Кіріспе

Сатмар хасидтерінің Бас Рабині Жоел Тейтельбаум (; 13 қаңтар 1887 – 19 тамыз 1979) – Сатмар әулетінің негізін қалаушы және тұңғыш Бас Рабині. Соғыстан кейінгі хасидизмнің қайта жандануындағы маңызды тұлға, ол қатаң консервативтік және оқшауланған саясатты ұстанды, қазіргі заманды мойынбұрмады. Тейтельбаум сионизмге қарсы күресті, оны діни бұрылыс деп санады. Оның Холокост кезінде Трансильваниядағы еврей қауымының басшысы ретіндегі рөлі күмәнді болып қала береді.

Ерте өмір

Тейтельбаум 1887 жылдың 13 қаңтарында дүниеге келген. Ол Сигеттің бас раввині Ханания Йом Тов Липа Тейтельбаумның екінші ұлы және оның екінші әйелі Чана Ашкеназидің ұлы. Олар 1878 жылы үйленді, себебі оның бірінші әйелі Рейтзе – Ропшицтің ребесі Менаше Рубиннің қызы – бала тууға мүкіндігі болмағандықтан, екінші әйел алуға арнайы рұқсат алды. Жоел төрт аға-інісінен кейінгі кенже бала еді. Тейтельбаум отбасының раввиндері жоғары консервативті ұстанымдарымен және ағартушылыққа, неодоксиялық иудаизм мен сионизмге қарсылығымен белгілі болды. Ханания – Моше Тейтельбаумның шөбересі, Люблин көргенінің шәкірті, ол өз кезегінде Венгрияда хасидизмнің негізін қалаушылардың бірі болды. Ол Течсо қаласында раввин қызметін атқарды. 1883 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін Ханания Мармарошзигетке (идиш тілінде Сигет деп аталады; бүгінгі Сигет, Румыния) келді, онда ол раввин болып жұмыс істеуге кірісті. Ол жергілікті раввиндік семинарияның деканы болды және қаладағы осы аттас хасидтік қозғалыстың басшысы атанды. Жоел өте ерте жасынан-ақ зиялы қабілеттерімен танымал болды. Бар-мицва кезінде ол Талмудтың Шаббат трактатынан туындаған мәселе туралы бірнеше сағатқа созылған уағыз айтты. Ол ритуалдық тазалыққа қатысты мәселелерде өте қатаң болды және дұғаға дайындалу үшін өзін мұқият тазалап, көп уақыт жұмсады. Үйленбес бұрын ол сегіз көрнекті раввиннен, оның ішінде Моше Гринвальдтан діни қызметке бекіту туралы хат алды. 1904 жылы, әкесінің 15 ақпандағы қайтысынан бірнеше күн бұрын, 17 жастағы Жоел Полянецтің Абрахам Хаим Хоровицтің қызы Шава Хоровицке үйленді. Олардың үш қызы болды, ешқайсысы да әкесінен кейін тірі қалған жоқ және балалары да болған жоқ. Бірінші қызы Эстер 1921 жылдың 14 қыркүйегінде жас кезінде қайтыс болды, ал Рейчел үйленгеннен кейін көп ұзамай, 1931 жылдың 19 наурызында дүниеден озды. Ең кіші қызы Чайя Роиза (немесе Рейсел) 1953 жылдың 23 қазанында қайтыс болды. Тейтельбаумның ағасы Хаим Цви Тейтельбаум әкесінің барлық үш лауазымын мұрагерлік етті. Олардың анасы және хасидтердің шағын тобы кіші ұлы Жоелді лайықты мұрагер деп есептеді. Жаңа үйленген Жоел мен Чава Радомышль-Велкидегі әкесінің үйіне көшіп, бір жылдан астам уақыт сонда тұрды. 1905 жылдың 8 қыркүйегінде Тейтельбаумдар Сзатмарнеметиге, немесе идиш тілінде Сатмарға қоныстанды. Жасырағы болса да, оның жақтастары оның үшін оқу залын ашты. Ол бірте-бірте жергілікті жамағаттың ықыласын тудыра бастады. Тейтельбаум әулетін зерткен журналист Дезсо Дэвид Шон Тейтельбаум сол кезде өзін «Сатмардың ребесі» деп атауын бастағанын жазды. Кейіннен ол бұл атаққа алғаш ие болған Ишашар Дов Лейфермен, Надворналық Мордехайдың ұлымен қарым-қатынасы шиеленісті болды. Лейфер 1906 жылдың 12 қыркүйегінде қайтыс болды.

Раббилік мансап

1911 жылы Теительбаумды Илосса (немесе Иршива) еврей қауымы қаланың раввині болып қызмет етуге шақырды. Бұл кезде қала Австрия-Мажарстан құрамында болғанмен, қазір Украинадағы Иршава қаласы деп аталады. Теительбаум қалаға келген кезде жергілікті семинария құрып, хасидтік идеяларды жұрт арасында таратуға кірісті. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталған соң ол Сату-Мареге қайтып оралды, онда бұрынғы оқу залы біртіндеп толыққанды семинарияға айналды. Жас раввин ретінде ол әкесі мен атасының ұстанымдарына берік ұстанып, сионистермен, тіпті діншіл Мизрахимдермен де байланыс жасауға тыйым салды. Сондай-ақ, Хаим Элазар Спираның Агудат Израильге қарсылығын қолдады. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Трианон келісімі (1920) бойынша Австрия-Мажарстан империясы таратылып, Сату-Маре, Партий және Трансильвания Румыния Корольдігінің құрамына енді. Сол кездегі Сатмардың бас православие раввині Ехуда Гринвальд 1920 жылдың 9 наурызында қайтыс болды. Теительбаумның жақтастары оның кандидатурасын бос қалған лауазымға ұсынды, бірақ оған хасид емес ашкенази көпшілігі, модернистер мен қауымдағы сионистер қарсы болды (басқа көптеген хасидтер туралы айтпағанда). Ақырында, Елиезер Давид Гринвальд (бұрынғыға туыс емес) таңдалды. 1922 жылы Теительбаум сегіз жылдан кейін Иршиваға, сол кездегі Чехословакияға оралды. 1925 жылдың 29 наурызында Карейдің бас раввині болып тағайындалды және бір жылдан кейін қалаға көшіп келді. 1926 жылдың 21 қаңтарында оның ағасы Хаим Цви күтпеген жерден бас сүйегінің ішкі қан кетуінен қайтыс болды. Цвидің үлкен ұлы Екузиел Йегуда Теительбаумқа (II) он төрт жас болған. Оның ізбасарларының көпшілігі Жоелдің ағасының орнын басатынын ұсынғанмен, дәстүр сақталды және Жоелге әкесінің үш лауазымы берілді. Бербештилік Екузиел Джуда Гросс оның тәрбиешісі және Сигеттің іс жүзіндегі бас раввині ретінде тағайындалды. Дегенмен, көптеген хасидтер Жоелге бет бұрды, ол титулсыз династияның реббесіне айналды. Екузиел есейген кезде әкесіне адал жақтастардың арасынан өзінің жекелеген ізбасарларын құрды, бірақ оның ребби ретіндегі ықпалы қала шегінен аспады. 1928 жылдың 20 мамырында Сатмарлық Елиезер Давид Гринвальд қайтыс болды, ал Теительбаум тағы да қалалық раввин лауазымына үміткер болды. Православие қауымының басқармасы құрған сайлау комитеті 11 маусымда оны лауазымға таңдады, 19 мүше қолдап, 5 қарсы дауыс берді, 2-уі дауыс бермеді. Оппозициямен ұзақ даудан кейін, партиялар қауымның барлық мүшелері арасында сайлау өткізуді шешті. Сайлау 9 тамызда өтті, нәтижесінде Теительбаум 437 дауыспен қолдау алды, ал 331 дауыс қарсы болды. Оппозиция нәтижелерді қабылдамады. 27 қыркүйекте өткен екінші дауыс беруде 779 депутат Теительбаумды қолдады, тек бір мүше қарсы дауыс берді. Қауым президенті Хайм Фрёнд және басқа да бірнеше мүшелер раввиннің жақтастары болды, ал оның қарсыластары оларды сайлау процесінде түрлі тәсілдермен, соның ішінде өздерінің кандидаттарына пайдасы тиетін критерийлерге сәйкес қатысу құқығын беру және алып тастау арқылы дауыс беруді бұзған деп айыптады. Екі тарап та қарсыластарын раввиндік соттарға шағымдады және азаматтық билік органдарына арыз түсірді. Партиялар өз талаптарын 1929 жылы басылған ұзын кітапшаларда жариялады: Фрейнд фракциясы "Милкхемес Мицве хаХудош" ("Жаңа бұйрық соғысы") деген атпен кітап шығарды, ал екінші тарап "Сфас Эмес" ("Ақиқат сөздері") атты кітапты жариялады. Ақырында, көптеген адамдардың Теительбаумды қабылдамауына байланысты, оның жақтастары 1929 жылдың 10 желтоқсанында өздерінің тәуелсіз қауымын құрды, онда ол раввин ретінде қызмет ете алды. Мүшелердің жарнасын жоғалту қорқынышы екінші тарапты келіссөзге баруға итермеледі. 1930 жылдың 11 маусымында келісімге қол жеткізілді, ал Жоел Сатмардың бас раввині болып қызмет етуге шақырылды. Ол қауымдық кеңестен қолдау алатынына көз жеткізгенше кандидатураны қабылдамауға шешім қабылдады, бұл үш жарым жылға созылды. Тек содан кейін ол 1934 жылдың 27 ақпанында көшіп келді. 334 студенті бар оның раввиндік семинариясы Сатмардағы ең ірісіне айналды, басқа үш семинариядан көп студент оқыды. 1932 жылдың тамызында Теительбаум Иерусалимге сапар шекті. Мұнда шағын топ оны Йосеф Хаим Сонненфельдтің қайтысынан кейін қаланың ашкенази бас раввині етіп тағайындауға тырысты, бірақ Йосеф Цви Душинский ақырында бұл лауазымға ие болды. 1936 жылдың 29 қаңтарында Теительбаумның бірінші әйелі Чава қайтыс болды. 1937 жылдың 20 тамызында ол Ченстоховалық Авигдор Шапироның 25 жастағы жесір қызы Алте Фаиге Шапироға үйленді, ол одан жарты жас кіші болды.

Румыния королі Кароль II-ге қатысты оқиға

1936 жылдың қысында Румыния патшасы Кароль II Сатмар қаласына сапармен келді. Оның келуін мыңдаған сарбаздар мен сарай қызметкерлері сүйемелдеді. Қала әкімдігі үлкен сахна дайындап, оған барлық діни және қалалық басшылар жиналды. Теительбаумды оның күйеу баласы, Сземихали раввині Чанья Йом Тов Липа Теительбаум және қауым басшысы Шмуэль Розенберг ертіп жүрді. Олардың қасында статус-кво мен неолог қауымдарының раввиндары, сондай-ақ басқа да діни көшбасшылар тұрды. Патша сахнаға жақындап келгенде, ол сахнада тұрған адамдардың бәрін қарап, бір қолындағы рабби таяғын, екіншісінде шапанын ұстап тұрған Тейтельбаумға қарай жүгіре бастады. Екі діни қызметкер патшаға қарай жүгіре бастады, бірақ ол оларға назар аудармады. Тейтельбаум кенеттен не болып жатқанын байқап, сәлем беріп, "Шенатан МиХводо ЛиВней Адам" (құдайдың қадір-қасиетін адамдарға сыйлағандығы үшін) – патшаға кездескенде айтылатын еврей батасын айтты. Патша Тейтельбаумға қолын созып берді. Бұл сәтті еврей фотографы түсіріп, румын баспасөзінде жариялады. Бірнеше күннен кейін патшадан неге православие раввинімен алдымен сөйлескенін сұрағанда, ол былай деп жауап берді: "Сәхнәге жақындап барғанда, мен сол жерде тұрғандардың бәріне көз тастадым. Менің жүрегім осы раввинге руханиятты (яғни, идиш тіліндегі геистличен раввин) сәулелендіретін сыртқы келбетімен тартылды". Патшаның бұл сөзі еврей баспасөзінде жарияланды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1940 жылы Екінші Вена сыйлығынан кейін Сатмар қайтадан Венгрия құрамына енді. Холокостқа дейін Тейтельбаум Трансильвания еврейлеріне қатысты қауіп-қатерлерге назар бөлмеді және оларды құтқару мен көмек көрсету жоспарларын дайындауға қатыспады. Венгрия еврейлерінің жағдайы қауіпті бола бастағанда, Тейтельбаум өзіне және ең жақын айналасына Палестинаға немесе АҚШ-қа қашуға мүмкіндік беретін куәліктермен немесе визалармен қамтамасыз етті, сонымен қатар ультра-ортодоксал қауымдастықтарының басшылары мен сионистік ұйымдар арасындағы ынтымақтастық әрекеттерін тоқтатып, еврей қауымының қалған бөлігіне қашуға көмектесуге болатын мүмкіндікті жойды. Оның қызы Иерусалимде қоныстанды, ал ол өзінің ізбасарларын Палестинаға көшіп барудан аулақ болуға шақырды. 1948 жылдың сәуір айының соңында Сатмар хасидтері атасының атымен аталатын "Етев Лев қауымын" құрды, ол діни корпорация ретінде тіркелді. 1952 жылдың сәуір айында қабылданған қауым ережелерінде Тейтельбаумның жалақы алатын лауазымда емес, мүшелер арасындағы жоғары рухани билік екендігі белгіленді. 1951 жылы, Израильдің тұрғыны болмаса да, Тейтельбаум Иерусалимдегі антисионистік Эда Хахаредис (Құдайдан қорқатын қауым) президенті қызметіне тағайындалды. 1953 жылдың 21 мамырында Зелиг Реувен Бенгистің қайтысынан кейін ол Эда Хахаредис раввиндік сотының төрағасы лауазымын да иеленді. Ол Израильге бірнеше жылда бір рет сапар шегіп тұрды. 1955 жылы Тейтельбаум Орталық раввиндер конгресін құрды және өмірінің соңына дейін оны басқарды. 1960 жылдардың басында Тейтельбаумның өкілдері қауым мүшелерінің сыртқы әлемнен оқшауланған ауылдық елді мекен құруға тырысты. Ақырында олар Нью-Йорк штатының Монро қаласында жер сатып алып, онда Кириас Джоэл (Джоэл қаласы) салды. Алғашқы отбасылар 1974 жылы осы жерге қоныстанды. 1968 жылдың 23 ақпанында Тейтельбаум инсульт алды, ол оның денесінің бір жағын қозғалтпауына және жартылай қабілетсіздікке әкелді. Оның әйелі, бірнеше меңгерушілер мен басқа да лауазымды тұлғалардың қолдауымен Сатмардағы нақты билікке ие болды. Ол Израильде тұратын ізбасарларын Израиль мемлекетінің көмегінсіз өзін-өзі қамтамасыз ететін қауымдастықтар құруға шақырды және мемлекетпен кез келген ресми байланысқа түсуге тыйым салды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін көптеген хасид раввиндері, сондай-ақ көптеген басқа да көрнекті ортодоксал раввиндер мен басшылар Құдай еврей халқын құтқарылуға лайық болған кезде келетін Мошиахтың басшылығымен Израиль жеріне қайтаруға уәде бергеніне сенді. Мошиахтың келуін күтіп, еврей халқы мицвоттарды орындауға және әлемнің басқа ұлттарына қарсылық көрсетпеуге немесе оларға қарсы көтерілмеуге тиіс болды. Холокосттан кейінгі жылдары Тейтельбаум осы ұстанымды нығайтты. Тейтельбаумның пікірінше, қазіргі Израиль мемлекетін діни және зайырлы еврейлер Мошиах емес, құрғандықтан, еврейлердің Мәсіхті күтуі керек деген еврей заңын бұзды. Сонымен қатар, Тейтельбаум Израиль мемлекетінің болуы Мәсіхтің келуіне кедергі келтіріп отырғанын үйретті.

Үш ант

Тейтельбаумның сионизмге қарсы аргументтерінде келтірген классикалық яһуди деректемелеріндегі негізгі сілтемелер Талмудтағы бір үзіндіге негізделген. Раввин Хосе бар Ханина Кетубот 111а-да Раббының Израиль халқына «Үш серт» бергенін түсіндіреді: а) Израиль еліне күшпен бірге қайтуға болмайды; б) Израиль басқа ұлттарға қарсы көтеріліс жасамауы керек; в) ұлттар Израильді тым қатты бағындырмауы керек. Тейтельбаумның айтуынша, екінші серт Израиль мен араб елдері арасындағы кейінгі соғыстарға қатысты. Ол сионистік Израиль мемлекетін Талмудтағы Құдайдың махаббатына асығудың «қасіретке» алып келетіні туралы ескертулермен сәйкес «сабырсыздық» түрі деп қарастырады. Сатмар хасидтері Израильдегі үздіксіз соғыстардың себебі осы сертке немқұрайлы қарау екенін түсіндіреді. Тейтельбаум сионизмге қарсылығын яһудилерді қорғау және қан төгілудің алдын алу жолы деп есептеді. Израильдің құрылуы мен болуына қарсылығынан басқа, «Үш сертке» қарсылығы және сионизмді раввиндік яһудизмнің орнына немесе оған қосымша ретінде қарастыруынан, Тейтельбаум Израиль үкіметіне қатысуға, әсіресе сайлауда дауыс беруге тыйым салады деп санайды. Оның пікірінше, мұндай іс-әрекет мемлекеттің «Тораға қарсы» саясатына «серіктес» болуға және әділ адамдардың рухани және физикалық құрылысына себеп болады. Көптеген хареди раввиндер алғашқы екі идеямен келіссе де, Агудат Исраил және басқа хареди раввиндердің жалпы көзқарасы үшінші идеяға қатысты – Израиль үкіметіне қатысуға рұқсат етіледі, мүмкіндігінше құтқару үшін (оның сөзімен айтқанда, «арыстанның аузынан құтқару»). Бірақ Тейтельбаум Агудат Исраилдің көзқарастарына ашық қарсы болды және қазірге дейін Сатмар хасидтері ұйымға мүше болудан бас тартады. Сатмарлардың пікірінше, Израиль жеріндегі еврей үкіметін тек Мошиах ғана құра алады. Мошиах келгенге дейін өзін діни деп жариялаған үкімет құрылса да, ол «билікті дұрыс пайдаланбағаны үшін» заңсыз болады. Сатмар хасидтері Израильдің қазіргі үкіметіне қарсы болғанымен, олардың көпшілігі Израильде тұрады және сапарлайды. Тейтельбаумның өзі Еуропадан қашқаннан кейін және Израиль мемлекеті құрылғанға дейін шамамен бір жыл Иерусалимде тұрды. Ол АҚШ-қа көшкеннен кейін де Израильге барды.

Басқа пікірлер

Тейтельбаум яһуди заңдарының көптеген ережелеріне өте қатаң болды. Ол Моше Файнштейнмен мехицаның (синагогта жыныстарды бөлу үшін қойылған қоршау) дұрыс биіктігі туралы пікір таластырды. Файнштейн мехицаның орташа бойлы әйелдің иығына дейін жеткені жеткілікті дейді, ал Тейтельбаум мехица әйелдерді мүлдем көрінбеуі керек деп есептеді. Тейтельбаум сәбиді сүндеттеген кезде метциз үшін түтік пайдалануға қарсы болды, себебі ол бұл өзгерістің рухани тұрғыдан әлдеқайда көп адалдыққа алып келетініне сенді. Тейтельбаум барлық үйленген хасидтерге салтанатты жүн тоқыма бас киім киюді ұсынды. Соғысқа дейін Венгрияда көптеген хасидтер мұндай бас киім кимесе де, Тейтельбаум Америкада адамдардың қалғандарынан айқын ерекшеленуінің маңызды екенін ойлады, себебі Америкадағы ассимиляция Венгриядағыдан гөрі жиі кездеседі және осыны болдырмау қажет. Ол жас жігіттер мен қыздардың никеге тұру алдында екі-үш реттен артық кездесуіне рұқсат бермеді. Тейтельбаум цниустың (сәулеттілік, ұяңдық) маңыздылығын баса көрсетті. Ол үйленген әйелдердің миквеге (ритуалды ваннаға) бату алдында ай сайын шаштарын қырқуы керек деген венгр хасидтік дәстүрді қолдады. Ол үйленген әйелдерге парик киюге кеңес бермеді, себебі ол мұның халахада тыйым салынғанына сенді. Оның орнына Тейтельбаум әйелдердің шаштарын басқа нәрсемен, мысалы, орамалмен жабуын қалады. Ол барлық Сатмар әйелдері мен қыздарының қалың қоңыр, тігісі бар шұлық киюін талап етті. Шұлықтардың тығыздығы кемінде 90 деньер болуы керек еді. Мұндай шұлықтардың жетіспеуіне байланысты Тейтельбаум өзінің бір хасидін оларды өндіруге шақырды. Бұл шұлықтар "палм" деп аталды – Тейтельбаумның тегінің ағылшын тіліндегі аудармасы. Тейтельбаум теледидар ұстауға тыйым салды. Бұл 1950-ші жылдарда болды, сол кезде теледидардағы мазмұн әлдеқайда қатаң цензураланды. Ол өзінің "Der Yid" атты идиш тіліндегі газетін сатып алып, басқарды, себебі ол басқа идиш тіліндегі газеттерде адалдыққа шақыратын және хареди басшыларына құрметсіздік жасайтын мақалалар бар деп ойлады. Сонымен қатар, Тейтельбаум өз идеяларын тарату үшін платформа қалаған.