Кіріспе

Гроссуляриестер тұқымдасына жататын гүлді өсімдік қарақат ликёрі. Қарақат (Ribes nigrum), сондай-ақ қарақат немесе кассис деп те аталады, бұл жеуге жарамды жидектері үшін өсірілетін Гроссуляриестер тұқымдасына жататын жапырақты бұта. Ол Орталық және Солтүстік Еуропаның, сондай-ақ Солтүстік Азияның ылғалды, құнарлы топырағында өседі. Оны коммерциялық және жеке тұтыну үшін кеңінен өсіреді. Қысқа төзімді, бірақ көктемде гүлдеу кезінде суық ауа райы өнімділікті азайтуы мүмкін. Жазда сабақтарында ұсақ, жалтыраған қара жемістер шоғырлары жетіледі және оларды қолмен немесе машинамен жинауға болады. Шикі жемісінде С витамині мен полифенолдарға бай. Қарақатты шикі күйінде жеуге болады, бірақ көбінесе тәтті немесе тұзды тағамдарға пісіріледі. Одан джем, консервілер және сироптар жасалады, сондай-ақ шырын өндірісі үшін коммерциялық мақсатта өсіріледі. Жемісі алкогольді сусындар мен бояулар жасауға да қолданылады.

Сипаттама

Ribes nigrum – орташа мөлшерлі бұта, биіктігі жетеді. Жапырақтары кезектесіп орналасқан, қарапайым, кең және ұзын, бес бөлікті жапырақшалары мен тісті жиектері бар. Өсімдіктің барлық бөліктері күшті хош иіске ие. Гүлдері "сабақтар" деп аталатын рацемдерде жетіледі, олардың ұзындығы дейін жетеді және 10–20 гүлден тұрады, әр гүлінің диаметрі шамамен болады. Әр гүлдің сары бездері бар түкті тостағаны бар, оның бес бөлігі гүлдің көзге көрінбейтін жапырақшаларынан ұзын. Стигма мен мойынды қоршап тұрған бес аталық және екі біріккен аналық бар. Гүлдер сабақтың төменгі жағынан біртіндеп ашылады және көбінесе жәндіктермен тозаңданады, бірақ тозаңның бір бөлігі желмен таралады. Тозаң түйіршігі стигмаға түскен кезде өсіп, жұқа тозаң түтігін мойын арқылы жұмыртқаға жібереді. Жылы ауа райында бұл шамамен 48 сағатқа созылады, ал суық ауа райында бір аптаға дейін соғуы мүмкін, сонда жұмыртқалық жасуша қабылдау кезеңінен өтіп кеткен болуы мүмкін. Егер 35-тен кем жұмыртқалық жасуша тыңданса, жеміс дамымай, ерте түсіп қалуы мүмкін. Аяз ашық және жабық гүлдерге температура төмендеген кезде зақым келтіруі мүмкін. Сабақтың төменгі жағындағы гүлдер жапырақтармен қоршалғандықтан, зақымдану ықтималдығы аз. Жаздың ортасында жасыл жемістер пісіп, жеуге жарамды жидектерге айналады, олардың түсі өте қою қызғылт, дерлік қара, жылтыр қабығы мен шыңында (тостағандар сақталады) тостағандары болады, әрқайсысында көптеген тұқымдар бар. Жетілген бұта жыл сайын шамамен жеміс бере алады.

Фитохимиялық заттар

Жемістерде, тұқымдарда және жапырақтарында кездесетін полифенолды фитохимиялық заттар олардың мүмкін биологиялық әсерлері зерттелуде. Қарақұмыстың қабығындағы (pomace) негізгі антоцианинге жататындары – дельфинидин-3-O-глюкозиді, дельфинидин-3-O-рутинозиді, цианидин-3-O-глюкозиді және цианидин-3-O-рутинозиді, олар шырын концентратында сақталады.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Қара қарағат Еуропаның солтүстігі мен Азияға тән.

Жерді таңдау және отырғызу

Қара қарақат құмды немесе салмақты құмақ топырақтарда, немесе орман топырағында жақсы өседі, егер олардың қоректік қажеттіліктері қанағаттандырылса. Олар ылғалды, құнарлы, бірақ су тоқтап тұрмайтын жерді жақсы көреді және құрғақшылыққа төзбейді. Бұталар қысқа төзімді болғанымен, гүлдеу кезеңіндегі аяз өнімге зиян келтіруі мүмкін, бірақ ыдыста өсірілген көшеттерді жылдың кез келген уақытында отырғызуға болады. Әдетте екі жылдық бұталар отырғызылады, бірақ күшті бір жылдық көшеттерді де қолдануға болады. Сертификатталған көшеттерді отырғызу вирустардың таралу қаупін азайтады. Бақта өсімдіктерді бір-бірінен белгілі бір арақашықтықта немесе қатарлап отырғызуға болады, қатарлар арасындағы аралық 2-3 метрден кем болмауы керек. Ұлыбританияда жас бұталарды бастапқы өсу деңгейінен тереңірек отырғызады, бұл жаңа сабақтардың өсуін ынталандырады. Жыл сайынғы көктемгі шіріген тыңайтқышпен мульчалау тиімді, сондай-ақ құс тыңайтқышын да қолдануға болады, бірақ оны алдымен сабан немесе басқа өсімдік қалдықтарымен компосттау керек. Қолданылған саңырауқұлақ компостын да қолдануға болады, бірақ сақтық тану қажет, себебі ол көбінесе әк құрайды, ал қара қарақат сәл қышқыл топырақты жақсы көреді. Қара қарақат – көп қоректік зат қажет ететін өсімдік, сондықтан қосымша азотқа жақсы жауап береді, сонымен қатар жыл сайын фосфорлы және калийлі тыңайтқыштар қолдану керек. Арамшөптердің өсуін арақ шаң, қабық, саңырауқұлақ компосты немесе сабан сияқты органикалық мульчамен, немесе органикалық мульчамен жабылған қалың пластикпен немесе ландшафт матасымен басуға болады.

Жинақтау

Бақшада жеміс піскенде, оны құрғақ күйінде жинап алу керек. Реверсия – қара қарақаттың (Cecidophyopsis ribis) өт құрттарының тудырған ауыр ауруы. Ол өнімділіктің төмендеуіне әкеледі және Еуропада кең таралған, бірақ басқа құрлықтарда сирек кездеседі. Симптомдары: жазда жапырақ пішінінің өзгеруі, қыста қабығының ісінуі ("үлкен бүршік"), әрқайсысында мыңдаған микроскопиялық өт құрттары болады. Жәндіктерге қарсы күрес тиімділігі шектеулі болғандықтан, қатты зақымдалған бұталарды жою керек. Барлық жаңа сатып алынған өсімдіктер вирустан таза екендігіне сертификатталған болуы тиіс. Ақ қарағайдың көк шірігі (Cronartium ribicola) өмірлік циклын аяқтау үшін екі кезектесетін қожайынға мұқтаж. Бір қожайын – Ribes туысына жататын өсімдіктер. Қара қарақатта жапырақтарының түсі сарғайып, кейінірек кішкентай қызғылт сары түстегі ісіктер пайда болады және кейде жапырақтардың бір бөлігінде сары жібектей қабықша пайда болады. Жеміс-жидек өніміне әсері аз, бірақ жапырақтары ерте түседі және келесі жылы өсу баяулайды. Екінші қожайын – кез келген ақ қарағай, ол Солтүстік Америка түрлеріне ауыр аурулар мен өлімге әкеледі, олар тотықпен бірге дамыған жоқ. 20 ғасырда Еуропада өсімдіктің ауру мен аязға бейімділігін азайту және өнімділігін арттыру үшін гибридтеу жұмыстары жүргізілді. Бұл жұмыс негізінен Шотландия, Польша және Жаңа Зеландияда жүргізілді. Ұлыбританияда Шотландияның Егіс зерттеу институтына елдің солтүстігінде өсіруге жарамды жаңа сорттарды әзірлеу тапсырылды. Олар жаңа сорттар шығарды, олар, әсіресе көктемде, суыққа төзімділігі жоғары, ертерек пісіп, біркелкі және саңырауқұлақтық ауруларға төзімді болды. Тоңазытқыштарға төзімділік кеш гүлденуді таңдау арқылы жақсартылды және генетикалық зерттеулер өт құрты мен қара қарақаттың реверсиялық вирусына қарсы тұру қабілетіне қатысы бар гендерді анықтады. "Бен Ломонд" – "Бен" сорттарының алғашқысы, ол 1975 жылы шығарылды. Одан кейін шырын өндіру үшін "Бен Альдер" және "Бен Тиран" сияқты бірнеше басқа сорттар пайда болды. "Бен Хоуп" сорты 1998 жылы өт құртына төзімділігі жоғары түрде шығарылды, сол жылы "Бен Гейрн" сатылымға шықты. Ол реверсиялық вирусқа қарсы тұрады. "Биг Бен" Корольдік бау-бақша қоғамының "Бау-бақшадағы ең үздіктер" сыйлығын алды. Польшада Бағбандық ғылыми-зерттеу институты қара қарақаттың ауру мен зиянкестерге төзімділігі, жемісінің сапасы, жергілікті жағдайларға бейімделуі және механикалық жинау бойынша жетілдіру жұмыстарын жүргізді. Зерттеушілер әртүрлі сорттарды қиып, қайың (Ribes grossularia), қызыл жеміс (Ribes rubrum) және гүлді қарақаттан (Ribes sanguineum) аралық генетикалық материал енгізді. Нәтижесінде пайда болған ұрпақ R. nigrum-ға кері қиыстырылды. Өнімді сорттарға "Tisel" және "Tiben" (2000 ж.) және "Ores", "Ruben" және "Tines" (2005 ж.) жатады. "Polares" және "Tihope" сорттары сынақтан өтуде. 1991 жылдан бастап Жаңа Зеландия зерттеулер мен әзірлемелер үшін маңызды орталыққа айналды, өйткені оның қоңыржай климаты егінді өсіруге өте қолайлы. Асыл тұқымды өсіру бағдарламалары өнімділікке, үлкен жемістерге, өсірудің тұрақтылығына және тік өсуге баса назар аударады. Солтүстік Америкада бұл жемістің ақ қарағайдың көк шірігіне төзімді болуы қажет. Онда R. nigrum пен R. ussuriense сорттарын қиып алу арқылы "Crusader", "Coronet" және "Consort" сияқты жаңа сорттар жасалды және олар ауруға төзімділік танытты. Алайда, бұл сорттардың сапасы мен өнімділігі төзімді емес сорттарға қарағанда нашар және тек Consort өзін-өзі тозаңдандыра алады. Бұл сорттарды ата-аналық сорттарына кері қиыстыру арқылы жоғары өнімділігі, ауруларға төзімділігі, қолайсыз ауа-райына төзімділігі және машинамен жинауға қолайлы "Titania" сияқты жаңа сорттар пайда болды. Канаданың Британ Колумбия штатындағы қара қарақатты өсіру бағдарламасының екі жаңа сорты – "Blackcomb" және "Tahsis" – ақ қарағайдың көк шірігіне қарсы иммунитеті мен аязға төзімділігі үшін таңдалды.

Тамақ

Шикі қарақұмық 82% су, 15% көмірсу, 1% белок және 0,4% майдан тұрады (кесте). 100 граммдық порциясы 63 килокалорияны қамтамасыз ететін шикі жемістің құрамында С витамині өте көп (күнделікті қажетті мөлшердің 218%-ы), темір мен марганецтің деңгейі орташа (әрқайсысы 12%). Басқа да қоректік заттардың мөлшері аз (күнделікті қажетті мөлшердің 10%-дан кем, кесте). Қарақұмық тұқымынан алынған май Е витаминіне және қанықпаған май қышқылдарына, оның ішінде альфа-линолен қышқылы мен гамма-линолен қышқылына бай.

Тарих

Жапырақтары, қабығы немесе тамырлары дәстүрлі ем ретінде қолданылған. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ұлыбританияда С витаминіне бай апельсин сияқты жемістерді алу қиын болды. Қарақат жидектері витаминнің бай көзі болғандықтан және Ұлыбритания климатында өсіруге қолайлы болғандықтан, Ұлыбритания үкіметі оларды өсіруге ынталандырды, нәтижесінде елдің өнімділігі айтарлықтай артты. 1942 жылдан бастап екі жасқа дейінгі балаларға қарақат сиропы тегін таратылды. Бұл Ұлыбританияда қарақаттың дәм беруіш ретінде кең танылуына себеп болуы мүмкін. Ұлыбританияда коммерциялық өнім толыққанды механикаландырылған, және шамамен 1400 гектар жерге өсіріледі, көбінесе шырын өндіруші компаниялармен келісімшарт бойынша. Коммерциялық тұрғыдан қарақатты ірі көлемде өсірудің басым бөлігі Шығыс Еуропада шырын және шырын концентраты нарығы үшін жүзеге асырылады. 1966 жылы қарақат өсіруге федералдық тыйым салу жеке штаттардың құзыретіне берілді, ал 2003 жылы бағбан Грег Куинннің күш-жігері арқасында Нью-Йорк штатында алынып тасталды. Осының нәтижесінде Нью-Йорк, Вермонт, Коннектикут, Калифорния және Орегон штаттарында қарақат өсіру қайта жанданып келеді. Дегенмен, 2021 жылдың өзінде бірнеше штаттарда тыйым сақталып тұр. Америкадағы федералдық тыйым салу шамамен бір ғасыр бойы ұлттық өндірісті шектегендіктен, бұл жеміс АҚШ-та көпшілікке беймәлім болып қала береді және Еуропа мен Жаңа Зеландиядағыдай бұрынғы танымалдылығын әлі толыққанды қалпына келтіре алмады. Оның ерекше дәмі мен полифенолдарға, диеталық талшыққа және қажетті қоректік заттарға бай болуының арқасында қарақаттың танымалдылығы қайтадан артып келеді, және АҚШ нарығына көптеген тұтыну тауарлары енгізілуде.

Ас үй

Қара қарақат жемісін шикі жегенде, оның күшті, қышқыл дәмі сезіледі. Жемістің құрамында пектин және қышқыл көп болғандықтан, одан тез қатаятын джемдер мен желелер жасауға болады. Аспаздық қолдану үшін жеміс әдетте қантпен пісіріліп, пюреге айналдырылады, содан кейін шырынды бөліп алу үшін марля арқылы өткізіледі. Осы пюре қара қарақаттан консерві жасауға, сырлы торттарға, йогуртқа, мұзқаймаққа, десерттерге, сорбетке және тағы да басқа тәтті тағамдарға қосылуы мүмкін. Оның өте күшті дәмін басқа жемістермен үйлестіру арқылы жұмсартуға болады, мысалы, жазғы пудингтегі раушангүл мен шілтешен, немесе алмалы тоқаштар мен пирогтардағы алмамен. Шырыны сироптар мен ликерлер жасауға қолданылады. Қара қарақат – Солтүстік Германия және Дания асханаларындағы сүйікті кисель тәрізді десерт – қызыл гренканың құрамындағы негізгі ингредиент. Қара қарақат дәмді тағамдарға да қосылады. Оның құрғақтандыратын қасиеті соустарға, етке және басқа да тағамдарға қосымша дәм береді. Қара қарақат кейбір ерекше тағамдардың құрамына да кіреді. Оны помидор мен жалбызбен араластырып салат жасауға болады. Қара қарақат жаңа пісірілген сиыр етіне, грильденген қой етіне, үйрекке, теңіз өнімдері мен моллюскаларға қосымша беріледі. XIX ғасырдағы Нью-Йоркте қара қарақат қосылған үйрек еті деликатес саналды. Оны барбекюдегі соустарға да қолдануға болады. Оны майонезбен араластырып, банандар мен басқа тропикалық жемістерді жаңарту үшін пайдалануға болады. Қара қарақат қара шоколадпен үйлестіріледі немесе Рождестводағы дәстүрлі пирогтарға қосылатын кеспеге салынады. Жапония Жаңа Зеландиядан 3,6 миллион АҚШ долларына қара қарақатты диеталық қоспалар, жеңіл тағамдар, функционалдық тағамдар және джем, желе немесе консервілер сияқты тез мұздатылған (IQF) өнімдер ретінде импорттайды.

Ішкіштер

Бұл шырыннан әртүрлі құрттар, шырынды сусындар және коктейльдер жасалады. Ұлыбританияда өсірілген қара қарақаттың 95% Ribena (аты Ribes nigrum-нан алынған жеміс шырыны бренді) және оған ұқсас жеміс сироптары мен шырындарын жасауға қолданылады. Мацерацияланған қара қарақат – аперитивтердің, әсіресе крем де кассистің негізгі құралы болып табылады, оны ақ шарапқа қосып Кир, ал шампанға қосып Кир Рояль дайындайды. Ұлыбританияда қара қарақат шырынын сырамен немесе алкогольді алма суымен араластырып, "алма суы және қара", "лагер және қара" немесе "жылан шағуы және қара" сияқты сусындар жасайды. Ресейде қара қарақат жапырақтары шайға хоштандыру үшін, тұздалған қияр сияқты консервілерге дәм беру үшін, ал жидектері үйде шарап жасауға қолданылады. Сондай-ақ, тәтті водкаға қара қарақат жапырақтарын қосып, ащы дәмі мен құнарлы талшықтың арқасында көкшіл-сары түсті сусын дайындауға болады. Жидектерді де осылай хоштандыруға болады. Нидерландыда қара қарақат "кассис" деп аталатын газдалған сусындарда қолданылады, оны алкогольді крем де кассис ликерімен шатастыруға болмайды. Hero компаниясы 1938 жылдан бері қара қарақат шырыны концентратымен және аздаған мөлшерде ашытылған қара қарақат шырынымен дайындап келеді. Қара қарақат тұқымының майы косметикалық құралымдардың құрамына кіреді, көбінесе Е витаминімен бірге қолданылады. Жапырақтарынан сары бояу, ал жемістерінен антоциандардың көп мөлшерінің арқасында көк немесе күлгін бояу алуға болады.