Гераклид Понтийский: ежелгі грек философы мен астрономы

Кіріспе

Грек философы және астрономы (б.з.б. 390 – б.з.б. 310 ж.)
философ Гераклид Понтийский (Гераклид; б.з.б. 390 – б.з.б. 310 ж.) – грек философы және астрономы, Гераклия Понтикада, қазіргі Түркияның Карадениз Ереğли қаласында дүниеге келген және Афинаға көшіп келген. Ол Жердің өз осінен батыстан шығысқа қарай тәулігіне бір рет айналатынын алғаш ұсынғандығымен есімдері шешілген. Сонымен қатар, ол гелиоцентрлік теорияның авторы деп есептеледі, бірақ бұл мәселе даулы.

Өмір

Гераклидтің әкесі Евтифрон, бай дворян болған. Ол ұлын Афинадағы Платон академиясына, оның негізін қалаушы Платон мен одан кейін басқарған Спеусиппен бірге оқуға жіберді. Суда мәліметінше, Платон б.з.д. 361/360 жылдары Сицилияға аттанғанда Академияны Гераклидтің басқаруына қалдырды. Гераклид б.з.д. 339/338 жылдары академия басшысы лауазымына Спеусиптің мұрагері болып сайлануға шамалы жетіп, бірақ аздаған айырмамен Ксенократқа ұтылып қалды. Гераклидтің барлық жазбалары жоғалып кетті, қазірде тек бірнеше үзінділер ғана сақталған. Пифагоршылар Хикета мен Экфант сияқты, Гераклид та жұлдыздардың көрінетін тәуліктік қозғалысы Жердің өз осінен тәулігіне бір рет айналуынан туындайды деп болжады. Бұл көзқарас, Жердің қозғалмайтыны және жұлдыздар мен планеталардың тиісті сфераларында да қозғалмайтыны туралы қабылданған Аристотельдік әлем моделіне қайшы келді. Симплицийдің айтуынша, Гераклид планеталардың бейретсіз қозғалысын Жер қозғалса, ал Күн тұрған жерінде қалып отырса түсіндіруге болады деп есептеген. Кейбір тарихшылар Гераклид Венера мен Меркурий Күнді айналатынын үйреткенін айтса да, дереккөздерді жан-жақты зерттеу «Понттық Гераклидті есімдеген ежелгі әдебиеттерде оның планеталардың гелиоцентрлік орналасуын қолдағаны туралы нақты сілтеме жоқ» екенін көрсетті. Оның есімімен ойнап, оны «Помпик» деп атауы, оның мақтанғақ және өркөкірек болғанын және көптеген қысымға ұшырағанын көрсетеді. Диоген Лаерт, Аристоксенді дереккөзі ретінде келтіре отырып, Гераклидтің Теспис есімімен пьесалар жасағанын және Камалеонның Гераклидтің Гесиод пен Гомерге жасаған түсіндірмелерін плагиаттағанын мәлімдегенін айтады. Лаерт сондай-ақ Дионисий Дезертирдің Софокл есімімен «Партенопей» пьесасын ойлап тауып, Гераклидті алдағанын жеткізеді. Гераклид осы пьесаны Софоклдің туындысы деп оңай сенеді. Дегенмен, Гераклид көптеген еңбектерінің авторлығына күмәнді қарағанмен, философия, математика, музыка, грамматика, физика, тарих және риторика салаларындағы жан-жақты және өнімді жазушы болған көрінеді. Ол көптеген шығармаларын диалог түрінде жазған. Гераклидтің оккультизмге де қызығушылығы болған. Ол әсіресе транс, көрулер және болжамдарды құдайлардың жазасы және қайта туу тұрғысынан түсіндіруге тырысқан. Гераклидтің б.з.д. IV ғасырдағы Римді грек қаласы деп атауы тарихшылар үшін ерекше маңызға ие. Гераклид Понтийский Пифагордың Пирро болғанын, ал одан бұрын Эвфорб болғанын және басқа да өлімнен кейінгі өмірді есінде сақтайтынын айтқан.

Heraclides' father was Euthyphron, a wealthy nobleman who sent his son to study at the Platonic Academy in Athens under its founder Plato and under his successor Speusippus. According to the Suda, Plato, on his departure for Sicily in 361/360 BC, left the Academy in the charge of Heraclides. Heraclides was nearly elected successor to Speusippus as head of the academy in 339/338 BC, but narrowly lost to Xenocrates. All of Heraclides' writings have been lost; only a few fragments remain. Like the Pythagoreans Hicetas and Ecphantus, Heraclides proposed that the apparent daily motion of the stars was created by the rotation of the Earth on its axis once a day. This view contradicted the accepted Aristotelian model of the universe, which said that the Earth was fixed and that the stars and planets in their respective spheres might also be fixed. Simplicius says that Heraclides proposed that the irregular movements of the planets can be explained if the Earth moves while the Sun stays still. Although some historians have proposed that Heraclides taught that Venus and Mercury revolve around the Sun, a detailed investigation of the sources has shown that "nowhere in the ancient literature mentioning Heraclides of Pontus is there a clear reference for his support for any kind of heliocentrical planetary position". A punning on his name, dubbing him Heraclides "Pompicus," suggests he may have been a rather vain and pompous man and the target of much ridicule. Diogenes Laërtius, citing Aristoxenus as his source, states that Heraclides forged plays under the name of Thespis, and further states that Camaeleon claimed that Heraclides had plagiarised commentaries on Hesiod and Homer from him. Laërtius also conveys a story in which Dionysius the Deserter fooled Heraclides by forging a play, Parthenopaeus, under the name of Sophocles. Heraclides was deceived by this easily and cited it as the work of Sophocles. However, Heraclides seems to have been a versatile and prolific writer on philosophy, mathematics, music, grammar, physics, history and rhetoric, notwithstanding doubts about attribution of many of the works. It appears that he composed various works in dialogue form. Heraclides also seems to have had an interest in the occult. In particular he focused on explaining trances, visions and prophecies in terms of the retribution of the gods, and reincarnation. A quote of Heraclides, of particular significance to historians, is his statement that fourth century B. C. Rome was a Greek city. Heraclides Ponticus refers with much admiration that Pythagoras would remember having been Pirro and before Euphorbus and before some other mortal.