішінде ол үнемі баса айтқан, жан күшінің дене күшінен кем емес, оған байланысты болатын және адамда өзін-өзі ұстау, моральдық күшті құрайтын, сондай-ақ барлық жақсылықтың негізін қалайтын кернеу немесе тартылыс жоқ. Зенон өмірдің мақсаты – "тура тұру" екенін айтқан, яғни, ақылдың құштарлықсыз өмірінен басқа ешқандай өмір өзімен үйлесімді бола алмайды. Клеантеске "табиғатпен тура тұру" деген сөздерді қосу есебінен танымал стоик формула толықтырылды, онда мақсат – "табиғатпен тура тұру" делінген. Клеантес үшін бұл, ең алдымен, ғаламның бағытына сәйкес өмір сүруді білдірді, себебі ғалам ақыл-оймен басқарылады, және әркімнің ғаламның бағытын білуге немесе танысуға, оны ұтымды деп мойындауға және оған қуана сәйкес келуге құқығы бар. Оның сөзіне қарағанда, бұл – ерік-жігердің нағыз бостандығы, себепсіз, немесе белгілі бір мақсатсыз, немесе ерсіз әрекет ету емес, жалпы тәртіпке қарапайымдықпен мойынұсыну, демек, кез келген жағдайға.

Қазіргі заманның ықпалы

Ең бастысы, Клеантестің көркемделіп суреттелген нұсқасы Дэвид Юмның «Табиғи дін туралы әңгімелер» атты еңбегінде үш маңызды әңгімелесушінің бірі болып келеді, онда ол Құдайдың бар екендігі және оның мәнін кейіннен білуге болатындығын қорғайды. Клеантес Хосе Энрике Родоның «Ариэль» эссесінде де кездеседі, онда ол түн бойы су тасығанда Зенонның үйретіктері туралы ойланып отырады.