Кіріспе

Христиандық дұға және құдайға табыну орны

Капелла (capella) – әдетте салыстырмалы түрде кішкентай дұға және құдайға табыну орны. Бұл терминнің бірнеше мағынасы бар. Біріншіден, шіркеу ішіндегі жеке құрбандық аласы бар кішірек кеңістіктер көбінесе капелла деп аталады; «Lady chapel» – олардың кең таралған түрі. Екіншіден, капелла – мектеп, колледж, аурухана, сарай немесе ірі аристократиялық үй, қамал, казарма, түрме, жаназалар үйі, зират, әуежай немесе әскери немесе сауда кемесі сияқты басқа мақсаты бар ғимараттың, кешеннің немесе құрылыстың бір бөлігі болып табылатын құдайға табыну орны, кейде дінаралық құдайға табыну орны. Үшіншіден, капеллалар – шіркеу немесе монастырь салған, мысалы, шалғай аймақтардағы кішкентай құдайға табыну орындары; мұндайларын көбінесе «жеңілдік капелласы» деп атайды. Осы типтердің барлығында капеллаға тұрақты дін қызметкері бекітілмеген немесе оған штатты түрде тағайындалмаған. Тарихи себептерге байланысты, Англияда және әсіресе Уэльсте тәуелсіз немесе конформист емес дін ұстанушылар өздерінің құдайға табыну орындары үшін «капелла» терминін қолданады, тіпті олар үлкен болса да және іс жүзінде приход шіркеуі ретінде жұмыс істейді. Ең алғашқы христиандық құдайға табыну орындары қазір көбінесе капелла деп аталады, өйткені олар жеке ғимараттар емес, ғимарат ішіндегі арнайы бөлме болған. Көптеген ірі шіркеулерде бір немесе бірнеше қосалқы құрбандық алалары болған, егер олар жеке орынды иеленсе, олар көбінесе капелла деп аталған. Орыс православие дәстүрінде капеллалар қала қақпаларының астында салынған, онда көптеген адамдар оларға баруға мүмкіндік алған; әйгілі мысалы – Иберия капелласы. Капеллалар көбінесе христиандық құдайға табыну орындарымен байланысты болғанымен, олар еврейлердің синагогаларында да кездеседі және міндетті түрде нақты бір дінге жатпайды. Англияда – Англия шіркеуі заңмен бекітілген жерде, мұндай мекемелердегі конфессияаралық немесе дінаралық капеллалар жергілікті англикан епископымен қасиеттендірілуі мүмкін. Діни емес мекемелердің, мысалы, аурухананың, әуежайдың, университеттің немесе түрменің құрамында нақты бір дінге жатпайтын капеллалар жиі кездеседі. Көптеген әскери объектілерде әскери қызметкерлердің пайдалануы үшін капеллалар бар, олар әдетте әскери капелланның басшылығымен жұмыс істейді.

Тарих

Алғашқы христиандардың құдайға табыну орындары арнайы салынған ғимараттар емес, үй ішіндегі бөлме сияқты арнайы орын болған. Мұнда бір немесе екі адам қауымға қосылмай-ақ дұға ете алатын. Шатырларды пайдалануды жақсы көретін адамдар өмірдің стресінен қашып, айналасында адамдардың қозғалысы болмаса, тыныштық пен демалыс таба алады. «Шатыр» сөзі, сондай-ақ «шапаллан» сөзі сияқты, латын тілінен шыққан. Нақтырақ айтқанда, бұл сөз Турлық Святой Мартиннің реликвиясынан туындаған: Мартин туралы дәстүрлі әңгімелерде ол әлі әскерде болғанда, мұқтаж сұраныш иесіне беру үшін әскери плащын екіге бөліп бергені айтылады. Ал қалған бөлігін иығына «кішкентай плащ» (cappella) ретінде жамылған. Аңыз бойынша, сұраныш иесі – Мәсіхтің өзі болған, ал Мартин рухани өзгеріске ұшырап, алдымен монах, содан кейін аббат, одан соң епископ болған. Бұл плащ франк патшаларының меншігіне өтіп, олар оны соғысқа бара жатқанда өздерімен алып жүрген. Плащ сақталған шатыр «capella» деп, ал шатырда күнделікті мисса өткізген дін қызметкерлері «capellani» деп аталған. Осы сөздерден ежелгі француз тілі арқылы «шатыр» және «шапаллан» деген атаулар пайда болды. Бұл сөз орта ғасырларда ирланд тілінде (Gaelic) де кездеседі, себебі нормандық және ежелгі ағылшын басқыншыларымен бірге Уэльс халқы Ирландия аралына келген. Ирланд тілінде шіркеуді білдіретін дәстүрлі сөз – «eaglais» (ecclesia сөзінен шыққан), бірақ «cappella» сөзінен алынған «séipéal» деген жаңа сөз қолданысқа енді. Британ тарихында «шатыр» немесе «жиналыс үйі» тәуелсіз немесе нонконформист діни қоғамдарға және олардың мүшелеріне тиесілі шіркеу ғимараттарын атау үшін стандартты терминдер болған. Олар әсіресе Англия мен Уэльстің ауылдық аймақтарында, 18 және 19 ғасырдың соңындағы Солтүстік өнеркәсіптік қалаларында және Лондон қаласына жақын, бірақ одан тыс жердегі халық шоғырланған орталықтарда тәуелсіз діни практиканың үстемдігімен байланысты болды. Осының салдарынан Англия мен Уэльсте «шатыр» сөзі мұндай шіркеулердің мүшелерін сипаттау үшін сөйлемде қолданылады, мысалы: «Мен – Шатырмын».

Шатырлардың түрлері

Көпір шатырлары – жол көпірінде немесе оған жақын жерде салынған, христиандық құлшылық ететін шағын ғимарат. Олар Еуропадағы Реформацияға дейінгі ортағасырлық дәуірде кеңінен таралған. Қамал шатырлары – еуропалық сәулетте қамал ішінде салынған шатырлар. Парекклесия немесе паракклесия – Византия сәулетінде кездесетін қосалқы шіркеудің бір түрі. Капилла Поса (Posa chapel) – 16 ғасырдағы Мексиканың монастырлық кешендерінің сәулеттік ерекшелігі, ол атриумның сыртындағы төрт күмбезді төртбұрышты ғимараттан тұрады. А capilla abierta (ашық шіркеу) – Мексиканың ең ерекше шіркеу құрылысының бір түрі, көбінесе отарлық кезеңнің басында, 16 ғасырда салынған. Жеке меншік шатыр – бастапқыда жеке тұлғаға тиесілі болған шіркеу. 19 ғасырда олар жиі кездесетін, көбінесе қаланың өсуімен күресу үшін салынған. Көбінесе олар евангелистік қайырымдастармен құрылған, олар қауымдардың қажеттіліктерін қанағаттандыра алмайтын қалаларда христиандықты таратуды мақсат еткен. Кейбіреулері жеке түрде жұмыс істеген, бай адам өзінің сүйікті уағыздаушыларын шақыру үшін шатыр салған. Олар ағылшын шіркеу заңнамасындағы ерекшеліктер, оларда приходтық аумақ болмаған, бірақ онда лицензиясы бар англикан дін қызметкеріне рұқсат берілген. Тарихи тұрғыдан көптеген англикан шіркеулері жеке меншік шатырлар болған. Уақыт өте келе олар көбінесе қалыпты приходтарға айналды. Сот шатыры – патшалық немесе аристократиялық сараймен байланысты музыкалық ансамбль ретіндегі шатыр. Олардың көпшілігі патшалық (сарай) шатырлары, бірақ егер сарайдың билеушісі патша болмаса, мысалы, императорлық сарай үшін жалпы «сот шатыры» термині қолданылады. Патшалық шатыр – монархпен, патша сарайымен немесе патша сарайындағы шатыр.

Белгілі шіркеулер

Шатыр Жылы Орналасуы Бетесда методистік шатыры 1887 Ханли, Стаффордшир, Англия Boardwalk Chapel 1945 The Wildwoods, Нью-Джерси, АҚШ Brancacci Chapel 1386 Санта-Мария-дель-Кармин шіркеуі, Флоренция, Италия Христос шіркеуі соборы, Оксфорд 1160–1200 Ол сонымен қатар Оксфорд университетінің Христос шіркеуі колледжінің шатыры. Бұл собор және колледж шатыры ретіндегі екі рөл Англия шіркеуі үшін бірегей. Chigi Chapel 1507–1661 Санта-Мария-дель-Пополо шіркеуі, Рим, Италия Contarelli Chapel 1585 Сан-Луиджи-деи-Франчези шіркеуі, Рим, Италия Duke Chapel 1932 Герцог университеті, Дурхам, Солтүстік Каролина, АҚШ Eton College Chapel 1440 – шамамен 1460 Eton College, Eton, Беркшир, Англия Chapelle expiatoire 1824 Париж, Франция Gallus Chapel 1330–1340 Greifensee ZH, Швейцария Heinz Memorial Chapel 1938 Питтсбург университеті, Питтсбург, Пенсильвания, АҚШ Henry VII Chapel 1503 Вестминстер аббаттығы, Лондон, Англия Holy Shroud Chapel 1694 Турин, Италия King's College Chapel 1446 Кембридж университетінің King's College, Кембридж, Англия King's College Chapel 1831 King's College, Лондон, Англия Lancing College Chapel 1868 Lancing College, Lancing, West Sussex, Англия Llandaff Oratory 1925 Van Reenen, Оңтүстік Африка Magi Chapel 1459–1461 Palazzo Medici Riccardi, Флоренция, Италия Medici Chapels 1519–1524; 1602 San Lorenzo шіркеуі, Флоренция, Италия Niccoline Chapel 1447–1449 Апостолдық сарай, Ватикан Notre Dame du Haut 1955 Ronchamp, Франция Palatine Chapel 786 Ахен соборы, Ахен, Германия Palatine Chapel 1132 Palazzo dei Normanni, Палермо, Сицилия, Италия Pauline Chapel 1540 Апостолдық сарай, Ватикан Pazzi Chapel шамамен 1442 – 1443 Santa Croce шіркеуі, Флоренция, Италия Pettit Memorial Chapel 1907 Belvidere, Иллинойс, АҚШ Queen's Chapel 1623 St James's Palace, Лондон, Англия Chapelle Rouge 15 ғасыр б.з. Karnak, Египет Chapelle du Rosaire de Vence 1951 Vence, Франция Rosary Chapel 1531–1690 Puebla City, Puebla, Мексика Rosslyn Chapel 1440 Roslin, Midlothian, Шотландия Rothko Chapel 1964 Хьюстон, Техас, АҚШ Royal Chapel of Granada 1517 Granada, Испания Royal Chapel 1748 жылы жобаланған Royal Palace of Madrid, Испания Royal Chapel, Sweden 1754 Stockholm Palace, Sweden Chapelle royale de Dreux 1816 Dreux, Eure et Loir, Франция St. Aloysius Chapel 1884 Mangalore, Үндістан St George's Chapel 1348 Windsor Castle, Англия Chapel of Saint Helena 12 ғасыр Holy Sepulchre шіркеуі, Иерусалим St. Ivan Rilski Chapel 2003 Livingston Island, Антарктида St. Joan of Arc Chapel 15 ғасыр Marquette University, Милуоки, АҚШ көшірілген St. Paul's Chapel 1766 New York City, АҚШ Chapel of St Peter on the Wall 654 Bradwell on Sea, Essex, Англия St Salvator's Chapel 1450 St Andrews University, St Andrews, Шотландия Sainte Chapelle 1246 Île de la Cité, Париж, Франция Sansevero Chapel 1590 Naples, Италия Sassetti Chapel 1470 Santa Trinita шіркеуі, Флоренция, Италия Scrovegni Chapel шамамен 1303 – 1305 Padua, Италия Sigismund's Chapel 1519 Wawel Cathedral, Краков, Польша Sistine Chapel 1473 Апостолдық сарай, Ватикан Skull Chapel 1776 Kudowa, Silesia, Польша Slipper Chapel 1340 Norfolk, Англия Chapel of the Snows 1989 McMurdo Station, Ross Island, Антарктида Tabernacle Chapel 1874–1877 Morriston, Swansea, Уэльс Chapelle de la Trinité 1622 Lyon, Франция University Chapel 1867 Washington and Lee University, Lexington, Вирджиния, АҚШ Chapels of Versailles 17–18 ғасырлар Palace of Versailles, Франция