Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Португалия музыка жанры
музыка жанры
Portuguese music genre
the music genre
Фадо (ˈfaðu; "тағдыр, жазмыш") – 1820-жылдарға дейін Лиссабон қаласында (Португалия) тамыр тартқан, бірақ одан да ертерек пайда болған музыка жанры. Фадо тарихшысы және зерттеуші Руи Виейра Нери былай дейді: "Фадо тарихы туралы сенімді ақпарат тек ауызша беріліп, ең жақсы жағдайда 1820 және 1830 жылдарға дейін жетеді. Бірақ тіпті бұл ақпарат та ұрпақтан ұрпаққа берілгенде жиі өзгеріске ұшырады". Тек қана бастауын анықтау қиын болса да, қазіргі таңда фадо кез келген тақырыптағы ән түрі ретінде қарастырылады, бірақ белгілі бір дәстүрлі құрылымды сақтауы керек. Халық пікірінше, фадо – мұңды әуендер мен сөздерімен ерекшеленетін, көбінесе теңіз немесе кедейлердің өмірі туралы айтылатын, сондай-ақ қанағатсыздық, жазмыш және күйімпаздық сезімдерімен толыған музыка түрі. Бұл португал тіліндегі "саудаде" сөзімен шартты түрде бейнеленеді, ол – жоғалту сезімі (тұрақты, өтелмейтін жоғалту және оның салдарынан туындаған өмір бойына созылатын зардап). Бұл Португалияның бұрынғы отарларындағы, мысалы, Кабо-Вердедегі "морна" сияқты бірнеше музыка жанрларының мәніне ұқсас, олар тарихи тұрғыдан фадоның ертерек нұсқасымен байланысты болуы мүмкін және оның ритмикалық мұрасын сақтап қалған. Португалияның тарихи қалалық және теңізшілік пролетариатының (теңізшілер, богемалықтар, док жұмысшылары, әйелдер, таверна жиі баратындар, порт саудагерлері, балықшылар және басқа жұмысшы табының өкілдері) музыкалық байланысын Бразилияның "модиньясы" мен Индонезияның "крононгы" музыкасында да кездестіруге болады, бірақ бұл музыка жанрлары кейіннен өздерінің жеке дәстүрлерін дамытты. Фадоның көптеген танымал орындаушылары бар, олардың ішінде Альфредо Марсенейро, Амалия Родригес, Карлос ду Карму, Мариза, Антониу Замбужу және Камане есімдерін атауға болады. 2011 жылдың 27 қарашасында фадо ЮНЕСКО-ның материалдық емес мәдени мұра тізіміне енгізілді. Бұл тізімдегі екі португалдық музыка дәстүрінің бірі – "Cante Alentejano" екіншісі. Қазіргі заманғы фадо Португалияда кең таралған және көптеген белгілі музыканттар орындайды.
Fado (ˈfaðu; "destiny, fate") is a music genre which can be traced to the 1820s in Lisbon, Portugal, but probably has much earlier origins. Fado historian and scholar Rui Vieira Nery states that "the only reliable information on the history of fado was orally transmitted and goes back to the 1820s and 1830s at best. But even that information was frequently modified within the generational transmission process that made it reach us today." Although the origins are difficult to trace, today fado is commonly regarded as simply a form of song which can be about anything, but must follow a certain traditional structure. In popular belief, fado is a form of music characterized by mournful tunes and lyrics, often about the sea or the life of the poor, and infused with a sense of resignation, fate and melancholy. This is loosely captured by the Portuguese word saudade, or longing, symbolizing a feeling of loss (a permanent, irreparable loss and its consequent lifelong damage). This is similar to the character of several musical genres in Portuguese ex colonies such as morna from Cape Verde, which may be historically linked to fado in its earlier form and have retained its rhythmic heritage. This connection to the music of a historic Portuguese urban and maritime proletariat (sailors, bohemians, dock workers, prostitutes, taverna frequenters, port traders, fishwives and other working class people) can also be found in Brazilian modinha and Indonesian kroncong, although all these music genres subsequently developed their own independent traditions. Some famous singers of fado, of which there are many, include Alfredo Marceneiro, Amália Rodrigues, Carlos do Carmo, Mariza, António Zambujo, and Camané. On 27 November 2011, fado was added to the UNESCO Intangible Cultural Heritage Lists. It is one of two Portuguese music traditions part of the lists, the other being Cante Alentejano. Modern fado is popular in Portugal, and has been performed by many renowned musicians.
Этимология
Фадо сөзі латын тіліндегі fatum ("тағдыр", "өлім" немесе "айту") сөзінен шыққан болуы мүмкін. Бұл сөз музыка жанрының өзімен байланысты, бірақ екі тілде де мағынасы шамамен бірдей. Дегенмен, көптеген әндер осы екі мағынаны пайдаланады, мысалы Амалия Родригестің "Com que voz" әнінде айтылатын "Com que voz chorarei meu triste fado" ("Мен қайғылы тағдырымды қандай дауыспен жоқтап / қайғылы фадоны қандай дауыспен орындаймын?") деген сөздер бар. Фадистаға жарық түсіргендердің бірі прото-кельт *wātis (пайғамбар, ақын; прото-кельт тіліне қараңыз), ағылшын латынындағы vates (кельт ақыны, пайғамбар, философ) және ескі француз тіліндегі fatiste (ақын), одан әрі орта француз тіліндегі fatiste (орта ғасырлық мистириялық пьесадағы актер) болуы мүмкін.
The word fado possibly comes from the Latin word fatum ("fate", "death" or "utterance"). The word is linked to the music genre itself, although both meanings are approximately the same in the two languages. Nevertheless, many songs play on the double meaning, such as the Amália Rodrigues song "Com que voz", which includes the lyric "Com que voz chorarei meu triste fado" ("With what voice should I lament my sad fate/sing my sad fado?"). Perhaps shedding light on fadista are the Proto Celtic *wātis (prophet, poet; see Proto Celtic language), the English Latin vates (Celtic bard, prophet, philosopher), and the Old French fatiste (poet), evolving to the Middle French fatiste (actor in a medieval mystery play).
Тарих
Фадо 19 ғасырдың басында Лиссабонда пайда болды, және оның бастауы астананың богемалық аймақтарында, яғни Баирро-Альто, Морария және Альфама аудандарында деп есептеледі. Бразилиялық музыка сыншысы Хосе Рамос Тинхорао фадоның шығу тегі туралы мүлдем басқаша теорияны қорғады. Оның сөзінше, фадо 18-ші ғасырдың ортасында Домингос Кальдас Барбоса атты аралас нәсілді бразилиялық музыканттың еңбегі арқасында Португалияға әкелінді. Фадоның шығу тегі туралы көптеген теориялар бар. Бір топтары оның бастауын немесе ықпалын ортағасырлық "кантигас де амиго" (достың әні) деп санайды, енді бірі ежелгі маврлық ықпалға сілтейді, ал тағы бірі теңізде саяхаттап жүрген (құлдыққа түскен) африкалықтардың әндерін атайды. Алайда, бұл теориялардың ешқайсысы да толыққанды сенімді емес. Ол, мүмкін, түрлі ескі музыкалық жанрлардың бірігіп қалыптасуынан пайда болған. 19 ғасырдың ортасында фадо орындаушыларының көпшілігі қалалық жұмысшы табынан шыққан, атап айтқанда, теңізшілер, богемалық өнерпаздар және танымал таверналардағы куртизандар болды. Олар ән айтумен қатар билеп, фадоның ырғағын да жасаған. 19 ғасырдың екінші жартысында би ырғақтары жойылды, ал орындаушылар тек әншілерге (фадистерге) айналды. 19 ғасырдың фадистасы Мария Севера, оның жартысы цыган болғандықтан сол кездегі кейбір адамдар үшін скандалды тұлға саналды, осы жанрды кеңінен танымал етті. Соңғы кезде "Фадо королевасы" ("Rainha do Fado") деп белгілі Амалия Родригес фадоны әлемдік деңгейде танымал етуде маңызды рөл атқарды. Бүгінгі таңда фадо орындалуына скрипкалық квартет немесе толық оркестр сүйемелдеуі мүмкін.
Fado appeared during the early 19th century in Lisbon, and is believed to have its origins in the bohemian areas of the capital such as Bairro Alto, Mouraria and Alfama districts. A totally different theory about the origin of fado was defended by Brazilian musical critic José Ramos Tinhorão, who said that fado was brought into Portugal by the hands and craft of a mixed race Brazilian musician called Domingos Caldas Barbosa in the mid 18th century. There are numerous theories about the origin of fado. Some trace its origins or influences to the medieval "cantigas de amigo" (song of a friend), others suggest some ancient Moorish influence, and yet others point to the chants of (enslaved) Africans sailing at sea. None of these are compelling. It possibly evolved and formed from various older musical genres. Fado performers in the middle of the 19th century were mainly from the urban working class, namely sailors, bohemians and courtesans in popular taverns, who not only sang but also danced and beat the fado. During the second half of the 19th century, the dance rhythms faded away, and the performers became merely singers (fadistas). The 19th century's fadista Maria Severa, a half Cigano woman considered scandalous by some at the time, was the artist who made this genre famous. More recently Amália Rodrigues, known as the "Rainha do Fado" ("Queen of Fado") was most influential in popularizing fado worldwide. Fado performances today may be accompanied by a string quartet or a full orchestra.
Музыкалық аспектілері
Фадо көбінесе Дориан лады немесе Иония лады (табиғи мажор) қолданады, кейде әуен немесе шумақ өзгерер кезде олардың арасында ауысады. Фадоның ерекше стильдік ерекшелігі – бұл рубато қолданылуы, онда музыка фразаның соңында тоқтап, әнші драматикалық эффект үшін нотаны ұзартады. Музыкада екі уақытты және үш уақытты (вальс стилінде) ырғақтар қолданылады.
Fado typically employs the Dorian mode or Ionian mode (natural major), sometimes switching between the two during a melody or verse change. A particular stylistic trait of fado is the use of rubato, where the music pauses at the end of a phrase and the singer holds the note for dramatic effect. The music uses double time rhythm and triple time (waltz style).
Түрлері
Лиссабон және Коимбра қалаларымен байланысты екі негізгі фадо түрі бар. Лиссабон стилі көбірек танымал, бұл Амалия Родригестің үлкен танымалдығының арқасы. Фадоның Лиссабон көшелерінде 1840 жылдан кейін ғана пайда болғаны айтылады. Одан бұрын теңізшілер фадосы кеме басында орындалып, құрлықта орындалатын алғашқы фадолардың үлгісі болған. Лиссабонда Фадо мұражайы орналасқан.
There are two main varieties of fado, linked respectively to the cities of Lisbon and Coimbra. The Lisbon style is better known, owing much to the popularity of Amália Rodrigues. It has been suggested that fado appeared on the streets of Lisbon only after 1840. Before then the sailor's fado was sung at the bow of a boat, serving as a model for the first fados sung on land. Lisbon hosts a Fado Museum.
Коимбра фаддосы
Коимбраның фадо стилі дәстүрлі түрде қаланың университетімен және ортағасырлық серенадашы трубадурлар стилімен байланысты. Оны тек ерлер ғана орындайды; әншілер де, музыканттар да академиялық киім киеді (traje académico): қара халат, плащ және лосина. Орта ғасырлардағы трубадур дәстүріне негізделген бұл ән түнде, көбінесе қараңғыда, қала алаңдарында немесе көшелерде орындалады. Әдеттегі орындар – Санта-Крус монастырының сатылары мен Коимбраның Ескі соборы. Сондай-ақ, әншілердің сүйікті қызына арнап орындалатын серенадалар ұйымдастырылады. Лиссабондағы фадо сияқты, Коимбра фадосы да португалдық гитарамен (guitarra portuguesa) және виоламен (гитараның бір түрі) сүйемелденеді. Коимбра гитарасы Лиссабон гитарасынан өзгеше, өзіндік құрылымымен, дыбыс бояуымен және қосылу тәсілімен ерекшеленеді. Прогрессивті және жаңашыл әнші Артур Паредес гитараның құрылымын және Коимбра фадосына сүйемелдеу стилін өзгертіп, революция жасады. Артур Паредес – Карлос Паредестің әкесі. Ол әкесінің жолын жалғастырып, оның еңбектерін кеңейтіп, португалдық гитараны бүкіл әлемге таныстырды. 1950 жылдары жаңа қозғалыс Коимбра әншілерін баллада мен фольклорға бет бұруға итермеледі. Олар классикалық және заманауи ақындардың өлеңдерін Салазар диктатурасына қарсылықтың бір түрі ретінде орындауды бастады. Бұл қозғалыста Адриано Коррейя де Оливейра және Жозе Афонсо (Зека Афонсо) сияқты тұлғалар 1974 жылғы Гвоздика революциясы кезінде халық музыкасында жетекші рөл атқарды. Коимбраның ең танымал фадолары: Fado Hilário, Saudades de Coimbra ("Do Choupal até à Lapa"), Balada da Despedida ("Coimbra tem mais encanto, na hora da despedida" – көбінесе әннің атауынан гөрі осы сөздері жақсы танылады), O meu menino é d'oiro және Samaritana. "Төре әншісі" Фернандо Машаду Соарес осы атақты фадолардың авторларының бірі болғандықтан маңызды тұлға болып саналады. Қызығы, бұл қаламен байланысты ең танымал ән – Коимбра фадосы емес, "Coimbra é uma lição" атты халық әні, ол "Португалиядағы сәуір" сияқты аталымдармен үлкен жетістікке жетті.
The fado style of Coimbra is traditionally linked to the city's university and the style of medieval serenading troubadours. It is sung exclusively by men; both the singers and musicians wear the academic outfit (traje académico): dark robe, cape and leggings. Dating to the troubadour tradition of medieval times, it is sung at night, almost in the dark, in city squares or streets. Typical venues are the steps of the Santa Cruz Monastery and the Old Cathedral of Coimbra. It is also customary to organize serenades where songs are performed before the window of a woman to be courted. As in Lisbon, Coimbra fado is accompanied by the guitarra portuguesa and viola (a type of guitar). The Coimbra guitar has evolved into an instrument different from that of Lisbon, with its own tuning, sound colouring, and construction. Artur Paredes, a progressive and innovative singer, revolutionised the tuning of the guitar and the style with which it accompanied Coimbra fado. Artur Paredes was the father of Carlos Paredes. He followed in his father's footsteps and expanded on his work, making the Portuguese guitar an instrument known around the world. In the 1950s, a new movement led the singers of Coimbra to adopt the ballad and folklore. They began interpreting lines of the great poets, both classical and contemporary, as a form of resistance to the Salazar dictatorship. In this movement names such as Adriano Correia de Oliveira and José Afonso (Zeca Afonso) had a leading role in popular music during the Carnation Revolution of 1974. Some of the most famous fados of Coimbra include: Fado Hilário, Saudades de Coimbra ("Do Choupal até à Lapa"), Balada da Despedida ("Coimbra tem mais encanto, na hora da despedida" the first phrases are often more recognizable than the song titles), O meu menino é d'oiro, and Samaritana. The "judge singer" Fernando Machado Soares is an important figure, being the author of some of those famous fados. Curiously, it is not a Coimbra fado but a popular song which is the most known title referring to this city: Coimbra é uma lição, which had success with titles such as April in Portugal.