Шестінші Любавичский Ребе: Йосеф Ицхак Шнеерсон

Кіріспе

Алтыншы Хабад Раби (1880–1950)

Йосеф Ицхак (Иосеф Исаак) Шнеерсон (21 маусым 1880 – 28 қаңтар 1950) – православиелік раввин және Хабад Лубавич хасидистік қозғалысының алтыншы Раби (рухани көшбасшысы). Ол сондай-ақ Фриердикер Раби ("Алдыңғы Раби" деген мағынадағы идиш тілінде), Раби РаЯЦ немесе Раби РаЯЦ (рабби Йосеф Ицхақтың аббревиатурасы) деп белгілі. Кеңес Одағының ішінде православиелік яһудилікті сақтап қалу үшін көп жылдар бойы күрескеннен кейін, оған елде қалу мүмкін болмады; ол күресін Латвиядан, содан кейін Польшадан және ақырында АҚШ-тан жалғастырды, өмірінің соңғы он жылын сол жерде өткізді.

Ерте өмір

Йосеф Ицхак Шниерсон Ресей империясының Могилев губерниясының Любавичи қаласында (қазіргі Смоленск облысы, Ресей) Шолом Довбер Шниерсонның (Ребе Рашаб) жалғыз ұлы болып дүниеге келді. 15 жасында әкесінің жеке хатшысы болып тағайындалды; сол жылы ол Ковнодағы қауымдық басшылардың конференциясында әкесінің өкілі ретінде қатысты. Келесі жылы (1896) Вильна конференциясына қатысты, онда раввиндер мен қауымдық басшылар мынадай мәселелерді талқылады: нағыз еврей білімі; еврей балаларына сенбі күні мемлекеттік мектепке бармауға рұқсат беру; және еврей дінін нығайту мақсатында біріккен еврей ұйымын құру. 1908 жылы ол тағы да осы конференцияға қатысты. 13 Элюль 5657 (1897) жылы 17 жасында екінші туысы Нехама Дина Шниерсонға үйленді, ол Чишинёв раввині Авраам Шнеерсонның қызы, Нижин раввині Исраэль Ноахтың ұлы, раввин Менахем Мендель Шниерсонның ұлы, Цемах Цедек. Ол есейген сайын Санкт-Петербург пен Мәскеудегі патшалық билік алдында еврейлердің құқықтары үшін күресті. 1904 жылғы орыс-жапон соғысы кезінде ол Ресейдің Шығыс аймағындағы еврей сарбаздарға кошер тағамдары мен жабдықтар жіберіп, оларға көмек көрсетуге тырысты, онда ол 1929 жылға дейін өмір сүрді. Йосеф Ицхақтың кеңестік түрмеден босатылуы Хабад қауымында жыл сайын тойланады. Босатылғаннан кейін Йосеф Ицхак Палестинаға барды, онда қасиетті зираттарды, жергілікті ешивалар мен Тора орталықтарын көрді және 1929 жылдың 7-22 тамызы аралығында раввиндер мен қауымдық басшылармен кездесті. Ол Хебронға қырғынға он күн қалғанда барды және Хабад есептеріне сәйкес, көптеген жылдардан кейін Патриархтар үңгіріне кіруге рұқсат алған алғашқы еврей болды. Оның сапары жергілікті арабтардың көзқарасына қандай әсер еткені туралы көп мәлімет жоқ. Шниерсонды 600-ға жуық адам қарсы алды, олардың қауіпсіздігін 100-ден астам Нью-Йорк полиция қызметкерлері қамтамасыз етті. "Барлық Құдай біздің еврей халқымызға пана болған осы ұлы елге батасын берсін", - деді ол келген кезде. Оның сапарының мақсаты американдық еврейлердің білім беру және діни жағдайына баға беру және кеңестік еврейлердің қиын жағдайы туралы хабардар ету болды. 28 қазан күні Манхэттенде православие, консервативті және реформалық еврей басшылары ұйымдастырған банкетте ол құрметке ие болды. АҚШ-та болған кезде Шниерсон Филадельфия, Балтимор, Детройт, Бостон және Чикаго қалаларына (Нью-Йорктан басқа) саяхаттады. 10 шілдеде ол Ақ үйde президент Герберт Гувермен кездесті. Республикалық партияның президенттік үміткері ретінде Гувер оның босатылуын қолдады. 1934 жылдан Екінші дүниежүзілік соғыстың басына дейін ол Польшаның Варшава қаласында тұрды.

Yosef Yitzchak Schneersohn was born in Lyubavichi, Mogilev Governorate, Russian Empire (present day Smolensk Oblast, Russia), the only son of Sholom Dovber Schneersohn (the Rebbe Rashab), the fifth Rebbe of Chabad. He was appointed as his father's personal secretary at the age of 15; in that year, he represented his father in the conference of communal leaders in Kovno. The following year (1896), he participated in the Vilna Conference, where rabbis and community leaders discussed issues such as: genuine Jewish education; permission for Jewish children not to attend public school on Shabbat; and the creation of a united Jewish organization for the purpose of strengthening Judaism. He participated in this conference again in 1908. On 13 Elul 5657 (1897), at the age of 17, he married his second cousin, Nechama Dina Schneersohn, daughter of Rabbi Avraham Schneerson of Chișinău, son of Rabbi Yisroel Noach of Nizhyn, son of Rabbi Menachem Mendel Schneersohn, the Tzemach Tzedek. As he matured, he campaigned for the rights of Jews by appearing before the Czarist authorities in Saint Petersburg and Moscow. During the Russo Japanese War of 1904 he sought relief for Jewish conscripts in the Russian army by sending them kosher food and supplies in the Russian Far East. where he lived until 1929. Yosef Yitzchak's release from Soviet imprisonment is celebrated each year by the Chabad community. After his release, Yosef Yitzchak went to Palestine where he saw holy gravesites, local yeshivas and Torah centers, and met with rabbis and community leaders from 7–22 August 1929. He visited Hebron ten days before the massacre and, according to Chabad accounts, was the first Jew for many years to be allowed into the Cave of the Patriarchs. Little information is available about the effect his visit had on the attitude of the local Arabs. Schneersohn was greeted by some 600 people, with security provided by over 100 New York City police officers. "May the Almighty bless this great country that has been a refuge for our Jewish people," he said at his arrival. The purpose of his visit was to assess the educational and religious state of American Jewry, and raise awareness of the plight of Soviet Jews. he was honored at a 28 October banquet in Manhattan by Orthodox, Conservative and Reform Jewish leaders. While in the United States, Schneersohn also traveled (among places other than New York) to Philadelphia, Baltimore, Detroit, Boston, and Chicago. On 10 July, he met President Herbert Hoover at the White House. As the Republican presidential candidate, Hoover had lobbied for his release. From 1934 until the early part of World War II, he lived in Warsaw, Poland.

1940 ж. АҚШ-қа қоныс аударған

1939 жылы нацистік Германия Польшаға шабуыл жасағанда, Шнирсон Варшавадан кетуден бас тартты. Америка Құрама Штаттарының үкіметі, әлі де бейтарап болғандықтан, дипломатиялық қарым-қатынастарын пайдаланып, нацистік Германияны Шнирсонды Германия басып алған Польшадағы соғыс аймағынан құтқаруға көндіруге тырысты. Ол қалада бомбалау кезінде де, нацистік Германияға берілген соң да қалды. Ұйымдары арқылы, мүмкіндігінше көп яһудилердің басып кіретін әскерлерден қашуына қолдау көрсетті. Вашингтондағы АҚШ Мемлекеттік департаментінің араласуымен және Якоб Рутштейн сияқты көптеген еврей басшыларының лоббилеуімен, Ребе атынан (сондай-ақ, Адмирал Вильгельм Канарис, Абвер басшысының көмегімен деген де болжам бар), оған дипломатиялық иммунитет берілді және Ребе азамат болған, әлі де еркін Латвияның Рига қаласына, Берлин арқылы қауіпсіз өтуге рұқсат берілді. Ригадан Ребе әйелі Штерна Сара, Шемаряху Гурари, әйелі Хана және ұлы Берка, Хаим Мордехай Айзик Ходаков және оның әйелі, сондай-ақ Нисан Миндельмен бірге Швеция арқылы Америкаға кетті. Кемелер Ригадан шығуына рұқсат берілмегендіктен, олар кішкентай ұшақпен Швецияға ұшып, Стокгольмге қонды, содан кейін Гётеборгқа кемемен барды. Олар сол жерден Америкаға бет алған «Дротнингхольм» кемесіне мінді, 1940 жылдың 19 наурызында Нью-Йоркке жетті және Манхэттендегі «Грейстон» қонақүйінде тұрды. Майор Эрнст Блох (де), еврей тегінен шыққан, Германия армиясының орденді офицері, Ребеге Польшада іздеп табу және оны қауіпсіз босату үшін сержант Клаус Шенк (жартылай яһуди) және қарапайым сарбаз Иоганн Хамбургер (төрттен бірі яһуди) кіретін топқа басшылық етті. Шнирсон Америкаға келгенде (ол АҚШ-қа тұрақты көшіп келген алғашқы хасидтік басшы болды), екі хасиді оған келіп, Любавич Еуропада айналысқан барлық қызметтерін бастамауға кеңес берді, себебі «Америка басқаша». Күндеуілдемеу үшін, тіпті тырыспауға кеңес берді. Шниерсон: «Менің көздерімнен қайнап жас ақты», - деп жазды және келесі күні Америкадағы алғашқы Любавичтер иешивасын ашып, «Америка басқаша емес» деп мәлімдеді. 1949 жылы Шниерсон АҚШ азаматы атанды. Нацистер басып алған Польшадан Шнеерсонның қашуы мен Нью-Йоркке қоныс аударуынан кейін, ол «тезірек өкініш – тезірек құтқарылу» деген мағына беретін «L'alter l'tshuva, l'alter l'geula» шақыруын жасады. Вад Хацаланың раввиндері Авраам Кальмановиц пен Аарон Котлер бұл науқанға қарсы шықты. Шниерсон, өз кезегінде, Кальмановиц пен Котлер раввиндерінің қаражатты пайдалануда кемсітушілікке жол бергендігіне, иешиваларын басқа нәрселерден жоғары қойғандығына күдікпен қарап, олардың күш-жігерін сынады. Мизрахи мен Агудас Харабонимдер бұл фактіні анықтағаннан кейін Ваадты қолдауын кері тартып алды.

Following Nazi Germany's attack against Poland in 1939, Schneersohn refused to leave Warsaw. The government of the United States of America, which was still neutral, used its diplomatic relations to convince Nazi Germany to rescue Schneersohn from the war zone in German occupied Poland. He remained in the city during the bombardments and its capitulation to Nazi Germany. He gave the full support of his organizations to assist as many Jews as possible to flee the invading armies. With the intercession of the United States Department of State in Washington, DC and with the lobbying of many Jewish leaders, such as Jacob Rutstein, on behalf of the Rebbe (and, reputedly, also with the help of Admiral Wilhelm Canaris, the head of the Abwehr), he was finally granted diplomatic immunity and given safe passage to go via Berlin to Riga, Latvia, where the Rebbe was a citizen and which was still free. From Riga, the Rebbe left for America by way of Sweden with his wife, his mother Shterna Sarah, Shemaryahu Gurary, his wife Chana and son Berka, Chaim Mordechai Aizik Hodakov and his wife, and Nissan Mindel. They traveled in a small plane to Sweden since boats were no longer permitted out of Riga, landing in Stockholm, and then took a boat to Gothenburg. There, they boarded the Drottningholm which sailed to America, arriving in New York City on 19 March 1940, and where they stayed at Manhattan’s Greystone Hotel. Major Ernst Bloch (de), a decorated German army officer of Jewish descent, was put in command of a group which included Sgt. Klaus Schenk, a half Jew and Pvt. Johannes Hamburger, a quarter Jew assigned to locate the Rebbe in Poland and escort him safely to freedom. When Schneersohn came to America (he was the first major Chasidic leader to move permanently to the United States) two of his chassidim came to him, and said not to start up all the activities in which Lubavitch had engaged in Europe, because "America is different." To avoid disappointment, they advised him not even to try. Schneersohn wrote, "Out of my eyes came boiling tears", and undeterred, the next day he started the first Lubavitcher Yeshiva in America, declaring that "America is no different." In 1949, Schneersohn became a U. S. citizen. Following Schneerson's escape from Nazi occupied Poland and his settlement in New York City, he issued a call for repentance, stating L'alter l'tshuva, l'alter l'geula ("speedy repentance brings a speedy redemption"). This campaign was opposed by rabbis Avraham Kalmanowitz and Aaron Kotler of the Vaad Hatzalah. In return, Schneersohn was critical of the efforts of rabbis Kalmanowitz and Kotler based on the suspicion that Kalmanowitz and Kotler were discriminating in their use of funds, placing their yeshivas before all else, and that the Mizrachi and Agudas Harabonim withdrew their support of the Vaad after they discovered this fact.

Lubavitch-тің АҚШ-тағы қызметі

Раввин Шниерсонның өмірінің соңғы он жылдығында, 1940-1950 жылдары, ол Нью-Йорк қаласындағы Бруклиннің Краун-Хайтс ауданында қоныстанды. Раввин Шниерсон коммунистер мен нацистердің зорлық-зомбылығынан, сондай-ақ көптеген денсаулық мәселелерінен, оның ішінде қылқаламдық склерозбен ауырып, физикалық жағдайы нашарлаған еді. Алайда, ол Америкадағы дәстүрлі еврей дінін қайта жаңғыртуды мақсат тұтты және осы жолда өзінің қозғалысын жетекші күшке айналдыруды қалады. Осы мақсатқа жету үшін ол діни еврей мектептерін және ұлдар мен қыздарға, әйелдер мен ерлерге арналған ешиваларды ашуға бағытталған құрылыс науқанын бастады. Ол өзінің қозғалысының көп томдық еңбектері мен басылымдарын шығару үшін баспаханалар құрды және еврейлердің діни салт-дәстүрлерін бүкіл әлемге тарату процесін іске қосты. Ол ашық түрде дәріс оқи бастады, көптеген адамдар оның насихаттарын тыңдауға келді. Ол жаңадан бітірген раввиндердің шағын тобын басқа қалаларға жібере бастады – бұл үрдісті кейіннен оның күйеу баласы және ізбасары раввин Менахем Мендель Шнеерсон дамытып, кеңейтті. 1948 жылы ол Тель-Авив маңында, Аль-Сафирия араб ауылының орнында Кфар-Хабад деп аталатын Любавич ауылын құрды. Кітаптар Хабад-Любавич кітапханасына тапсырылды, ол 1995 және 1996 жылдары кітаптарды пайдалану мерзімін екі рет ұзартты. Бірақ 2000 жылы кітаптарды Ресейге қайтарудан бас тартты. Олар кітаптарды шексіз сақтау мүмкіндігі үшін айырбастауды ұсынды, бірақ Ресей одан бас тартты. 2004 жылы Хабад-Любавич Ресейге қарсы сотқа шағымданып, қалған кітаптарды талап етті. 2010 жылы американдық сот олардың талабын қанағаттандырды, бірақ Ресей оны жарамсыз деп мәлімдеді. Жауап ретінде 2011 жылы Ресей американдық мұражайларға туындыларын беруге тыйым салды. 2014 жылы АҚШ округтік сотының төрешісі Ройс К. Ламберт Ресейдің 12 000-нан астам кітап пен 50 000 діни құжаттан тұратын Шниерсон коллекциясын қайтарудан бас тартқаны үшін күніне 50 000 доллар айыппұл салды. Раввин Шниерсонның мұрагерлері болмағандықтан, Ресей бұл коллекцияны Ресей халқының ұлттық байлығы деп санайды. Бұл дау 2014 жылы Украинадағы Ресейдің әскери араласуына байланысты Мәскеу мен Вашингтон арасындағы қарым-қатынастың нашарлауымен байланысты. Ресей соты АҚШ Конгресі кітапханасына кітаптарды қайтарудан бас тартқаны үшін күніне 50 000 доллар айыппұл төлеуге міндеттеді.

During the last decade of Rabbi Schneersohn's life, from 1940 to 1950, he settled in the Crown Heights section of Brooklyn in New York City. Rabbi Schneersohn was already physically weak and ill from his suffering at the hands of the Communists and the Nazis and from multiple health issues including multiple sclerosis, but he had a strong vision of rebuilding Orthodox Judaism in America, and he wanted his movement to spearhead it. To do so, he went on a building campaign to establish religious Jewish day schools and yeshivas for boys and girls, women and men. He established printing houses for the voluminous writings and publications of his movement, and started the process of spreading Jewish observance to the Jewish masses worldwide. He began to teach publicly, and many came to seek out his teachings. He began gathering and sending out a small number of his newly trained rabbis to other cities a trend later emulated and amplified by his son in law and successor, Rabbi Menachem Mendel Schneerson. In 1948, he established a Lubavitch village in the Land of Israel known as Kfar Chabad near Tel Aviv, on the site of the de populated Arab village of Al Safiriyya. The books were given to the Chabad Lubavitch library which helped to prolong the use of the books twice, in 1995 and 1996, before they finally refused to return them to Russia in 2000. They proposed an exchange for the opportunity to keep the books indefinitely, but Russia refused. In 2004, the Chabad Lubavitch filed a lawsuit against Russia, claiming the remaining books. In 2010, an American court granted their claim, which Russia ignored as invalid. In retaliation, in 2011 Russia put a ban on lending works to American museums. In 2014, Senior United States District Judge Royce C. Lamberth imposed fines of $50,000 a day for Russia refusing to return the Schneersohn collection of more than 12,000 books and 50,000 religious papers. Since Rabbi Schneersohn had no heirs, Russia claims the collection is a national treasure of the Russian people. This dispute is related to the deteriorating ties between Moscow and the U. S. over the ongoing 2014 Russian military intervention in Ukraine. A Russian court ruled that the Library of Congress should pay fines of $50,000 a day for refusing to return the books.

Еврей тіліндегі аудармалар

Ликутей Диббурим, 5 томдық. Сефер Хасихот – 5700–5705, 3 томдық. Сефер Хазихронот, 2 томдық.

Фильмде

Раввин Йосеф Ицхактың Польшадан қашуы 2011 жылы Израильдің "Хараби Ве'хакатзин Ха'германи" (Хабад ребесі мен неміс офицері) атты деректі фильмінің сюжетіне алынған.