Кіріспе
Хасидтік еврей қозғалысы
1775 жылы құрылған. Любавич атауы 1813 жылдан 1915 жылға дейін қазіргі басты көшбасшылар тұрған қаланың атынан шыққан. Хабадтың басқа, Любавичке жатпайтын ұрпақтары жоғалып кетті немесе Любавич желісіне бірікті. 1930 жылдары Хабадтың алтыншы ребесі, раввин Йосеф Ицхак Шнеерсон Хабад қозғалысының орталығын Ресейден Польшаға көшірді. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін ол қозғалыстың орталығын АҚШ-қа көшірді. 1951 және 1994 жылдар аралығында раввин Менахем Мендель Шнеерсон осы қозғалысты әлемдегі ең кең таралған еврей қозғалыстарының біріне айналдырды. Оның басшылығымен Хабад әлемдегі еврейлердің діни, әлеуметтік және гуманитарлық қажеттіліктерін қанағаттандыруға бағытталған көптеген мекемелер құрды. Хабад мекемелері дінге жақын болмаған еврейлерге көмек көрсетеді, гуманитарлық жәрдем ұсынады, сондай-ақ діни, мәдени және білім беру шараларын жүзеге асырады. Шнеерсонның өмірінде және одан кейін де, оның жақтастарының кейбіреулері оны Мәсіх деп санады, ал оның бұл мәселедегі пікірі ғалымдар арасында талқыланды. Хабадтағы мессиандық идеология түрлі еврей қауымдастықтарында дау тудырды және ол әлі де шешілмеген мәселе болып қалып отыр. Оның қайтысынан кейін жаңа орталық көшбасшы тағайындалмады. Хабадтың әлемдік халқы 90 000–95 000 адамға жетеді деп есептеледі, бұл әлемдік хасид халқының 13% құрайды. Дегенмен, кем дегенде жылына бір рет Хабад қызметтеріне қатысатын еврейлердің саны миллионға жуық. 2020 жылы Pew Research Center жүргізген зерттеуде американдық еврейлердің 16%-ы кем дегенде жартылай тұрақты түрде Хабад қызметтеріне немесе шараларына қатысқаны анықталды.
Тарих
Хабад қозғалысы Польшаның бірінші бөлінісінен кейін 1775 жылы Шнеур Зальманмен Ресей империясының Псков губерниясындағы Лиозно қаласында (қазіргі Лиозна, Беларусь) құрылған. Қозғалыстың тарихында бірнеше тармақтар пайда болған, бірақ Хабад-Любавич тармағы ғана әлі де белсенді, осылайша қозғалыстың негізгі сақталған желісі болып табылады. 1900 жылдардың басында Хабад-Любавич Агудас Хазидей Хабад ("Хабад хасидтерінің қауымдастығы") аясында заңды түрде тіркелді. 1980 жылдары Сатмар хасидтері Хабад хасидтеріне бірнеше шабуыл жасағаннан кейін Хабад пен Сатмар хасидтері арасында шиеленіс туды.
Ресейдегі қысым мен қайта өрлеу
Хабад қозғалысы Ресейде үкіметтік қысымға ұшырады. Ресей үкіметі, алдымен патша билігі, кейін большевиктердің тұсында Хабадтың барлық раввиндерін, біреуін қоспағанда, түрмеге қамады. Большевиктер көптеген Хабад хасидтерін тұтқындады, жер аударып, тіпті өлім жазасын да берді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде көптеген Хабад хасидтері Самарқан мен Ташкент қалаларына эвакуацияланып, онда хасидтік өмірдің шағын орталықтарын құрды. Сонымен қатар, үкіметтің діни өмірді қысымға салуына байланысты Кеңес Одағынан көшіп кетудің жолдарын іздеді. Хабадтың Орталық Азиядағы ықпалы 1920 жылдардағы алғашқы тыйырмалармен де байланысты. Соғыстан кейін, тіпті Хабад қозғалысының орталығы АҚШ-қа көшкеннен соң да, қозғалыс Кеңес Одағында белсенді қызметін жалғастырып, еврей дінін үйренуге тырысқан "отқазылғандар" деп аталатын жергілікті яһудилерге көмектесті. Кеңес дәуірінің барлық кезеңінде Хабад қозғалысы КСРО аумағында құпия желісін сақтап келді. 1991 жылы Кеңес Одағының тарауынан кейін Хабадқа қарсы мемлекеттік қуғын-сүргін тоқтатылды. Ресейдің бас раввині, Хабадтың өкілі Берел Лазар Ресей президенті Владимир Путинмен жақсы қарым-қатынаста. Лазар одан Достық ордені мен "Отанға сіңірген қызметі үшін" ордендерін де алды.
Көшбасшылық
Хабад қозғалысына хасидтік раввиндер жетекшілік етті. Хабад қозғалысының негізгі тармағы, Хабад-Любавич, жеті ребеден өтті: Лиади раввині Шнеур Зальман (1745–1812) Хабад қозғалысын Лиозна қаласында құрды. Хабад қозғалысы хасидтік қозғалыс ішіндегі жеке ойлау мектебі ретінде пайда болды, ол логикалық қорыту арқылы хасидтік мистикалық ілімдерді таратуға бағытталды (яһуди мистикасының «рационалды» түрін жасады). Шнеур Зальманның ең маңызды еңбегі – «Таня» (немесе «Сефер Шел Бейноним», «Орташа адамның кітабы»). «Таня» – Хабад ой-санасының орталық кітабы және Хабад қозғалысының жақтастары оны күнделікті оқиды. Шнеур Зальманның басқа еңбектеріне хасидтік ойлар туралы жазбалар жинағы және «Шулхан Арух ХаРав» – Халаха кодексінің қайта қарастырылған нұсқасы кіреді, оларды Хабад жақтастары үнемі оқиды. Шнеур Зальманның ізбасарлары «Шнеури» және «Шнеерсон» (кейін «Шнеерсон») тегін алды, бұл олардың қозғалыстың негізін қалаушысынан шыққандығын көрсетеді. Ол көбінесе «Ескі ребе» (немесе אדמו״ר הזקן) деп аталады. Раввин Довбер Шнеури (1773–1827), раввин Шнеур Зальманның ұлы, Любавичи қаласындағы Хабад қозғалысына жетекшілік етті. Оның басшылығын бастапқыда Стросельеден раввин Аарон Халеви даулады, бірақ раввин Довбер әкесінің заңды мұрагері және қозғалыстың басшысы ретінде мойындалды. Раввин Довбер хасидтік ойлар туралы көптеген еңбектерін жариялады, бұл әкесінің жұмысын кеңейтті. Ол сондай-ақ әкесінің кейбір жазбаларын жариялады. Раввин Довбердің көптеген еңбектері кейіннен Хабад қозғалысы арқылы қайта басылды. Ол көбінесе «Миттелер Ребе» («Орталық Ребе», אדמו״ר האמצעי) деп аталады. Раввин Менахем Мендель Шниерсон (1789–1866), раввин Шнеур Зальманның немересі және раввин Довбердің күйеу баласы. Хабад қозғалысын өзінің күйеу ағасы немесе ағасы ребе ретінде қабылдауға көндіруге тырысқаннан кейін, раввин Менахем Мендель Хабадтың ребе атағын алды және Любавичи қаласынан (Любавич) қозғалысты басқарды. Ол хасидтік ойлар мен яһуди заңдары туралы көптеген еңбектерін жариялады. Раввин Менахем Мендель әкесі, раввин Шнеур Зальманның кейбір еңбектерін де жариялады. Ол көбінесе өзінің респонсалары бойынша «Цемах Цедек» деп аталады. Раввин Шмуэль Шниерсон (1834–1882) – раввин Менахем Мендельдің жетінші және кіші ұлы. Ол Любавичи қаласында ребе атағын алды, ал оның бірнеше бауырлары басқа қалаларда ребе атағын алып, бірнеше онжылдықтар бойы өмір сүрген өздерінің Хабад топтарын құрды. Оның қайтыс болғаннан кейін бірнеше жыл өткен соң, оның ілімдерін Хабад қозғалысы жариялады. Ол көбінесе «Махараш» деп аталады, бұл «Moreinu HaRav Shmuel» («біздің ұстазымыз, раввин Шмуэль») сөзінің қысқартылған түрі. Раввин Шаллом Довбер Шниерсон (1860–1920), Шмуэльдің екінші ұлы, әкесінен кейін ребе болды. Раввин Шаллом Довбер ағасы Залман Ааронды ренжітпеу үшін ребе атағын ресми түрде қабылдамас бұрын біраз уақыт күтті. Ол «Томчей Темимим» есімді ешива құрды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол Дондағы Ростовқа көшіп келді. Оның көптеген еңбектері қайтыс болғаннан кейін жарық көрді және Хабад иешиваларында жүйелі түрде оқылады. Ол «Рашаб» деп аталады, бұл раввин Шалм Бердің қысқартылған атауы. Раввин Йосеф Ицхак Шниерсон (1880–1950), Шолом Довбердің жалғыз ұлы, әкесінен кейін Хабад ребесі болды. Раввин Йосеф Ицхакты большевиктер оны өлтіруге тырысқаннан кейін Ресейден жер аударды. Ол қозғалысты Польшаның Варшава қаласынан Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін басқарды. Нацистерден қашып шыққаннан кейін раввин Йосеф Ицхак Бруклинде (Нью-Йорк) өлгенше өмір сүрді. Ол Хабадтың қазіргі ұйымдық құрылымының көп бөлігін құрды, оның бірнеше орталық ұйымдарын, сондай-ақ басқа да Хабад институттарын, жергілікті және халықаралық деңгейде құрды. Ол өзінің және бұрынғылардың еңбектерін жариялады. Ол көбінесе «Rayatz» немесе «Frierdiker Rebbe» («Бұрынғы Ребе») деп аталады. Раввин Менахем Мендель Шниерсон (1902–1994), раввин Йосеф Ицхақтың күйеу баласы және Любавичтің үшінші ребесінің шөбересі, күйеуінің қайтыс болғаннан кейін бір жылдан кейін ребе атағын алды. Раввин Менахем Мендель Хабадтың әлемдік желісін кеңейтіп, әлем бойынша жүздеген жаңа Хабад орталықтарын құрды. Ол өзінің және бұрынғылардың көптеген еңбектерін жариялады. Оның ілімдерін Хабад жақтастары үнемі зерттейді. Ол көбінесе «Любавицкий ребе» немесе жай ғана «ребе» деп аталады. Өлгеннен кейін де көпшілік оны Хабад қозғалысының басшысы ретінде құрметтейді. Стивен И. Вайстың айтуынша, Хабад идеологиясы хасид емес яһудилердің ауқымды іс-әрекеттеріне айтарлықтай әсер еткен. Барлық яһудилерге, тіпті діни дәстүрлерден алысқандарға да көмектесуіне байланысты Хабад американдық яһудилердің көп бөлігінде үлкен құрметке ие.
Rabbi Shneur Zalman of Liadi (1745–1812), founded the Chabad movement in the town of Liozna. The Chabad movement began as a separate school of thought within the Hasidic movement, focusing of the spread of Hasidic mystical teachings using logical reasoning (creating a kind of Jewish "rational mysticism"). Shneur Zalman's main work is the Tanya (or Sefer Shel Beinonim, "Book of the Average Man"). The Tanya is the central book of Chabad thought and is studied daily by followers of the Chabad movement. Shneur Zalman's other works include a collection of writings on Hasidic thought, and the Shulchan Aruch HaRav, a revised version of the code of Halakha, both of which are studied regularly by followers of Chabad. Shneur Zalman's successors went by last names such as "Schneuri" and "Schneersohn" (later "Schneerson"), signifying their descent from the movement's founder. He is commonly referred to as the "Old Rebbe" ( or אדמו״ר הזקן). Rabbi Dovber Schneuri (1773–1827), son of Rabbi Shneur Zalman, led the Chabad movement in the town of Lyubavichi (Lubavitch). His leadership was initially disputed by Rabbi Aaron Halevi of Stroselye, however, Rabbi Dovber was generally recognized as his father's rightful successor, and the movement's leader. Rabbi Dovber published a number of his writings on Hasidic thought, greatly expanding his father's work. He also published some of his father's writings. Many of Rabbi Dovber's works have been subsequently republished by the Chabad movement. He is commonly referred to as the Mitteler Rebbe ( 'Middle Rabbi', אדמו״ר האמצעי). Rabbi Menachem Mendel Schneersohn (1789–1866), a grandson of Rabbi Shneur Zalman and son in law of Rabbi Dovber. Following his attempt to persuade the Chabad movement to accept his brother in law or uncle as rebbe, Rabbi Menachem Mendel assumed the title of rebbe of Chabad, also leading the movement from the town of Lyubavichi (Lubavitch). He published a number of his works on both Hasidic thought and Jewish law. Rabbi Menachem Mendel also published some of the works of his grandfather, Rabbi Shneur Zalman. He is commonly referred to as the Tzemach Tzedek after the title of his responsa. Rabbi Shmuel Schneersohn (1834–1882), was the seventh and youngest son of Rabbi Menachem Mendel. He assumed the title of rebbe in town of Lyubavichi (Lubavitch), while several of his brothers assumed the title of rebbe in other towns, forming Chabad groups of their own which existed for several decades. Years after his death, his teachings were published by the Chabad movement. He is commonly referred to as the Maharash, an acronym for Moreinu HaRav Shmuel ('our teacher, Rabbi Shmuel'). Rabbi Shalom Dovber Schneersohn (1860–1920), Shmuel's second son, succeeded his father as rebbe. Rabbi Shalom Dovber waited some time before officially accepting the title of rebbe, as not to offend his elder brother, Zalman Aaron. He established a yeshiva called Tomchei Temimim. During World War I, he moved to Rostov on Don. Many of his writings were published after his death, and are studied regularly in Chabad yeshivas. He is commonly referred to as the Rashab, an acronym for Rabbi Shalom Ber. Rabbi Yosef Yitzchak Schneersohn (1880–1950), the only son of Sholom Dovber, succeeded his father as rebbe of Chabad. Rabbi Yosef Yitzchak was exiled from Russia, following an attempt by the Bolshevik government to have him executed. He led the movement from Warsaw, Poland, until the start of World War II. After fleeing the Nazis, Rabbi Yosef Yitzchak lived in Brooklyn, New York until his death. He established much of Chabad's current organizational structure, founding several of its central organizations as well as other Chabad institutions, both local and international. He published a number of his writings, as well as the works of his predecessors. He is commonly referred to as the Rayatz or the Frierdiker Rebbe ('Previous Rebbe'). Rabbi Menachem Mendel Schneerson (1902–1994), son in law of Rabbi Yosef Yitzchak, and a great grandson of the third Rebbe of Lubavitch, assumed the title of rebbe one year after his father in law's death. Rabbi Menachem Mendel greatly expanded Chabad's global network, establishing hundreds of new Chabad centers across the globe. He published many of his own works as well as the works of his predecessors. His teachings are studied regularly by followers of Chabad. He is commonly referred to as "the Lubavitcher Rebbe", or simply "the Rebbe". Even after his death, many continue to revere him as the leader of the Chabad movement. According to Steven I. Weiss, Chabad's ideology has dramatically influenced non Hasidic Jews' outreach practices. Because of its outreach to all Jews, including those Jews who are quite alienated from religious Jewish traditions, Chabad has been described as the one Orthodox group which evokes great affection from large segments of American Jewry.
Философия
Хабад хасидистік философиясы Құдай, жан және яһуди мицваларының мағынасы сияқты діни және рухани ұғымдарға баса назар аударады. Хабад еңбектерінде классикалық яһуди жазбалары мен яһуди мистикасы, әсіресе Зохар және раввин Исаак Лурияның Кабаласы жиі сілтеме жасалады. Бұл мәтіндер Хабад ілімдерінің бастауы ретінде де, Хабад авторларының түсіндіруді қажет ететін материал ретінде де қолданылады. Осы ілімдердің көптегені қалыпты жағдайда "көкті жерге түсіру" деп аталатын нәрсе – яғни, Жерді Құдайдың мекені ету туралы айтады. Хабад философиясы раввин Исраил бен Елиезердің (Хасидизмнің негізін қалаушы Баал Шем Тов) және оның ізбасары, "Мезрич Магиді" Довбер бен Авраамның ілімдеріне негізделген. Раввин Шнеур Залманның, әсіресе "Танья" (иудаизм) еңбегіндегі ілімдері, кейінгі ұрпақтар тарапынан дамытылған Хабад философиясының негізін құрайды. Бүгінгі таңда Хабадтың көптеген қызметтері Шнеур Залманның ілімдерін қолдану ретінде қарастырылады.
Қауымдастық
Хабадтың жақтасы Хабад хасиді (немесе хасид), лубавичтік, хабадник немесе хабадскер деп аталады. Хабадтың жақтастарына хасидтік ізбасарлармен қатар, Хабад синагогтарына және басқа да Хабад басқаратын мекемелерге қосылған хасид емес адамдар да кіреді. Соңғы онжылдықтарда бұл қозғалысқа көптеген сефардтық жақтастар тартылды, ал кейбір Хабад қауымдастықтарында ашкенази және сефардтық яһудилердің екеуі де кездеседі. Мысалы, Монреальде Хабад үй шаруашылықтарының шамамен 25% Сефардтық ата-анаға ие. Қазіргі заманғы яһудилерді зерттейтін әлеуметтанушылардың пікірінше, Хабад қозғалысы ортодоксал яһудилер арасындағы дәстүрлі хареди және қазіргі православиелік санаттарының ешқайсысына жатпайды. Бұл, ішінара, ортодоксал емес көптеген Хабад қолдаушылары мен байланысты адамдардың болуымен (кейбір ғалымдар оларды «ортодоксал емес хасидтер» деп атайды), яһуди дініндегі саяси және діни ерекшеліктердің ресми мойындалмауымен және Хабад елшілерінің қызметі арқылы көрінетін ортодоксал емес яһудилермен ашық қарым-қатынаспен байланысты.
Халық саны
2018 жылы Марцин Водзинский Хасидизмнің тарихи атласында әлемдік хасидизмнің алғашқы жаһандық есебін жасады. Хабад қауымдастығының тізімдерін пайдаланып, Водзинский Хабадқа 16 000–17 000 отбасы, немесе 90 000–95 000 адам кіретінін, бұл хасидтердің жалпы санының 13% құрайтынын және Хабадты Сатмар қауымдастығынан кейінгі екінші ірі хасидтік қауым деп бағалады. 2006 жылы халық санағының деректеріне сүйене отырып, Краун-Хайтстағы Хабад қауымының шамамен 11 000 адамнан тұратыны есептелді. Краун-Хайтстағы Хабад хасидтерінің 25%–35% идиш тілінде сөйлейтіні анықталды. Бұл көрсеткіш басқа хасидтік топтармен салыстырғанда айтарлықтай төмен, және бұған дейін хасидтік қауымға жатпаған яһудилердің қосылуы себеп болуы мүмкін. Сондай-ақ, Краун-Хайтстағы Хабад хасидтерінің 20% астамы еврей немесе орыс тілінде сөйлейтіні есептелді. Crown Heights Хабад қауымының өз Бейс Дині (раббинат соты) және Crown Heights еврей қауымдастығы кеңесі (CHJCC) бар. Хабад хипстерлері – 2000 жылдардың соңынан бастап 2010 жылдарға дейін Нью-Йорк қаласындағы еврей қауымында Хабад хасидтері мен қазіргі хипстер субмәдениетінің өзара әсерлесуінің шағын үрдісі пайда болды. The Jewish Daily Forward газетінің хабарлауынша, Хабад хасидтік қауымының көптеген мүшелері, көбінесе Бруклиндегі Краун-Хайтста тұратындары, жергілікті хипстер субмәдениетінің әртүрлі мәдени ерекшеліктерін қабылдаған. Бұл мүшелер Хабад хипстерлері немесе Хипстер хасидтері деп аталады.
Израиль
Кфар-Хабад – Кфар-Хабадтың шамамен халқы 5100 адамды құрайды; қаланың барлық тұрғындары Хабад ілгерімділері деп саналады. Бұл бағалау Израильдің халық санағы бюросы жариялаған деректерге негізделген. Басқа бағалаулар бойынша, қауымның халқы шамамен 7000 адамға жетеді. Раввин Есхая Халеви Хоровиц (1883–1978), «Шней Лухот Хабрит» авторы, рабби Есхая Хоровицтің тікелей ұрпағы, Сафадта туған. Ол 1908 жылдан бастап Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ-қа көшіп келгенге дейін Сафадтағы Хабад қауымының раввині қызметін атқарды. Хабад қауымының мүшелері еврей мерекелерінде көптеген әлеуметтік жұмыстарды жүргізеді. Бұл іс-шараларға Рош Хашанада қарттар үшін шофарды үрлеу, Пуримде ауруханадағы науқастарға Мегилланы оқу және Суккот мерекесінде қаланың басты көшесінде сукка құру кіреді.
Канада
Монреаль – Үлкен Монреальдегі Хабад қауымының саны шамамен 1590 адамды құрайды. Бұл бағалау 2003 жылғы қауымдық зерттеуге негіделген. Монреальдегі Хабад қауымы 1931 жылға дейін пайда болған. Канадалық еврейлер туралы алғашқы еңбектерде Канададағы ертедегі хасидтік өмірге сирек немесе ешқандай сілтеме жасалмайды, бірақ кейінгі зерттеушілер Хабадтың Канададағы қызметін 1900 және 1910 жылдардан бастап құжаттады. Стивен Лапидус 1915 жылы «Canadian Jewish Chronicle» журналында жарияланған, алғашқы Канадалық еврейлер конференциясының делегаттарын тізімдейтін мақалада Хабадтың екі қауымы есімдерін атады. Бір қауым Торонто Хабад қауымы, ал екіншісі – «Либавицер қауымы» деп тізімделген. Әлеуметтанушы Уильям Шаффер Хабад хасидтері мен олардың қолдаушыларының кейбіреулері 1941 жылға дейін Монреальде тұрғанын айтады, бірақ одан әрі толықтырмайды. Стивен Лапидус 1931 жылы Канаданың идиш тіліндегі «Кендер Одлер» газетінде жарияланған некрологта, марқұм раввин Менаше Лавут Монреальдегі «Аншей Хабад» және «Нюсах Ари» синагогасын құрған деп көрсетілгенін атап өтеді. Осылайша, Монреальдегі Хабадтың қатысуы 1931 жылға дейін жетеді.
Біріккен Араб Әмірліктері
Дубай – БАӘ-дегі еврей қауым орталығында синагога мен Талмуд Тора бар. Жергілікті кошер шехитасы қауымға апта сайын 1000 кошер тауық етін жеткізеді. Қауым президенті Солли Вольф және раввин Леви Дюшман басшылық етеді.
Кедендік
Хабад жақтастары Луриандық Кабалаға негізделген Хабад дәстүрлерін және дұға қызметтерін сақтайды. Хабадтың жалпы әдет-ғұрыптары, минагим (немесе минагей Хабад) деп аталады, бұл қозғалысты басқа хасидтік топтардан ерекшелейді. Хабадтың негізгі әдет-ғұрыптарының кейбірі – дәстүрлі еврей мерекелерінде орындалатын шағын амалдар:
Құтқарылу мерекесі – Хабад қауымдастықтарында Құтқарылу мерекесінде мацаның (Құтқарылу мерекесінде желетін ашытқысыз нан) сумен жанасуын шектеу қалыпты. Бұл әдет "геброкт" (мағынасы – "ұсатылған") деп аталады. Дегенмен, Құтқарылу мерекесінің соңғы күні мацаның сумен қасақана жанасуы әдетке айналған. Ханука – Хабад хасидтерінің әдеті бойынша Ханука менорасын бөлме есігіне (терезеге емес) орнату керек. Дұға – Хабадтың негізін қалаушы Кабалистердің, ең алдымен Аризальдың ілімдеріне негізделген күнделікті және мерекелік дұғалар үшін өте нақты литургия жазды. Хабадтың негізін қалаушы сондай-ақ түрлі халахикалық шешімдерді енгізді, оның ішінде адамдарға жеу үшін жануарларды сою үшін тот баспайтын болат пышақтарды пайдалануды, қазір бұл еврей дінінің барлық ағымдарында қабылданған.
Демалыс күндері
Хабад қозғалысы арнайы күндер деп белгілеген бірнеше күн бар. Басты мерекелерге қозғалыстың басшылары, Хабадтың ребелері түрмеден босатылған күндері жатады, ал қалғандары басшылардың туған күндеріне, қайтыс болған күндеріне және өмірдегі басқа да маңызды оқиғаларына сәйкес келеді. Басшыларды босату күндері Хабад қозғалысы тарапынан «Азаттық күндері» (ивритше: יום גאולה (Йом Геула)) деп тойланады. Ең танымал күндердің бірі – Юд Тес Кислев, ол Лиади раввині Шнеур Залманның, Хабад қозғалысының негізін қалаушының босатылған күні. Бұл күн сондай-ақ «Хасидтік жаңа жыл» деп те аталады. Тағы бір маңызды күн – Юд Алеф Нисан, Хабадтың жетінші ребесі Рабби Менахим Мендель Шнеерсонның туған күні. Жыл сайын қозғалыстың бірнеше басшыларының қайтыс болған күндері, яғни йарцәйті аталып өтеді. Олардың ішінде: Юд Шват – Хабадтың алтыншы ребесі Рабби Йосеф Ицхак Шнеерсонның йарцәйті, Гиммель Таммуз – Хабадтың жетінші ребесі Рабби Менахим Мендель Шнеерсонның йарцәйті және Хоф Бейс Шват – Рабби Менахим Мендель Шнеерсонның әйелі Чая Мушка Шнеерсонның йарцәйті.
Ұйымдар
Хабад қозғалысын жалпылай білдіретін орталық ұйымы – Агудас Хазидей Хабадты раввин Абрахам Шемтов басқарады. Білім беру, насихаттау және әлеуметтік қызметтер салаларын, Меркос Л'Иньоней Чинух пен Махне Израильді раввин Иегуда Крински басқарады, сондай-ақ Хабад Лубавич баспа үйі – Кехот баспа қоғамы да оның басқаруында. Жергілікті Хабад орталықтары мен мекемелері көбінесе жеке заңды тұлға ретінде тіркеледі.
Мекемелер
2020 жылы 100 елде 3500-ден астам Хабад орталығы болды. Хабад қозғалысының онлайн-каталогында шамамен 1350 Хабад мекемесі тіркелген. Бұл санға мектептер және басқа да Хабадқа байланысты ұйымдар кіреді. Хабад орталықтарының саны елдер бойынша әртүрлі; көп бөлігі АҚШ және Израильде орналасқан. Хабадтың шағын өкілдігі бар 100-ден астам ел бар. Барлығы, оның каталогы бойынша, Хабад әлемнің 950 қаласында өкілдік етеді: Еуропада 178, Африкада 14, Израильде 200, Солтүстік Америкада 400, Оңтүстік Америкада 38, ал Азияда шамамен 70 (Израильді есептемегенде, Ресейді қоса алғанда).
Хабад үйі
Хабад үйі – еврей қауымының орталығы, негізінен білім беру және діни ғұрыптарды сақтау мақсатында қызмет етеді. Көбінесе, қауым өз орталығын қаржылық тұрғыдан қолдап-қорғай алмайынша, Хабад үйі шалихтың үйінде орналасады, ал тұрғын бөлмесі "синагог" ретінде пайдаланылады. Бұл жерде дінге бейім емес адамдар, еврей діні туралы білімі жетілмегендер, сол дінді ұстанған білгір адамдардың арасындағы айырмашылықтан сескенбеу үшін қолайлы жағдай жасалады. "Хабад үйі" термині алғаш рет Рабби Шломо Куниннің UCLA кампусында мұндай кең ауқымды орталықты құруымен пайда болды. Хабад үйінің кілті Рабиға берілді, ол жаңа үй оның үйі екенін білді ме деп сұрады. Оған "Иә" деді, Раби: "Менің қолым осы үйдің есігін тәулігіне жиырма төрт сағат ашық ұстайды, жас-қартқа, ер-әйелге қарамайтын баршаға" деді. Хабадтың ізбасарларын Батыс қабырғасындағы және Бен-Гурион халықаралық әуежайындағы тефилин стендтерінде, сондай-ақ басқа да қоғамдық орындарда, жұма күндері Шаббат шамдарын таратуда көруге болады. Хабад раввиндері мен олардың отбасылары әлемнің ірі қалаларына студенттерге сабақ беру, күндізгі мектептер ашу және жастар лагерьлерін құру үшін жіберіледі. Бұл күш-жігердің көп бөлігі зайырлы немесе дінге аз бейім еврейлерге бағытталған. Сонымен қатар, үйленбеген раввин студенттері жазда әлі тұрақты Хабад орталығы жоқ жерлерде бірнеше апта өткізеді, үйлерге барып, мезуза іліп, еврей діні туралы білім береді. Бұл Меркос Шлихус деп аталады. Раввин Менахем Мендель Шнеерсон бар/бат мицва жасына дейінгі балаларды Тораны оқуға және мицвоттарды сақтауға шақыру мақсатында "Құдайдың әскері" (Цивос Хашем) деп аталатын еврей балалар қозғалысын құрды. Раввин Шнеерсон сондай-ақ, Мицва көліктері сияқты кең ауқымды іс-шараларда заманауи технологияны пайдалануға шақырды, олар қалалар мен елдерді аралап саяхаттайтын жылжымалы үйлер. Хабадтың веб-сайты chabad.org, интернетте еврей дінін таратудағы алғашқылардың бірі болып табылады, оны раввин Йосеф Я. Казен бастап, раввин Д. Зиркинд дамытты. 1994 жылдың маусым айында Раввин Шнеерсон мұрагер қалдырмай дүниеден өтті. Осыдан кейін екі мыңнан астам жұбайлық орталық басшылық рөлдерін өз мойнына алып, бүкіл әлем бойынша "Шлухим" санының бес мыңнан асып кеткеніне себеп болды. 2008 жылғы Мумбайдағы шабуыл кезінде жергілікті Хабад үйі нысанаға алынды. Жергілікті Хабад елшілері, раввин Гавриил Холцберг пен оның әйелі Ривка, сондай-ақ тағы төрт еврей исламист террористердің қолынан қатыгездықпен өлтірілді. Хабадқа әлемнің түкпір-түкпірінен көңіл айтулар келіп түсті.
Қаражатты жинау
Хабад орталықтарының қызметіне қажетті қаржыны жергілікті қауым толығымен қамтамасыз етеді. Хабад орталықтары Лубавич штаб-пәтерінен қаржы алмайды. Күнделікті жұмыстар үшін жергілікті өкілдер барлық қаражатты өздері жинайды. Хабад өкілдері көбінесе жергілікті яһудилерден қолдау сұрайды. Жиналған қаражат Хабад орталықтарын, синагогаларды және миквелерді сатып алуға немесе жөндеуге жұмсалады.
Іс-шаралар
Хабад қозғалысы қазіргі еврей өмірінде көптеген қызметтермен айналысып келеді. Осы қызметтерге түрлі жастағы адамдарға еврей білімін беру, дінге жақын болмаған еврейлерге үгіл жұмысы жасау, еврей әдебиетін жариялау, балалар үшін жазғы лагерьлер ұйымдастыру және тағы да басқа қызметтер кіреді.
Білім
Хабад бірнеше білім беру мекемелерін басқарады. Көпшілігі еврей күндізгі мектептері, ал қалғандары орта және ересектерге арналған білім береді:
Күндізгі мектептер – АҚШ-та Хабад басқаруындағы 300-ге жуық күндізгі және қосымша мектептер бар. Орта мектептер – Хабад бірнеше орта білім беру мекемесін басқарады, олардың ең танымалдары – жас жігіттерге арналған Томчеи Тмимим және жас қыздарға арналған Байс Ривка. Ересектер білімі – Хабад ересектерге арналған білім беру бағдарламаларын ұйымдастырады, соның ішінде Рор еврей оқу институты және еврей оқу желісі ұйымдастырған бағдарламалар бар.
Аудиторлық іс-шаралар
Қозғалыстың көптеген іс-шараларында басқаларға жол табуға баса назар аударылады. Бұл рабби Менахим Мендель Шнеерсонның өзінің ізбасарларын басқа яһудилерге жол табуға шақырғанының нәтижесінде болды. Хабадтың басқаларға жол табу ішінде еврейлік міндеттерді (мицва науқандары) насихаттау және басқа да еврейлік басқаларға жол табу түрлері бар. Хабадтың көптеген іс-шараларын Хабад елшілері (Shaliach (Хабад) қараңыз) жүзеге асырады. Хабад елшілері көбінесе басқа еврей қауымдастықтарына, мысалы, реформашы яһудилерге жол табады. Хасидтік иудаизмнің Хабад Любавич тармағының 6-шы басшысы раввин Йосеф Ицшок Шнеерсон және одан кейінгі оның ізбасары раввин Менахим Мендель Шнеерсон Хабадтың қызметін басқаларға жол табуға бағыттауға жауапты болды. Раввин Шнеерсон православие иудаизмінде (Кирув) басқаларға жол табу саласындағы пионер болды. Олар әлемнің түкпір-түкпірінде басқаларға жол табу мақсатымен орналасқан көптеген рабби елшілерін, "Шлухим" деп белгілілерді жіберді. Бұл Шлухимдер құрған орталықтар "Хабад үйлері" деп аталды. Хабад өз синагогтары және басқа да тікелей басқаларға жол табу әрекеттері арқылы яһудилерге жол табуда белсенді болып табылады. Ұйым тегін мерекелік қызметтерді пайдалану арқылы түрлі бағыттарға жол табудағы көшбасшылардың бірі ретінде танылды. Раввин Йосеф Ицшок Шнеерсонның адал хасидтерінің тобы болды, олар Кеңес Одағында құпия ешивалар мен микваларды сақтап, шехита және сүндеттеу рәсімдерін жүргізді.
Мицва науқаны
Хабадтың реббелері барлық яһудилерді дінге бейім емес яһудилерді православиелік яһудилердің діни салт-дәстүрлерін қабылдауға шақырды, осы іс-әрекетті Мәсіхтің келу процесінің бір бөлігі деп үйретті. Раввин Менахем Мендель Шнеерсон әрбір яһудиге: «Егер сіз Тораға толық берілмеген болсаңыз да, бірдеңе жасаңыз. Бір мицвадан бастаңыз – кез келген мицвадан, сіз орындауға дайын емес басқалары бар деген факті оның құндылығын кемітпейді». Шнеерсон сондай-ақ, эмиссарлардың дінге бейім емес яһудилерге ұсынуға ең қолайлы деп санайтын он нақты мицва ұсынды. Бұл мивцоим деп аталды, яғни «шаралар» немесе «күш-жігерлер». Оларға еврей әйелдерінің Шаббат және еврей мерекелері алдында шам жағуы, тефилин кию, мезуза ілу, Тораны үнемі оқу, цэдақа беру, еврей кітаптарын сатып алу, кашрут (кошер) сақтау, басқаларға мейірімділік көрсету, еврей діни білімі және отбасылық тазалық заңдарын сақтау кіреді. Сонымен қатар, Шнеерсон өзінің философиясына сәйкес, Иудаизмдегі Мәсіхтің келуіне дайындық туралы хабардарлықты таратуды атап өтті. Ол әрбір яһудиге махаббатпен білім беру міндеті туралы жазды және Маймонид түсіндіргендей, барлық яһудилердің мошиахтың жақын арада келуіне сену керектігін өтінді. Ол құтқарылу яһудилердің игі амалдарына байланысты екенін және басқа ұлттарға Нух заңдары туралы білім беру керектігін айтты. Шнеерсон еврей және еврей емес әрбір балаға жігерлендіру және сапалы білім беру қажеттілігін баса айтты. Шнеерсонның білім берудегі еңбегін құрметтеу үшін АҚШ Конгресі Ребенің еврей туған күніне (11 нисан) Білім беру және бөлісу күнін белгіледі.
(Еммиссарилер)
1950 жылы раввин Менахем Мендель Шнеерсон Хабадты шлихусқа ("елшілік қызметін атқару [жетістікке жету үшін жұмыс істеу]") бастауға шақырды. Содан бері Хабад шлухимдары ("елшілер", жекеше – шлиах) бүкіл әлемге таралып, дінге бейім емес яһудилерді яһуди дінін сақтауға шақыруда. Олар яһудилерге барлық діни қажеттіліктерінде, сондай-ақ материалдық көмек көрсетуде және рухани басшылық пен білім беруде көмектеседі. Мақсат – яһудилерді өз яһуди мұралары туралы көбірек білуге және яһуди дінін ұстануға ынталандыру. Мыңдаған раввиндер, педагогтар, шехита жасаушылар (мал союшылар) және мохельдер (сүндетке отыратын дәрігерлер) шлухим ретінде қызмет ету үшін дайындалды және құқық алды. Әдетте, жас Любавич раввині мен оның әйелі, жиырма жасқа толған, бір немесе екі баласымен бірге жаңа жерге көшіп, орналасқаннан кейін үлкен отбасын құрады. Олар отбасылық бірлік ретінде яһуди халқын ортодоксалды яһудилікке жақындату және бейдін халықтарды Нұхтың жеті заңына бағынуға шақыру міндетін орындауға ұмтылады. 2023 жылға қарай Хабад яһуди қозғалысының ең ірі синагогалар желісін басқарады.
Мицвалық резервуар
Мицва танкісі – Хабад мүшелерінің үгіт-насихат жұмыстары үшін қолданатын, портативті «білім беру және үгіт-насихат орталығы» және «кішкентай синагога» (немесе «минагог») ретіндегі көлік құралы. Мицва танкілері мицва науқандарын ілгерілету үшін көбінесе пайдаланылады. 1974 жылдан бері мицва танкілері Нью-Йорк қаласының көшелерінде кеңінен таралған. Бүгінде олар Хабадтың белсенділік танытатын барлық елдерде қолданылады.
Кампуспен таныстыру
Соңғы жылдары Хабад университеттер мен колледждердегі жұмысын едәуір кеңейтті. Хабад студенттік орталықтары 100-ден астам кампуста белсенді, ал Хабад бүкіл әлемдегі тағы 150 университетте түрлі шаралар ұсынады. Профессор Алан Дершовиц: «Хабадтың бүгінгі күні университет кампустарында болуы өте маңызды» деді және «әлемдегі барлық маңызды университет кампустарында Хабад болмайынша тыныға алмаймыз» деп қосты.
Хабадтың жас мамандары
Жас мамандар тобын бағыттап, Хабадтың жаңа жобасы әлеуметтік шаралар мен бизнес байланыстарын дамытуға баса назар береді, осы арқылы жас мамандардың өміріндегі еврейлік қызметін жандандыруды көздейді. Карьералық өсуге арналған семинарлар, еврей мерекелеріне арналған әлеуметтік жиындар, сондай-ақ аймақтағы бірдей ойлы еврейлермен байланыс құру мүмкіндігімен, Хабад Жас Кәсіпкерлер (CYP) көптеген жастардың өміріне желі құру мен мағынаны үйлестіреді.
Баспа ісі
Хабад еврей діни әдебиетін жариялап, таратумен айналысады. Хабадтың негізгі баспа үйі – Кехот баспа қоғамы арқылы еврей әдебиеті 12 түрлі тілге аударылған. Кехот тұрақты түрде кітаптарды жеңілдікпен ұсынады және кітап жәрмеңкелерін ұйымдастырады. Кехот көбінесе Хабадтың ребелерінен, белгілі хасидтерден және еврей материалдарын жазған басқа авторлардан жазылған немесе түсірілген кітаптарды таратады. Кехот – бұл Merkos L'Inyonei Chinuch, қозғалыстың білім беру ұйымы.
Медиа
Басқа еврей қозғалыстарынан гөрі Хабад діни, әлеуметтік және саяси өмірінде бұқаралық ақпарат құралдарын белсенді пайдаланған. Олардың соңғы басшысы Менахем Мендель Шнеерсон – тарихтағы ең көп бейнежазбаға түскен еврей көшбасшысы.
Chabad.org сайты
Хабад қозғалысы интернетте көптеген еврей материалдарын жариялайды. Хабадтың негізгі сайты Chabad.org – алғашқы еврей сайттарының бірі және ең алғашқы әрі ең ірі виртуалды қауымдастық. Ол тек өзінің мүшелеріне ғана емес, жалпы әлемдегі яһудилерге де қызмет етеді.
Қоғамдық веб-сайттар
Хабад қауымдастығының танымал веб-сайттарына Chabad.org, AskTheRav.com, Anash.org, CrownHeights.info және иврит тіліндегі COL.org.il кіреді.
Жазғы лагерьлер
Хабад әлем бойынша лагерьлердің кең желісін құрды, олардың көпшілігі Ган Израиль деген атпен таныс, бұл атты Шнеерсон таңдаған. Бірақ, алғашқы тұрақты лагерь – Camp Emunah деп аталған қыздар бөлімі болды. 1200 лагерь 210 000 балаға қызмет көрсетеді, олардың көпшілігі діншіл отбасылардан емес. Олардың 500-і АҚШ-та орналасқан.
Саяси қызмет
Раввин Шнеерсон Израиль-араб қақтығысын шешу мәселелеріне қатысты. Ол еврей заңы бойынша Израильдің кез келген аумақтық ұступтары Израиль аймағындағы барлық еврейлердің өміріне қауіп келтіреді және демек, тыйым салынған деп сақты. Сондай-ақ, мұндай ұступтар мүмкіндігін талқылау әлсіздік таныту екенін, араб шабуылдарын ынталандыратынын және осылайша еврейлердің өміріне қауіп төндіретінін қатаң айтты. АҚШ-тың ішкі саясатында Шнеерсон білім беру саласындағы үкіметтің қатысуын қолдады және 1980 жылы АҚШ Білім министрлігінің құрылуын құптады, бірақ мектептің білім беру мақсатының бір бөлігі – Нұхтың жеті заңында баяндалған құндылықтарды сіңіру екенін атап өтті. Ол сабақ басталғанда бір минуттық үнсіздік сақтауды және оқушыларды ата-аналары ұсынған жақсарту ойларына немесе дұғаларға осы уақытты пайдалануға шақырды. 1981 жылы Шнеерсон күн энергиясын қолдануға үндеді. Шнеерсон АҚШ-тың күн энергиясы технологияларын дамыту арқылы энергиялық тәуелсіздікке қол жеткізе алатынына сенді. Оның пікірінше, шетелдік мұнайға тәуелділік елді өз қағидаларынан бас тартуға итермелеуі мүмкін.
Ресеймен кітапханалық дау
2013 жылы АҚШ федералды судьясы Ройс Ламберт, 1917–1918 жылдары большевиктер тәркілеп, мемлекеттік меншікке алған раввин Йосеф Шниерсонға тиесілі 12 000 кітабын Бруклиндегі Хабад кітапханасына қайтару үшін үш ресейлік ұйымға қатысты санкция талап еткен Хабад адвокаттарының пайдасына шешім шығарды. Хабадтың бас раввині, Ресейдің бас раввині Берел Лазар, Путиннің Шниерсон кітапханасын Мәскеудегі еврей мұражайы мен төзімділік орталығына көшіру туралы өтінішін, бұл Хабад кітапханасы сынға алған келісімнің бір түрі болғандықтан, мәжбүрлі түрде қабылдады. Екі раввиннің келіспейтін басты мәселелерінің бірі – дұғадағы рухани шабыттың (экстаздың) орны еді. Р’Аарон бұл идеяны қолдады, ал раввин Довбер нағыз шабыттың тек терең ойға дамытудың (hisbonenus) нәтижесі болуы мүмкін екенін айтты. Раввин Довбер осы мәселе бойынша аргументтерін «Kuntres Hispa'alus» («Шабыт туралы трактат») атты жинақта жариялады. Үшінші Хабад ребесі, раввин Менахем Мендель Шниерсон (Цемах Цедек) қайтыс болғаннан кейін, оның орнына кім келеді деген дау бірнеше Хабад топтарының құрылуына әкелді. Раввин Шмуэль Шниерсон Хабад-Любавичтің мұрагері ретінде танылса, оның бірнеше бауырлары Копыс (Капуст әулеті), Нежин (Нежин әулеті), Лиади (Лиади әулеті) және Овруч (Авруч әулеті) қалаларында өз топтарын құрды. Бұл топтардың қызмет ету мерзімі әртүрлі болды: Нижин мен Авручта бір-бір реббе, Лиадиде үш, ал Капуста төрт реббе болды. Соңғы реббелері қайтыс болғаннан кейін бұл топтар тарап кетті. Хабад хасидтері тағы екі шағын топ құрды. Малахимдер жартылай хасидтік топ ретінде құрылды. Олар Хабадтың алғашқы төрт реббесінің ілімін қабылдаймыз деп мәлімдеді, осылайша кейінгі Хабад реббелерімен бәсекелесті. Малахимнің алғашқы және жалғыз реббесі, раввин Хаим Авраам Дов Бер Левин хаКохен (1859/1860–1938), сондай-ақ «Малах» (мағынасы «періште») деп белгілі, Хабадтың төртінші және бесінші реббелерінің ізбасары болды. Левиннің ұлы оның орнын басудан бас тартса да, Малахим тобы Уильямсбургте (Бруклин) иешива мен миньянды сақтап келеді. Жетінші Хабад ребесі, раввин Менахем Мендель Шниерсонның қайтысынан кейін, Шаул Шимон Дойчтың «Лиозна ребесі» Дойчпен бірге Хабад қозғалысын құруға жасаған әрекеті халықтың қолдауын таппады.
Хабадтың мессиандығы
Шнеерсонның қайтыс болуына бірнеше жыл бұрын Хабад қозғалысының көп бөлігі Менахем Мендель Шнеерсонның Мәсіх екеніне сенді. Осы сенімді ұстанатындар мессихистер (мессиандықтар) деп аталады. Хабад мессиандықтарының сенімін білдіруінің әдеттегі мысалы – "йехи адонейну" ("біздің ұстазымыз ұзақ жасасын") деп аталатын ән мен дұға. Мессихистердің бұл фразаны қашан айтуына қатысты әдет-ғұрыптары әртүрлі. 1994 жылдан бері Хабадтың көпшілігі Шнеерсонды еврейлердің Мәсіхі деп санауда. Хабад мессиандықтары Шнеерсонның қайтыстан тіріліп, Мәсіх ретінде көрінетініне немесе Шнеерсон ешқашан өлмегеніне сенуі мүмкін. Хабадтың мессиандық құбылысы көбінесе Хабадқа жат еврей басшылары тарапынан алаңдаушылыққа немесе қарсылыққа ұшырады.
Өнер
Хабад хасид суретшілері Хендель Либерман мен Зальман Клейнман Хабад хасидтік мәдениетін бейнелейтін көптеген суреттер салған, олардың ішінде діни обрядтар, оқу және дұғалар бар. Хабад суретшісі Михоэль Мучник Мицва науқандарының көріністерін суреттеген.
Музыка
Вокалистер Авраам Фрид және Бенни Фридман қазіргі заманғы ортодоксал еврей музыкасының альбомдарына дәстүрлі Хабад әндерін қосты. Блюграсс әртісі Энди Статман да Хабадтың рухани әуендерін (ниггуним) жазды. Регги әншісі Матисяху кейбір әндеріне Хабад ниггунимнің үзінділерін және Хабад философиялық тақырыптарына арналған мәтіндерді енгізді. 2022 жылы израильдік театр ұжымы Хабад тақырыбында «Хабадниктер» (מחזמר) атты мюзикл қойды, ол Кфар Хабадтан келген екі жас жігіттің Тель-Авивте өмір сүруін баяндайды. Мюзиклдің ұзақтығы 140 минут.