Кіріспе
Неміс жазушысы, аудармашы Арно Шмидт (18 қаңтар 1914 – 3 маусым 1979) – неміс авторы және аудармашы. Ол неміс тілінде сөйлейтін елдерден тыс жерлерде көп танымал емес, өйткені оның туындыларын аудару аудармашылар үшін қиындық тудырады. Германияда кеңінен танымал болмаса да, сыншылар мен жазушылар оны 20 ғасырдың ең маңызды неміс тіліндегі жазушыларының бірі деп есептейді.
the chef
Arno Schmidt (; 18 January 1914 – 3 June 1979) was a German author and translator. He is little known outside of German speaking areas, in part because his works present a formidable challenge to translators. Although he is not one of the popular favourites within Germany, critics and writers often consider him to be one of the most important German language writers of the 20th century.
Өмірбаян
Гамбург қаласында дүниеге келген, полицейдің ұлы Шмидт 1928 жылы әкесінің қайтысынан кейін (1883–1928), анасымен (1894–1973) бірге оның туған қаласы Лаубанға (Люзатияда, содан кейін Төменгі Силезияда, қазір Польшада) көшіп келді және Гөрлицтегі орта мектепті, сондай-ақ ондағы кәсіптік училищені бітірді. Оқуын аяқтағаннан кейін ол бірнеше ай жұмыссыз болды, сосын 1934 жылы Грейфенбергтегі тоқыма компаниясында коммерсант болып жұмыс істеуге түсті. Оқуын бітіргеннен кейін сол компанияда тауар есебінің маманы болып жұмысқа қабылданды. Осы кезде ол болашақ әйелі Элис Муравскимен танысты. Олар 1937 жылдың 21 тамызында үйленді, балалары болмады. 1939 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Шмидт Вермахтқа шақырылды, оның математикалық қабілеттері оны артиллерия корпусына жіберуге себеп болды. Алғашында ол Эльзаста, ал 1941 жылдан кейін Норвегияда қызмет етті. 1945 жылы Шмидт Солтүстік Германиядағы майданға қатысу үшін ерікті болып тіл білді, осылайша қысқа мерзімге үйіне қайтуға мүмкіндік алды. Соғыстың ұтылғаны анық болғандықтан, ол бұл сапарды әйелінің және өзінің Германияның батысына қашуын ұйымдастыру үшін пайдаланды, Қызыл Армияның тұтқындар мен неміс азаматтарына қатысты одан да қатал қарым-қатынасын болдырмау үшін. Шмидт Төменгі Саксониядағы британдық күштерге өзін тапсырды. Босқындар ретінде Шмидт пен оның әйелі мүлкінің басым бөлігін, соның ішінде олардың қадірлі кітап жинағын жоғалтты. Британдық әскери тұтқын ретінде және кейін полиция мектебінде аудармашы болып жұмыс істегеннен кейін, Шмидт 1946 жылы тәуелсіз жазушы ретінде мансабын бастады. Шмидттың соғысқа дейінгі үйі Лаубан қазір Польшаның басқаруында болғандықтан, Шмидт пен оның әйелі Батыс Германияға айналатын көптеген жерлерге көшірілген миллиондаған босқындардың қатарына кірді. Осы белгісіздік пен өте кедейлік кезеңінде Шмидттерді оның әпкесі АҚШ-тан жіберген CARE жәрдемдерімен көмектесті (оның әпкесі Люси 1939 жылы күйеуі Руди Кизлермен бірге АҚШ-қа эмиграциялады, ол еврей неміс коммунисі болған). Уақытша тұрақтар Шмидттерді Кордингенге (Бомлицке жақын), Гау Бикельхаймға және Кастельге (соңғы екеуі жаңа құрылған Рейнланд-Пфальц штатында) жеткізді. Кастельде ол сотта дінге қарсы сөйлеу және моральдық бұзушылық жасады деген айып тағылды, бұл Германияның кейбір католик аймақтарында қылмыс саналды. Осының салдарынан Шмидт әйелімен Гессендегі Дармштадт қаласына, протестанттық қалаға көшіп кетті, онда оған тағылған айыптар алынып тасталды. 1958 жылы Шмидттер Баргфельд деген шағын ауылға көшіп келді, онда олар өмірінің соңына дейін тұрды, Шмидт 1979 жылы қайтыс болды, ал әйелі Элис 1983 жылы қайтыс болды.
Жазу стилі мен жеке философиясы
Шмидт қатаң индивидуалист, тіпті солипсист еді. Нацистік Германиядағы тәжірибесінен көңілі толып, әлемге деген өте пессимистік көзқарасқа ие болды. 1951 жылғы "Шварц Шпигель" ("Қара айналар") атты еңбегінде ол өзінің утопиясын антропогендік апаттан кейін құлаған, бос әлем ретінде сипаттайды. Ол дәстүрлі мағынада деист болмаса да, әлемді Левиафан деп аталатын бір құбылыс жаратты деп санады, ал оның жыртқыштық табиғаты адамдарға берілді. Дегенмен, ол бұл құбылыс адамзатқа қажет болса, шабуылға түсу үшін тым күшті емес деп ойлады. Оның жазу стилі ерекше және өткір юмормен ерекшеленеді, ол күнделікті тілді бейімдеп қолданады, бұл оған көптеген жанкүйерлерді әкелді. Сонымен қатар, ол сөздердің нағыз мағынасын және олардың бір-бірімен байланысын ашуға арналған жазу жүйесін (орфография) жасады. Көбінесе келтірілетін мысалдың бірі – "Романтик" орнына "Roh=Mann=Tick" қолдану (романтизмді сезімтал емес ер адамдардың құштарлығы ретінде көрсету). Сөздердің бастапқы мағынасының ядросын ұстап тұрған бөлшектерін ол этимдер (этимдер) деп атады.
Зеттельдің арманы
Оның этимологиялық теориясы ең маңызды еңбегі "Зеттельс Траумда" дамытылған, онда егде жастағы жазушы Эдгар Аллан Поның шығармаларына сана ағыны арқылы түсініктеме береді, бірнеше аудармашымен Поның аудармасын талқылайды және олардың жасөспірім қызына сүйіспеншілік білдіреді. Шмидт өзі де Эдгар Аллан Поның шығармаларын аударған (1966–1973, Ханс Волшлягермен бірге). Кейбір сыншылар "Зеттельс Траумын" өнер емес, тіпті мағынасыз нәрсе деп санап, Шмидтті "психопат" деп атады. Бірақ Шмидттің эзотерикалық беделі және оның шығармаларының өнер емес деген пікірі жойылды, және ол қазір 20 ғасырдың маңызды, бірақ өте ерекше неміс жазушысы ретінде танылады.
Басқа, кішігірім жұмыстар
1960 жылдары ол неміс радиостанциялары үшін ұмытылған немесе аз танымал және, оның пікірінше, қадір-қасиеті төмен бағаланған авторларды ұсынатын пьесалар сериясын жазды, мысалы, Иоганн Готфрид Шнабель, Карл Филипп Мориц, Леопольд Шефер, Карл Фердинанд Гуцков және тағы да басқалар. Бұл "пьесалар" негізінен әдебиет туралы екі немесе үш қатысушымен және цитаталар үшін дауыстармен жүргізілетін әңгімелер еді (Шмидт "Finnegans Wake" өзі аударған үзінділерді "Der Triton mit dem Sonnenschirm" [1961] шығармасында қолданғанда дауысын берді). 2003 жылы осы "Радио эсселер" деп аталатын он бір туынды 12 аудио дискіде қайта жарияланды.
Соңғы жылдары
1971 жылы Шмидт Швеция академиясының мүшесі Ларс Гилленстен тарапынан Нобель әдебиет сыйлығына ұсынылды. Бірақ Шмидттің ең көп сатылған еңбегі бірнеше мың данадан аспады (оның өзі, өнер туындыларын тек оны түсінетін шағын топ үшін ғана жазғанын мойындады), сондықтан ол өте кедейлікте өмір сүрді. Өмірінің соңғы жылдарында неміс темекі өндірушісі Филипп Ф. Реемцманың мұрагері, филолог және жазушы Ян Филипп Реемцма оған қаржылық көмек көрсетті. Шмидттің аяқталған соңғы романы – «Абденг мит Голдранд» (1975) болды, оны кейбір сыншылар сөздік шеберлігі үшін жоғары бағалады, алайда көптеген оқырмандар кітаптағы эротикалық тақырыптарды қабылдау қиындықтарын сезінді. Ол 1979 жылғы 3 маусымда Целледегі ауруханада инсульттан кейін қайтыс болды.
Өлімнен кейінгі мұра
Далки Архив Пресс Джон Э. Вудс аударған Шмидттің бес томдық шығармасын қайта басып шығарды. Серияға жинақталған повестьтер, жинақталған әңгімелер, «Нободаддидің балалары», екі роман және соңғысы – «Боттомның арманы» («Зеттельдің арманы») кіреді. Қайта басылымдар АҚШ, Ұлыбритания және континенталдық Еуропадағы «Арно Шмидтті қайта ашу» шараларымен бірге өтуі жоспарланған. Ян Филипп Ремцманың демеуімен Баргфельдтегі Арно Шмидт қоры (Arno Schmidt Stiftung) оның толық шығармаларын жариялап жатыр. Шмидт Роберто Боланоның «2666» романында еске алынады.
Романдар
Брэндтің Хайди (1951). Брэндтің Хит
Шварце Шпигель (1951). Қара айналар
Фаундардың өмірінен көріністер (1953).
Тас жүрек (1954).
KAFF, сондай-ақ Mare Crisium (1960). Б/Мундокс
Нободаддидің балалары (1963). Нободаддидің балалары; Фаундардың өмірінен көріністер, Брэндтің Хайди, Шварце Шпигель жинағы
Цеттельдің арманы (1970). Боттомның арманы
Атеисттер мектебі (1972).
Алтын қапталған кеш (1975).
Юлия, немесе суреттер (толықтырылмаған, 1983).
Schwarze Spiegel (1951). Dark Mirrors
Aus dem Leben eines Fauns (1953). Scenes from the Life of a Faun
Das steinerne Herz (1954). The Stony Heart
KAFF auch Mare Crisium (1960). B/Moondocks
Nobodaddy's Kinder (1963). Nobodaddy's Children; collects Aus dem Leben eines Fauns, Brand's Haide, Schwarze Spiegel
Zettels Traum (1970). Bottom's Dream
Die Schule der Atheisten (1972). The School for Atheists
Abend mit Goldrand (1975). Evening Edged in Gold
Julia, oder die Gemälde (unfinished, 1983).