Экономикада серпімділік – баға өзгерісіне сұраныс пен ұсыныстың реакциясы. Сұраныс серпімділігі, түрлері, тарихы: Альфред Маршаллдың еңбектерінен бастау алады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Экономикалық принцип
Economic principle
Экономикада икемділік бір экономикалық көрсеткіштің екіншісінің өзгеруіне қаншалықты сезімтал екенін өлшейді. Егер қандай да бір тауарға қатысты сұраныстың бағаға икемділігі 2 болса, баға 10%-ға өскенде сұраныс 20%-ға төмендейді. Экономикадағы икемділік баға өзгерген кезде сатып алушылар мен сатушылардың мінез-құлқындағы өзгерістерді түсінуге көмектеседі. Сұраныс пен ұсыныстың екі түрі бар: икемсіз сұраныс және ұсыныс, сондай-ақ икемді сұраныс және ұсыныс.
In economics, elasticity measures the responsiveness of one economic variable to a change in another. If the price elasticity of the demand of something is 2, a 10% increase in price causes the quantity demanded to fall by 20%. Elasticity in economics provides an understanding of changes in the behavior of the buyers and sellers with price changes. There are two types of elasticity for demand and supply, one is inelastic demand and supply and the other one is elastic demand and supply.
Кіріспе
Бағалық серпімділік тұжырымы алғаш рет 1890 жылы Альфред Маршаллдың «Экономика қағидалары» кітабында бейресми түрде айтылған. Серпімділік – неоклассикалық экономикалық теориядағы маңызды ұғым, ол түрлі экономикалық ұғымдарды түсінуге көмектеседі, мысалы, жанама салықтардың салдарын, фирма теориясына қатысты шекті ұғымдарды, байлықты бөлуді және тұтынушы таңдауы теориясына қатысты тауарлардың түрлерін. Серпімділікті түсіну әл-ауқатты таратуды талқылауда да маңызды, атап айтқанда тұтынушының, өндірушінің немесе мемлекеттің артық табысын қарастырғанда. Серпімділік көптеген экономикалық теорияларда кездеседі және бірнеше негізгі көрсеткіште көрінеді. Оларға сұраныстың бағалық серпімділігі, ұсыныстың бағалық серпімділігі, сұраныстың табысқа қатысты серпімділігі, өндіріс факторларын алмастырудың серпімділігі, сұраныстың қиылысқан бағалық серпімділігі және уақыт бойынша алмастырудың серпімділігі жатады. Дифференциалдық есептеуде серпімділік – бір айнымалының басқа себептік айнымалының өзгеруіне қаншалықты жауап беретінін өлшеуге арналған құрал. Серпімділік – егер соңғы айнымалы біріншісіне себептік әсер етсе және басқа барлық жағдайлар өзгермейтін болса, бір айнымалының пайыздық өзгеруінің екінші айнымалының пайыздық өзгеруіне қатынасы ретінде анықталады. Мысалы, тұтынушылық теорияда тауарды тұтынушылардың таңдауын анықтайтын факторларға тауардың бағасы, тұтынушының осы тауарға жұмсалатын қолма-қол ақшасы және тауардың баламалары жатады. Микроэкономикада серпімділік пен еңіс тығыз байланысты. Бағалық серпімділікті анықтау үшін x және y осьтеріндегі екі айнымалының арақатынасын сұраныс немесе ұсыныс қисығының сызықтық еңісін немесе қисықтың бір нүктесіне жүргізілген жанаманы талдау арқылы алуға болады. Егер түзу сызықтың немесе қисықтың жанамасы тік болса, баға серпімділігі (сұраныс немесе ұсыныс) төмен болады; ал жанама тегіс болса, баға серпімділігі (сұраныс немесе ұсыныс) жоғары болады. Серпімділік – бірліксіз шама, ол өзгертіліп отырған шамалардың түріне тәуелді емес. Серпімді айнымалы (абсолютті серпімділік мәні 1-ден жоғары) басқа айнымалылардың өзгеруіне пропорционалдан артық жауап береді. Бірлік серпімді айнымалы (абсолютті серпімділік мәні 1-ге тең) басқа айнымалылардың өзгеруіне пропорционалды жауап береді. Керісінше, серпімді емес айнымалы (абсолютті серпімділік мәні 1-ден кем) басқа айнымалылардың өзгеруіне жауап ретінде пропорционалдан аз өзгереді. Айнымалының бастапқы нүктесіне қарай серпімділігінің мәні әртүрлі болуы мүмкін. Мысалы, тауар жеткізушілер үшін өндірушілер ұсынатын тауардың мөлшері төмен бағада серпімді, ал жоғары бағада серпімді емес болуы мүмкін, сондықтан бастапқыда төмен бағадан көтерілу ұсынылған мөлшердің пропорционалдан артық өсуіне әкелуі мүмкін. Ал бастапқыда жоғары бағадан көтерілу ұсынылған мөлшердің пропорционалдан аз өсуіне әкелуі мүмкін. Эмпирикалық зерттеулерде серпімділік – тәуелді және тәуелсіз айнымалылар табиғи логарифмдер түрінде берілген сызықтық регрессия теңдеуіндегі бағаланған коэффициент. Серпімділік эмпирикалық зерттеушілер арасында кең таралған құрал, өйткені ол өлшем бірліктеріне тәуелді емес және деректерді талдауды жеңілдетеді.
The concept of price elasticity was first cited in an informal form in the book Principles of Economics published by the author Alfred Marshall in 1890. Elasticity is an important concept in neoclassical economic theory, and enables in the understanding of various economic concepts, such as the incidence of indirect taxation, marginal concepts relating to the theory of the firm, distribution of wealth, and different types of goods relating to the theory of consumer choice. An understanding of elasticity is also important when discussing welfare distribution, in particular consumer surplus, producer surplus, or government surplus. Elasticity is present throughout many economic theories, with the concept of elasticity appearing in several main indicators. These include price elasticity of demand, price elasticity of supply, income elasticity of demand, elasticity of substitution between factors of production, cross price elasticity of demand, and elasticity of intertemporal substitution. In differential calculus, elasticity is a tool for measuring the responsiveness of one variable to changes in another causative variable. Elasticity can be quantified as the ratio of the percentage change in one variable to the percentage change in another variable when the latter variable has a causal influence on the former and all other conditions remain the same. For example, the factors that determine consumers' choice of goods mentioned in consumer theory include the price of the goods, the consumer's disposable budget for such goods, and the substitutes of the goods. Within microeconomics, elasticity and slope are closely linked. For price elasticity, the relationship between the two variables on the x axis and y axis can be obtained by analyzing the linear slope of the demand or supply curve or the tangent to a point on the curve. When the tangent of the straight line or curve is steeper, the price elasticity (demand or supply) is smaller; when the tangent of the straight line or curve is flatter, the price elasticity (demand or supply) is higher. Elasticity is a unitless ratio, independent of the type of quantities being varied. An elastic variable (with an absolute elasticity value greater than 1) responds more than proportionally to changes in other variables. A unit elastic variable (with an absolute elasticity value equal to 1) responds proportionally to changes in other variables. In contrast, an inelastic variable (with an absolute elasticity value less than 1) changes less than proportionally in response to changes in other variables. A variable can have different values of its elasticity at different starting points. For example, for the suppliers of the goods, the quantity of a good supplied by producers might be elastic at low prices but inelastic at higher prices, so that a rise from an initially low price might bring on a more than proportionate increase in quantity supplied. In contrast, a raise from an initially high price might bring on a less than proportionate rise in quantity supplied. In empirical work, an elasticity is the estimated coefficient in a linear regression equation where both the dependent variable and the independent variable are in natural logs. Elasticity is a popular tool among empiricists because it is independent of units and thus simplifies data analysis.
Ұйымның бағаға икемділігі
Жеткізудің бағалық серпімділігі жеткізушінің баға өзгерген кезде қанша тауар ұсынуға дайын екенінің өзгеруін өлшейді. Сұраныстың бағалық серпімділігі сияқты, ол ұсыныс қисығы бойымен көлденең қозғалыстың мөлшерін тік қозғалысқа қатысты көрсетеді. Егер ұсыныстың серпімділігі нөлге тең болса, онда ұсынылатын тауардың ұсынысы "толық серпімсіз" болып есептеледі және ұсынылатын саны өзгермейді. Ол ұсынылған санының пайыздық өзгеруін бағаның пайыздық өзгеруіне бөлу арқылы есептеледі. Бағаның өзгеруі ұсынылатын санында шағын өзгерістерге әкелсе, ұсыныс серпімсіз деп айтылады. Ал серпімді ұсыныс дегеніміз, бағаның өзгеруі ұсынылатын санында үлкен өзгерістерге алып келеді.
The price elasticity of supply measures how the amount of a good that a supplier wishes to supply changes in response to a change in price. In a manner analogous to the price elasticity of demand, it captures the extent of horizontal movement along the supply curve relative to the extent of vertical movement. If supply elasticity is zero, the supply of a good supplied is "totally inelastic", and the quantity supplied is fixed. It is calculated by dividing the percentage change in quantity supplied by the percentage change in price. The supply is said to be inelastic when the change in the prices leads to small changes in the quantity of supply. Whereas the elastic supply means the changes in prices causes higher changes in the quantity supplied.
Сұраныстың табысқа эластикалық әсері
Сұранымның табыстылық серпімділігі – бұл тұтынушы табысының өзгеруіне жауап ретінде тауар немесе қызметтің сұраныс көлемінің қаншалықты өзгеретінін көрсететін өлшем. Математикалық тұрғыдан, бұл сұраныс көлемінің пайыздық өзгеруі табыстың пайыздық өзгеруіне бөлінуі арқылы есептеледі. Әдетте, табыс жоғарылағанда сұраныс көлемі де артады, себебі тұтынушылар көбірек шығынға баруға дайын тұрады.
Income elasticity of demand is a measure used to show the responsiveness of the quantity demanded of a good or service to a change in the consumer income. Mathematically, this is calculated by dividing the percentage change in the quantity demanded by the percentage change in income. Generally, a higher income will increase quantity demanded as consumers will be willing to spend more.
Шаманың икемділігі
Масштабтың эластикалық немесе өнім эластикалық деңгейі барлық факторлардың қолданылуындағы бірлескен пайыздық өзгерістен туындаған өнімнің пайыздық өзгеруін өлшейді. Өндіріс функциясы немесе процесі, егер факторлардың пайыздық өзгеруі өнімнің сол сияқты пайыздық өзгеруіне (эластикалық 1-ге тең) әкелсе, масштабқа тұрақты өнімділікке ие деп саналады. Егер факторлардың пайыздық өзгеруі өнімнің үлкен пайыздық өзгеруіне әкелсе (эластикалық 1-ден жоғары болса), ол масштабқа өсетін өнімділікке ие. Масштабқа төмендейтін өнімділік анықтамасы да осыған ұқсас.
Elasticity of scale or output elasticity measures the percentage change in output induced by a collective percent change in the usages of all inputs. A production function or process is said to exhibit constant returns to scale if a percentage change in inputs results in an equal percentage in outputs (an elasticity equal to 1). It exhibits increasing returns to scale if a percentage change in inputs results in greater percentage change in output (an elasticity greater than 1). The definition of decreasing returns to scale is analogous.
Еластикті анықтаушылар
Эластикалыққа әсер ететін түрлі факторлар бар, және осы факторлар эластикалықтың түрлеріне қарай өзгеше болады.
There are various factors that may affect elasticity, and these factors differ for the types of elasticity.
Орналастырғыш заттардың болуы
Егер нарықта өнімнің көптеген баламалары болса, онда оның сұранысы серпімді болуы мүмкін.
If a product has various available substitutes that exist in the market, it is likely that it would be elastic.
Өнім қажеттілік немесе сән-салтанат
Егер өнім тұтынушының тіршілігіне немесе күнделікті өміріне қажет болса, онда ол эластикалық емес болуы мүмкін. Бұл одан туындайды, өйткені егер өнім тұтынушының күнделікті өмірі үшін өте маңызды болса, бағаның өзгеруі оның сұранысына ықпал етпейді. Сонымен қатар, сұраныс серпімділігіне әсер ететін факторларды үш "интуитивті факторды" қарастыру арқылы анықтауға болады. Біріншіден, өнімнің "брендін" немесе "категориясын" бағалау кезінде, өнімнің нақты бір бренді басқа брендпен алмастырылуы мүмкін болғандықтан, серпімділік сипаты әртүрлі болады, ал өнімнің "категориясын" басқа өнімдер категориясымен оңай алмастыруға болмайды. Екіншіден, толықтыратын өнім сияқты, кейбір тауарлар да серпімсіз болады, себебі сатып алушы оларды болашақта міндетті түрде сатып алуға уәде береді, мысалы, көлік құралдарының қосалқы бөлшектері. Үшіншіден, тұтынушылар көбінесе шығындарының көп бөлігін құрайтын өнімге көбірек назар аударады, сондықтан осы өнімнің немесе қызметтің бағасының кез келген өзгеруі тұтынушылардың сұранысына дереу әсер етеді, демек, мұндай өнім серпімді, ал тұтынушылардың көп бөлігіне қатысты емес өнім "өнімге қатысудың төмендігі" салдарынан серпімсіз болады.
If a product is a necessity to the survival or daily life of a consumer, it is likely to be inelastic. This is due to the fact that if a product is so intrinsically important to the daily life of a consumer, a change in price is not likely to affect its demand. Alternatively, we may also determine the factors affecting demand elasticity by considering three "Intuitive factors. Firstly, we may consider that there is different nature of elasticity when weighting a "brand" of a product or a "category" of a product, a particular brand of product is subject to elasticity as other brand may replace it, while a "category" of a product may not be easily replaced by other category of products. Secondly, like a complementary product, there are some commodities that is inelastic as buyer may have proceeding commitment to purchase it in the future, such as vehicle spare part. Thirdly, consumer mostly pay attention to product which cost a majority of share of their spending, hence any change of price in this product or services would be immediately affect consumer demand, hence this kind of product is elastic, while a product which is not part of consumer majority of purchase is inelastic due to "low involvement to products" effect.
Нарықтағы шектеулі ресурстардың болуы
Кез келген саланың бағалық серпімділігіне әсер ететін факторлардың бірі – сол саланың тауар өндіру үшін шектеулі ресурстарды пайдалануы. Егер тауарға сұраныс артса, компания ресурстардың жетіспеуіне байланысты сұранысты толық қанағаттандыра алмайды. Осының салдарынан ресурстардың бағасы өседі, бұл өндірілетін тауарлардың бағасының да сәйкесінше өсуына алып келеді. Мысалы, мұнай – табиғи ресурс, демек, ол шектеулі. Мұнайға сұраныс артса, ал мұнайдың өзі жетіспесе, мұнай бағасының өсуіне болады.
It is one factor affecting the price elasticity of any industry if the industry uses scarce resources to produce goods. If there is an increase in demand for the goods, the company will not be able to meet the demand because of the availability of resources. Thus, it will increase the prices of the resources, leading to a corresponding increase in the price of the producer goods. For example, Petrol is a natural resource, and thus it is scarce. If the demand for Petrol increases as there is a scarcity of Petrol, it will lead to an increase in petrol prices.
Сауда саласындағы бәсекелестер саны
Бұл дегеніміз, егер көптеген бәсекелес бірдей тауарларды өндірсе, олардың қоры жеткілікті болады, демек, бәсекелестер саны артуымен ұсыныс аздап өзгергіш болады.
It means that if the number of competitors is producing the same goods, there is an easy supply of the goods and thus supply is more inelastic with the increase in competitors.
Басқалар
Сұраныс бағасының икемділігі сияқты, уақыт та ұсыныс бағасының икемділігіне әсер етеді. Бірақ, оған қуат, шикізаттың қолжетімділігі, өндірістің икемділігі және нарықтағы бәсекелестер саны сияқты басқа да өзгермелі факторлар да әсер етеді. Дегенмен, ұсыныс бағасының икемділігіне ең маңызды әсер ететін фактор – уақыт аралығы.
Like Price Elasticity of Demand, time also affects Price Elasticity of Supply. Though, there are other varying factors that affect this too, such as: capacity, availability of raw materials, flexibility, and the number of competitors in the market. Though, the time horizon is arguably the most influential detriment to price elasticity of supply.
Нұсқалар
Кейбір жағдайларда дискретті (инфинитезимал емес) доғалық серпімділік қолданылады. Басқа жағдайларда, мысалы облигациялар саудасындағы өзгертілген мерзімде, өнімдегі пайыздық өзгеріс кірістің бірлік (пайыздық емес) өзгерісіне бөлінеді, нәтижесінде жартылай серпімділік алынады.
In some cases the discrete (non infinitesimal) arc elasticity is used instead. In other cases, such as modified duration in bond trading, a percentage change in output is divided by a unit (not percentage) change in input, yielding a semi elasticity instead.