Кіріспе

Тіршілік көрінеу үшін шаруашылық жүргізу

Өзін-өзі қамтамасыз етуге бағытталған шаруашылық, фермерлердің шағын жер участаларында өздері мен отбасыларының қажеттіліктерін өтеу үшін егін өсіруімен айналысады. Мұндай шаруашылықты жүргізушілердің мақсаты – шаруашылық өнімдерін тіршілік үшін және көбінесе жергілікті қажеттіліктерді қанағаттандыру үшін пайдалану. Егін туралы шешімдер негізінен отбасының алдағы жылы не қажет болатынын ескере отырып қабылдалады, ал нарықтық бағалар екінші кезекте қарастырылады. Өзін-өзі қамтамасыз етуші шаруашылықтарға қарамастан, көпшілігі белгілі бір дәрежеде саудамен айналысады. Ақшалай өлшенген сауда көлемі қазіргі заманғы дамыған нарықтардағы тұтынушылармен салыстырғанда аз болғанымен, олар бұл нарықтарды негізінен азық-түлікке кіріс табу үшін емес, тауарлар алу үшін пайдаланады; бұл тауарлар көбінесе тіршілік үшін қажет емес, мысалы, қант, темір шатырлар, велосипедтер, қолданылған киімдер және т.б. болып табылады. Олардың көпшілігі маңызды сауда байланыстарына ие және нарықта бағаланатын арнайы дағдылары немесе ресурстарына қол жеткізу арқасында өндіре алатын тауарлары бар. Бүгінгі таңда өзін-өзі қамтамасыз етуші шаруашылықтар көбінесе дамып келе жатқан елдерде кездеседі. Еуропада мұндай шаруашылық ХХ ғасырдың басында толығымен жойылды. Солтүстік Америкада 1930-1940 жылдары Американың оңтүстігі мен орталық аймақтарынан жер жалға алушылар мен шаруалардың көшіп кетуімен азая бастады.

Қазіргі заманғы тәжірибелер

Қазіргі кезде Африканың үлкен бөлігінде, сондай-ақ Азия мен Латын Америкасының кейбір аймақтарында өмір сүруге қажетті шаруашылық жалғасуда. 2015 жылы дамушы елдердің ауылдық аймақтарында тұратын 500 миллион үй шаруашылығындағы шамамен 2 миллиард адам (әлем халқының 25%-дан сәл астам) 2 гектардан (5 акр) кем жерді өңдейтін "шағын фермерлер" ретінде күнекөрді. Қытайдың шаруаларының 98%-ы шағын шаруашылықтарда жұмыс істейді, ал Қытай әлемдегі барлық шаруашылықтардың шамамен жартысын құрайды. Үндістанда индустриализацияның қарқыны артуы және ауыл шаруашылығының төмендеуі ауылдық жұмыссыздыққа және ең төменгі касталық топтардың кедейлігінің өсуіне әкелді. Қалалық аймақтарда тұрып, жұмыс істей алатындар табысын арттырса, ал ауылдық жерлерде қалғандардың табысы күрт төмендеді, осының салдарынан кедейлік күрт азаймады. Бұл, төменгі және жоғарғы касталар арасындағы табыс айырмашылығын кеңейтеді және ауылдық жерлерде тұратындар үшін касталық сатыда жоғарылау мүмкіндігін қиындатады. Осы кезең фермерлердің өзіне қол жұмсауының көбеюімен және "жоғалып бара жатқан ауылдар" пайда болуымен ерекшеленеді. Шағын шаруашылықтар күрделі жүйелер болғандықтан, болашақтағы климаттың өзгеруінің толық көлемін бағалау қиын, себебі олардың көптеген өзара байланыстары бар. Әртүрлі аймақтарда әртүрлі бейімделу стратегиялары бар, мысалы, егін мен мал түрлерін ауыстыру. Бидай, сұлы және жүгері сияқты астық дақылдарының өнімділігі көбінесе егіннің өнімділігіне әсер ететін ыстыққа байланысты төмендеп келеді. Бұл көптеген фермерлерді өнімділікті сақтау үшін ыстыққа төзімді дақылдарға көшуге мәжбүр етті. Астық тұқымдас дақылдарды ыстыққа төзімді баламаларымен ауыстыру шағын шаруашылықтарда өсірілетін дақылдардың жалпы әртүрлілігін шектейді. Көптеген фермерлер күнделікті тамақ қажеттіліктерін өтеу үшін шаруашылық жүргізетіндіктен, бұл өмір сүруге қажетті шаруашылықпен айналысатын көптеген отбасылардың тамақтануы мен диетасына кері әсер етуі мүмкін.

Ауыл шаруашылығының ауысуы

Бұл шаруашылық түрінде орманның бір бөлігі ағаш кесу (балтамен шабу) және өртеу арқылы тазартылып, оған егін егіледі. Екі-үш жылдан кейін топырақтың құнарлылығы төмендеп, жер тасталып, шаруа орманның басқа бөлігін тазартуға көшеді, осылайша процесс жалғаса береді. Жер тынығуға қалғанда, тазартылған жерде орман қайта өсіп, топырақтың құнарлылығы мен биомассасы қалпына келеді. Он жыл немесе одан да көп уақыт өткен соң шаруа алғашқы жерге қайта оралуы мүмкін. Бұл ауыл шаруашылығының түрі халық тығыздығы төмен аймақтарда тұрақты, бірақ халық саны артуы топырақтың құнарлылығын қалпына келтіруге мүмкіндік бермейтін жиі тазартуды қажет етеді, орманның жапырақ қаптамасын кеңейтеді және үлкен ағаштардың есебінен бұталардың өсуіне жағдай жасайды, соңында орманды жою мен топырақ эрозиясына әкеледі. Жылжымалы егістің Үндістандағы атауы – дредд, Индонезияда – ладанг, ал Солтүстік-Шығыс Үндістанда – жхумминг.

Отырғысыз шаруашылық

Кесу және өртеу әдісі көшіп-қоныс шаруашылығында жаңа жер ашу тәсілін сипаттауы мүмкін, бірақ көбінесе аталған шаруалардың бір уақытта үй жанында қарқынды "көшірмейтін" тәсілдерді қолданатын кішкентай жерлері, кейде тек бақшалары болады. Бұл шаруалар қосымша жерді дайындау үшін кесу және өртеу әдісін қолданып, сонымен қатар (күлді пайдаланып) тыңайтқыш алады. Үй маңындағы мұндай бақшаларға жиі үй қоқысы төгіледі. Шаруашылықтағы тауық немесе ешкінің тыңайтқышы бастапқыда оларды ыңғайсыздықтан құтылу үшін компостқа жиналады. Дегенмен, мұндай шаруалар көбінесе мұндай компостың құндылығын түсінеді және оны кішкентай егістіктеріне үнемі қолданады. Егер су көзі жақын болса, олар мұндай егістіктің бір бөлігін суаруы да мүмкін. Африканың тропикалық аймақтарындағы кейбір жерлерде мұндай кішкентай егістіктерде егістер көтеріңкі жатақтарда өсіріледі. Осылайша, кесу және өртеу әдісін қолданатын шаруалар көбінесе "кесу және өртеу" шаруашылығының қарапайым түрінен гөрі әлдеқайда білімді және дамыған шаруалар болып табылады.

Көші-қон шаруашылығы

Бұл шаруашылық түрінде адамдар малдарымен бірге мал азығы іздеп, бір жерден екінші жерге көшіп-қонып тұрады. Әдетте олар сүт, тері, ет және жүн алу үшін ірі қара, қой, ешкі, түйе және/немесе як өсіреді. Мұндай өмір салты Орталық және Батыс Азияның, Үндістанның, Шығыс және Оңтүстік-Батыс Африканың, сондай-ақ Солтүстік Еуразияның кейбір аймақтарында кең таралған. Мысалы, Гималайдағы көшпелі ботиялар мен гуджарларды қарастыруға болады. Олар киіз үйлер сияқты мүліктерін есектерге, жылқыларға және түйелерге артып көшіп жүреді. Тибет және Анд таулары сияқты таулы өңірлерде як пен лама өсіріледі. Арктикалық және субарктикалық аймақтарда бұғылар мал шаруашылығының негізін құрайды. Қой, ешкі және түйе көп кездесетін мал, сонымен қатар ірі қара мен жылқы да маңызды.

Интенсивті өзін-өзі қамтамасыз ету шаруашылығы

Интенсивті шаруашылықта фермер қарапайым құралдар мен көп еңбек күшін пайдаланып, кішкентай жер учаскесін өңдейді. Күн сәулесі көп күндері мен құнарлы топырағы бар климат, бір учаскеде жылына бірнеше дүркін өнім алуға мүмкіндік береді. Фермерлер өздерінің кішкентай жерлерін жергілікті тұтынуға жеткілікті өнім өндіру үшін пайдаланады, ал артық өнімді басқа тауарларға айырбастайды. Бұл басқа тіршілік көздерімен салыстырғанда, бір гектардан өндірілетін тағам мөлшерін арттырады. Ең интенсивті жағдайда фермерлер тік беткейлерге террасалар жасап, күріш егіншілігін жүргізеді. Мұндай егістіктер Азияның, мысалы, Филиппин сияқты халық тығыз қоныстанған аймақтарында кездеседі. Олар тыңайтқыштар, жасанды суару және мал қалдықтарын тыңайтқыш ретінде пайдалану арқылы өнімділікті арттыра алады. Интенсивті шаруашылық Оңтүстік, Оңтүстік-Батыс және Оңтүстік-Шығыс Азияның муссонды аймақтарындағы тығыз қоныстанған жерлерде кең таралған. Аз табысты елдерде кедейлердің 80%-ы ауылдық жерлерде тұрады және ауылдық шаруашылықтардың 90%-дан астамы жерге қол жеткізеді, бірақ осы ауылдық кедейлердің көпшілігі тағамға жеткіліксіз қол жеткізеді. Дегенмен, ауыл шаруашылығын дұрыс аудиторияға бағыттау үшін кедейліктің деңгейін ескеру қажет. Ауыл шаруашылығы Африкада күніне 1 доллар табыс табатындардың кедейлігін, күніне 2 доллар табыс табатындарға қарағанда тиімдірек азайтады. Аз табыс табатын адамдар көбінесе нашар білімді және мүмкіндіктері шектеулі болады, сондықтан олар ауыл шаруашылығы сияқты еңбекке көп күш жұмсалатын жұмыстарда жұмыс істейді. Күніне 2 доллар табатын адамдардың ауыл шаруашылығына жатпайтын салаларда жұмыс істеу мүмкіндігі артады.