Кіріспе

Оңтүстік Африкада сөйленетін сото-цвана тілі – Оңтүстік Африканың солтүстік-шығысында таралған сото-цвана тілдерінің тобы. Көбінесе Мпумаланга, Гаутенг және Лимпопо провинцияларында сөйленеді. Стандартталған түрінде жиі Педи немесе Сепеди деп қате аталады және Оңтүстік Африка Республикасында ресми тіл мәртебесіне ие. Апартеид кезінде Лебова жеріндегі ресми тіл болған бұл тіл, 2011 жылғы Оңтүстік Африка ұлттық санағы бойынша 4,6 миллионнан астам (9,1%) адамның ана тілі болып табылады, бұл оны Оңтүстік Африкадағы ең көп таралған 5-ші тілге айналдырады.

Сепедилер мен Солтүстік сотолар

Оңтүстік Африка Конституциясының 1-тарауының 6-бабына сәйкес, сепеди тілі Оңтүстік Африканың 12 ресми тілінің бірі болып табылады. Солтүстік сото тілін педи тілінің орнына қолдану туралы көп пікірталас болды. Оңтүстік Африка Конституциясының ағылшын тіліндегі нұсқасы сепеди тілін ресми тіл деп тіркесе, ал сепеди немесе Солтүстік сото тіліндегі Конституция нұсқасы сесото са лебова тілін Оңтүстік Африканың ресми тілі деп көрсетеді.

Оңтүстік Африканың ресми тіл саясаты

Оңтүстік Африканың ағылшын тілі саясаты Оңтүстік Африка Республикасының Конституциясында белгіленген он бір ресми тілді (яғни, Сепеди, Сесото, Сесвана, Сисвати, Тшивенда, Кситсонга, Африкаанс, Исиндебеле, Исиксоса, Исизулу және ағылшын тілін) қарастырады.

Атауы

Солтүстік сото жазу тілі негізінен сепеди диалектісіне негізделген. Миссионерлер осы диалектіні ең мұқият зерттеді және 1860 жылы Александр Меренский, Груцнер және Герлахшоп алғашқы орфографияны жасады. Бұл кейіннен бұрынғы Трансваальде сөйленетін сото-цвана тілдерінің 20-дан астам түрі үшін ортақ жазу жүйесін қамтамасыз етті, сондай-ақ "сепеди" аталымының бүкіл тіл отбасы үшін қолданылуына ықпал етті. Дегенмен, басқа солтүстік сото диалектілерін сөйлейтін адамдар, мысалы Моджаджинің Лобеду диалектісін сөйлейтіндер, осы синекдохаға қарсылық білдіреді.

Солтүстік сотоның басқа сорттары

Солтүстік сотоны салыстырмалы түрде жақында Оңтүстік Африканың батыс және оңтүстік-батыс бөліктерінен көшіп келгендерден тұратын Highveld сотосы және Оңтүстік Африканың солтүстігінен келген көшпендер мен ұзақ жылдардан бері тұратын сото тұрғындарының араласуынан құралған Lowveld сотосы деп екіге бөлуге болады. Басқа сото-цвана тайпалары сияқты, олардың тілдері де тотемдік жануарлардың аттарымен аталады, кейде бұл аттар атақты басшылардың есімдерімен кезектестіріліп немесе біріктіріліп қолданылады.

Төменгі дала - сото

Топтың құрамына Лобеду, Нарине, Фалаборова (Малатжи), Могобоя, Коне, Кгага, Пулана, Пай, Рамафало, Мохале және Куцве кіреді.

Жіктеу

Солтүстік сото – банту тілдері отбасына жататын сото тілдерінің бірі. Солтүстік сото Оңтүстік сотомен бір атауды бөліссе де, екі топтың сецвана тілімен салыстырғанда бір-бірімен ортақ ештеңесі аз. Солтүстік сото сецвана, ше-калагари және сиЛози тілдерімен тығыз байланысты. Бұл бірнеше ерекше нұсқаларды немесе диалекттерді біріктіретін стандартталған диалект. Солтүстік сотоны мохлала халқы да қолданады. Көбінесе келобеду тілінде сөйлейтіндер сепеди тілін мектепте ғана үйренеді, сондықтан сепеди олар үшін екінші немесе үшінші тіл болып табылады. Келобеду – жазба тіл. Лобеду Үлкен Цзанеен, Үлкен Летаба және БаФалаборова муниципалитеттерінде көпшілік, ал Үлкен Гияни муниципалитетінде, Лимпопо провинциясында және Гаутенгтегі Тембиса қалашығында азшылықтар қолданады. Оны сөйлейтіндер балобеду деп аталады. Сепулана жазба түрінде жоқ және стандартты Солтүстік сото тілінің бір бөлігін құрайды. Сепулана Бушбукридж аймағында мапулана халқы қолданады.

Жазу жүйесі

Сепеди латын әліпбиімен жазылады. Š әрпі [] дыбысын көрсетеді ("sh" триграфы "tsh" дыбысын білдіру үшін қолданылады, ол демімен айтылатын "ц" дыбысы). Е және о әрпіне ерекше дыбыстарын ажырату үшін цирмфлекс белгісі қойылуы мүмкін, бірақ ол көбінесе тіл туралы анықтамалық кітаптарда қолданылады. Кейбір сөздердің алдынан қосылатын жұрнақтар, әсіресе етістіктерде, түбірден бөлек жазылады.