Кіріспе
Ведалық реформа ұйымы Ария Самадж ( , ) – Веданың қатесіз билігіне сенім арқасында құндылықтар мен дәстүрлерді жандандыратын, монотеистік үнді индуизмінің реформалық қозғалысы. Самадж 1870 жылдары санньяси (тақуа) Даянанд Сарасвати құрған. Ария Самадж индуизмде дін таратуды (прозелитизмді) енгізген алғашқы индуистік ұйым болды. Сондай-ақ, ұйым 1800 жылдардан бері Үндістанда азаматтық құқықтар қозғалысының дамуына үлес қосты.
Arya Samaj (, ) is a monotheistic Indian Hindu reform movement that promotes values and practices based on the belief in the infallible authority of the Vedas. The samaj was founded by the sannyasi (ascetic) Dayanand Saraswati in the 1870s. Arya Samaj was the first Hindu organization to introduce proselytization in Hinduism. The organization has also worked towards the growth of civil rights movement in India since 1800s.
Даянанда Сарасвати және Қор
Арья қоғамының ресми құрылған күні 1877 жылдың 24 маусымы, себебі дәл сол кезде Лахорда қоғам Пенджабтағы аймақтық қозғалыстан гөрі кең ауқымды ұйымға айналды.
Ведалық мектептер
1869-1873 жылдар аралығында Даянанд Үндістандағы дәстүрлі индуизмді реформалауға ұмтылды. Ол Ведалық құндылықтарға, мәдениетке және "Сатья" (Шындыққа) баса назар аударатын "Гурукул" (Ведалық мектептер) құрды. Бұл мектептерде ұлдар мен қыздарға ежелгі Веда принциптері негізінде бөлек білім берілді. Ведалық мектептер жүйесінің мақсаты – үндістерді британдық білім беру үлгісінен құтылуға көмектесу еді.
Пунджабта Ария Самаджының пайда болуы (1875)
Калькуттадағы Ади Брахмо Самаджындағы бөліністердің салдарынан, Пәнджабта Ади Брахмоизмнің жаңа түрі – Ария Самадж тамыр бастады. Калькуттаға сапар жасағанда Свами Даянанд Радж Нараян Бос, Дебендранат Тагор сияқты адамдармен жақын және кең байланысқа түсті. Свами Даянанд Калькуттада болғанда Тагордың "Брахмо Дхарма" кітабын, Ади Дхарма үшін дін мен этиканың толық нұсқаулығын мұқият зерттеді. Бұл екі Самадж арасындағы негізгі дау Ведалардың мәртебесіне байланысты болды: Ади Дхарма Ведалардың билігін мойындамай, оларды екінші дәрежелі туындылар деп есептесе, Ария Самадж Ведаларды құдайдан келген аян деп санайды. Дегенмен, пікірлердің келіспеушілігіне қарамастан, Брахмо Самадж мүшелері мен Свами Даянанд жақсы қарым-қатынаста ажырасып кеткен сияқты, біріншілері бірнеше журналдарда оның Калькуттаға жасаған сапарын жоғары бағалап, екіншісі әлеуметтік саласындағы олардың қызметінен шабыттанды.
Даянандтан кейін Ария қоғамының өсуі
Даянанд 1883 жылы қаза тапты. Осы кері соққыға қарамастан, Арья Самаджы, әсіресе Пәнджабта өсуін жалғастырды. Самадждың алғашқы көшбасшылары Пандит Лех Рам (1858–1897) және Свами Шраддхананд (Махатма Мунши Рам Видж) (1856–1926) болды. Кейбір авторлар Самадж қызметінің нәтижесінде мұсылмандар мен индустар арасындағы антагонизм күшейді деп санайды. Шраддхананд басқа діндерге өткен индустарды индуизмге қайтару мақсатымен Шуддхи қозғалысын жетекшілік етті. 1893 жылы Пәнджабтағы Арья Самадж мүшелері вегетариандық мәселеде екіге бөлінді. Ет жемейтін топ "Махатма" тобы, ал екінші топ "Мәдениетті партия" деп аталды. 1900 жылдардың басында Самадж (немесе одан шабыттанған ұйымдар, мысалы, Джат Пат Тодак Мандал) касталық дискриминацияға қарсы күресті. Олар сондай-ақ әйелдердің қайта үйленуі және білім алуы үшін де үгіт жүргізді. Самадж сонымен қатар Үнді халқы бар Оңтүстік Африка, Фиджи, Маврикий, Суринам, Гайана және Тринидад және Тобаго сияқты британдық колонияларда бөлімшелер құрды. Лала Ладжпат Рай сияқты көрнекті үнді ұлтшылдары Арья Самаджға мүше болып, оның күресіне белсенді қатысты. Бхагат Сингхтің әкесі Арья Самадждың ізбасарлары болды, бұл Бхагат Сингхке айтарлықтай әсер етті. 20 ғасырдың басында британдық отарлық үкімет Самаджды саяси ұйым деп қарады. Самаджға қатысқандары үшін кейбір мемлекеттік қызметкерлер жұмыстан босатылды. 1930 жылдары, Үндістанның солтүстігінде индуист ұлтшыл тобы – Раштрия Сваямсевак Сангх танымал бола бастағанда, олар Пәнджабтың Арья Самаджынан қолдау тапты.
Пунджабтағы Ария қоғамы
Пәнджабта Ария қауымына Ахмадия қозғалысы қарсылық көрсетті, бұл қозғалыс түрлі мұсылман топтарының арасында қауымға ең белсенді қарсылас болды. Оның негізін қалаушы Мирза Ғұлам Ахмад қауым жетекшілерімен, әсіресе Пандит Лех Раммен діни пікірсайыстарға кеңінен қатысты. Сондай-ақ, Акали Далдың алдағы ірі ұйымы болған сикхтер басым Сингх Сабха да қарсы болды. Дяянанда Сарасвати сынға алған Вайшнавтар да оған қарсы шықты.
Синддегі Ария қоғамы
Самадж XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында Синд аймағында белсенді қызмет етті. Аймақтағы Самадж қызметінің ішінде жартылай мұсылман немесе төменгі касталы қауымдарды ұйымға шудди арқылы қосу болды. Көптеген адамдардың дінін өзгертуге белсенді қатысқан Самадж мүшесі Нараян Дев Синди шейіті ретінде құрметтеледі. Оны кейде "Даянандтың батыр сарбазы" (Даянанд ка вир сипахи) деп те атайды. Дев 1948 жылы көшедегі төбелеске қатысып қаза тапты. Синд ұлтшылдығының тарихы да Ария Самадж қызметімен байланысты. XIX ғасырда Синд индуист қауымы христиан миссионерлерінен сынға ұшырады, ал Самадж аймақтағы христиан миссионерлері жасаған "дін ауыстырудың" алдын алуға көмектесті. Синд индуісі К.Р. Малкани кейін Раштрия Сваямсевак Сангх (RSS) және БЖП-да белгілі болды. Малканидің сөзіне сүйенсек, Ария Самадж 1930 жылдары гимназиялар мен санскрит мектептерін ашу арқылы Синд индуистерінің арасында "жаңа мақтаныш" сезімін тудырды.
Гуджараттағы Ария қоғамы
Гуджараттың Ария қоғамының мүшелері Пунджабтан келген миссионерлер болды, Махараджа Саяжирао Гейквад III оларды Гуджаратқа көшіп, қол сұғылмайтын касталар арасында білім беру жұмыстарын жүргізуге ынталандырды. Гуджарат қоғамы жетім балалар үйлерін ашты. 1915 жылы Махатма Ганди Үндістанға оралғаннан кейін, көптеген белсенділер оның қозғалысына қосылғандықтан, қоғам қолдауын жоғалта бастады.
Малабардағы қайта айналым
1921 жылы Малабар аймағындағы Моплах мұсылман қауымының көтерілісі кезінде үнді газеттері бірқатар индуистердің ислам дініне күштеп өткені туралы хабарлады. Арья Самадж Шуддхи рәсімдері арқылы оларды индуизмге қайтару үшін аймаққа күш-жігерін жұмылдырды.
Православ индусының Самадж туралы көзқарасы
1939 жылы Бәдринатх Махатының сол кездегі Шанкарачарьясы Кентербери архиепискобына жазған хатында Ария самадж мүшелерін индус емес деп атады. Сондай-ақ ол Ария самадждың христиандар мен мұсылмандарды өз дініне өткізуге жасаған әрекеттерін сынады.
Хайдарабад штатындағы Ария қоғамы
Ария қоғамының бір бөлімшесі британдық отаршылдық кезіндегі ең ірі княздық мемлекет болған Хайдарабад штатының Бид ауданындағы Дахурда құрылды. Кейшав Рао Кораткар 1932 жылға дейін ұйымның президенті болды. Оның басшылығымен Самадж штатының барлық аймақтарында мектептер мен кітапханалар ашты. Әлеуметтік және діни ұйым болғанымен, 1930 жылдары Самадж Низам үкіметіне қарсы тұруда маңызды саяси роль атқарды. 1938-1939 жылдары Ария қоғамы индуист Махасабхасымен бірігіп, сатьяграха арқылы Низам үкіметіне қарсылық көрсетті. Низам үкіметі жауап ретінде Ария қоғамының ғибадатханаларын шабуылдап, қиратты және ұлықтады. Самадж өз кезегінде исламды және мемлекеттің ислами билеушілерін сынады. Бұл штаттың индуист және мұсылман халқы арасындағы айырмашылықты күрт арттырды.
Тіл мәселесі
Арья Самадж Пәнджабта хинди тілін қолдануды насихаттап, пәнджаби тілін қолдануға кедергі келтірді. Бұл Широмани Акали Дал тобымен өкілдік етілген сикхтер мен Арья Самадж арасындағы қақтығыстың маңызды мәселесі болды. Үндістан тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезеңде және Пәнджаби Суба қозғалысы (пәнджаби тіліндегі штат құру талабы) кезінде бұл айырмашылық айқын байқалды.
Гуманитарлық көмек
Арья Самадж - қайырымдылық ұйымы. Мысалы, 1905 жылғы Кангра жер сілкінісінен зардап шеккендерге қаржылай көмек көрсетілді. Самадж әйелдердің дауыс беру құқығы үшін күресті, сондай-ақ жесірлерді қорғауға шақыру жұмыстарын жүргізді.
Үндістандағы Ария Самаджы
Ария қоғамының мектептері мен ғибадатханалары Үндістанның барлық ірі қалаларында, сондай-ақ ауылдық жерлерде (әсіресе солтүстікте) кездеседі. Кейбіреулері неке қию рәсімін өткізуге уәкілдік алған. Қоғам Даянанд Англо-Ведик (DAV) мектептерімен байланысты, олардың саны сегіз жүзден астам. Үндістанда Ария қоғамын ұстанушылардың саны сегіз миллионға жетеді.
Әлемдегі Ария Самаджы
Арья Самадж Гайана, Суринам, Тринидад және Тобаго, Фиджи, Австралия, Оңтүстік Африка, Кения, Маврикий және үлкен индуист диаспорасы бар басқа да елдерде белсенді. Кениядағы Арья Самадж Найроби және елдің басқа қалаларында бірнеше мектепті басқарады. Оңтүстік Азия, Шығыс Африка, Оңтүстік Африка және Кариб аймағынан Канада мен АҚШ-қа көшіп келгендер өз қауымдары үшін Арья Самадж храмдарын салған. АҚШ-тың көптеген ірі қалаларында Арья Самаджтың бөлімшелері бар.
Дивали
Дивали – Ария қоғамы үшін өте маңызды күн, себебі Свами Даянанд осы күні дүниеден озды. Осыған арналған ерекше хаван жасалады. Дивали индуистік мейрамның Ария Самадж түрі Суринамдегі тойлаумен ерекшеленеді. Мейрам жақсылықтың жамандыққа жеңісін тойлайды. Вегетариандық ораза ұсталады. Ғайатри мантрасы май шамдары жағылғанда, сандал ағашымен жақылған от алаңының алдында оқылады. Бір Дия шам, ірілеу болғандықтан, төрт жарық шығару үшін өзара кесілген екі қысқышқа ие, олардың әрқайсысы бір бағытқа қаратылып, алдымен жағылады. Кішкентай шамда бір қысқыш болады. Барлық бөлмелерде шам қойылады, жуынатын және дәретханадан басқа. Көбірек шамдар жағылуы мүмкін, оларды аулаға, қонақ бөлмесіне және басқа да жерлерге қоюға болады.
Холи
Холи қыс аяқталып, көктемнің басталуын белгілейтін мереке ретінде тойланады, осы кезде жерді суарады және жақсы егінге үміт артады. Бұл күн түстер мен әндермен (Чаутал) аталады. Арнайы дұға ету немесе ораза ұстау міндетті емес, бірақ кейбір адамдар бұл күні вегетариандық ораза ұстайды. Мереке Холиді Вишну немесе Шива сияқты нақты бір құдаймен байланыстырмайды. 19 ғасырда Лахордағы ерте Ария Самадж өкілдері мерекеге дұға мен хаванды қосып, дәстүрлі тойлардағы маскүнемдік пен ұятсыздықтан сақтануға бейімдеді.