Кіріспе

Вавилондық билеуші Белшазар (Бабилон клинописьінде: Bēl šar uṣur, «Бел, патшаны қорға» дегенді білдіреді; Bēlšaʾṣṣar) – Набонидтің (б.з.д. 556–539) ұлы және мұрагерлік билігі, Жаңа Вавилон империясының соңғы патшасы. Анасы арқылы ол Набуходоносор II-нің (б.з.д. 605–562) немересі болуы мүмкін, бірақ бұл нақты емес және Набуходоносормен туыстық қатынас туралы мәлімдемелер патшалық үгіт-насихаттан туындаған болуы мүмкін. Белшазар патша Лабаши Мардукты (б.з.д. 556) құлатып, Набонидті билікке әкелген төңкеріс кезінде маңызды рөл атқарды. Белшазар Лабаши Мардуктың жері мен байлығын тартып алып, мұра етіп алғандықтан, төңкеріспен ең көп пайда көрген адам болғандықтан, ол бас оркестрші болған деуге болады. Әкесі Белшазарды жаңа патша деп жариялап, өзін таққа бірінші болып отыратын адам етіп таныстырды. Сол кезде Набонид салыстырмалы түрде қарт болғандықтан, Белшазар бірнеше жылдан кейін патша болады деп күткен болар. Набонид б.з.д. 553 жылдан б.з.д. 543 немесе 542 жылға дейін Вавилоннан кетіп, Арабиядағы Тайма қаласында белгісіз себептермен «көшіп кетті». Осы он жылдық кезеңде Белшазар әкесінің орнында регент ретінде билік жүргізді. Белшазарға көптеген патшалық құқықтар берілді, мысалы, жеңілдіктер беру, әскер бөлімдеріне қолбасшылық ету және сыйлықтар мен анттар қабылдау, бірақ ол ешқашан патша (šarru) атағын қабылдамады, әрқашан «патша ұлы» (mār šarri) деп аталатын. Белшазар патшалық мәртебеге тән көптеген құқықтардан да айырылды, ең бастысы, оған Вавилонның Жаңа жыл мерекесін өткізуге рұқсат етілмеді, ол құқық патшаның өзіне ғана тиесілі болды. Белшазардың тағдыры белгісіз, бірақ оның Ұлы Кирдің Вавилонияға жасаған парсы шабуылы кезінде, б.з.д. 539 жылы 12 қазан күні астана Вавилон құлағанда қаза тапқаны жиі айтылады. Белшазар Даниял кітабындағы Белшазардың тойы туралы әңгімеде маңызды кейіпкер ретінде бейнеленеді, бұл әңгіме тарихи ойдан туған туынды деп саналады. Даниялдың Белшазары зұлым емес (мысалы, ол «қабырғадағы жазуды» түсіндіргені үшін Даниялды марапаттайды), бірақ кейінгі еврей дәстүрінде Белшазар еврей халқын қысымға ұшыратып, зорлық-зомбылық көрсеткен қатыгез ретінде суреттеледі.

Өмірбаян

Белшазар Набонидтің ұлы еді, қарт сарайлық, кейіннен Жаңа Вавилон империясының соңғы патшасы болған. Набонидтің тегі туралы әртүрлі теориялар бар, сонымен қатар ол таққа қалай ие болды деген сұрақтар да туындайды, себебі бұл туралы замандас дереккөздерде нақты айтылмаған. Набонидтің Навуходоносор II-нің қызына үйленген болуы мүмкін. Мұндай байланыс Набонидтің таққа отыруын түсіндіруге болады (ол патшалық отбасының мүшесі болғандықтан), сонымен қатар Белшазардың Навуходоносордың ұрпағы екендігі туралы кейінгі тарихи дәстүрлерді де түсіндіреді. Еврей Библиясындағы Даниял кітабында Белшазар Навуходоносордың (немересі) ұлы деп көрсетілген. Сонымен қатар, Белшазардың Навуходоносордың ұрпағы екендігі туралы кейінгі дәстүрлер патшалық үгіттен туындаған болуы мүмкін, ал бұрынғы халдейлік династиямен байланыс болмаған. Ежелгі грек тарихшысы Геродот Вавилон империясының «соңғы ұлы патшайымын» Нитокрис деп атаған, бірақ бұл есім (немесе басқа есім) замандас вавилондық дереккөздерде кездеспейді. Геродоттың Нитокрис туралы сипаттамасында көптеген аңыздық материалдар бар, сондықтан ол осы есімді Набонидтің әйеліне немесе анасына сілтеме жасау үшін қолданған-жоқ анықтау қиын, бірақ Уильям Х. Ши 1982 жылы Нитокристің Набонидтің әйелі және Белшазардың анасы ретінде қарастырылуы мүмкін екенін ұсынды. Белшазар заманындағы ең маңызды дереккөздер – Набонид жылнамасы, Кир цилиндрі және Набонид туралы өлеңмен жазылған есеп. Бұл барлық көне вавилондық құжаттар Ахеменид империясы Вавилонды жаулап алғаннан кейін жазылған, сондықтан олар Кирдің пайдасына, ал Набонид пен Белшазарға қарсы бағытталған.

Набонидтің келісімге кіруі

Белшазардың әкесі б.з.д. 556 жылғы мамыр айында патша болып жарияланды, ал маусым айының соңына қарай Набонидті мойындаған тақташалар бүкіл Вавилонияда белгілі болды. Белшазардың әкесі бұрынғы патша Лабаши Мардукты құлатып, өлтірген қастандық нәтижесінде таққа отырды. Деректерге сәйкес, Набонид өзі патша болуға ниеттенбеген және мұндай үміті болмаған, бірақ ол аталған қастандыққа қатысқан. Әкесі таққа отырғаннан кейін, Белшазар маңызды кәсіпкер және бай шаңырақтың басшысы ретінде көзге түседі, мұндай лауазымдар Жаңа Вавилон дәуірінде әдетте патшалық отбасының мүшелеріне берілмейтін еді. Осындай жағдайдың жалғыз мысалы – Нериглиссар, бірақ Нериглиссардың патшалық қаны болмаған және ол таққа мұрагер болған жоқ. Ол патша болғаннан кейін өзінің иеліктерін тастап, оларды өзінің мұрагер ханзадасы Лабаши Мардукқа және байланыстары белгісіз Набу сабит қате есімді тұлғаға сеніп тапсырды. Нериглиссардың патша болғанға дейінгі кәсіби мансабы сақталған құжаттар арқылы анықталса, Белшазар бірден Вавилондық олигархияның көрнекті мүшесіне айналды (Белшазар, өзінің серіктерінен айырмашылығы, ескі Вавилон аристократиясының мүшесі емес еді), Набонид патша болғанға дейін ешқандай кәсіби құжатта немесе жеке келісімде есімдері жоқ. Белшазардың тәжді ханзада кезіндегі сақталған құжаттарды зерттеу көрсеткендей, Лабаши Мардуктың өлімінен кейін Нериглиссардың отбасының иеліктері тәркіленген және Белшазар оларды иеленген. Бұл туралы Белшазардың сауда-саттықтарын сипаттаған құжаттарда да айтылған, онда бұрынғы Нериглиссардың құжаттарындағыдай бірдей орындар, тіпті бір үй мен қызметшілер де көрсетілген. Нериглиссар мен Лабаши Мардуктың бұрынғы шаңырағының маңызды мүшелері Белшазардың басшылығымен көп өзгермегендіктен, оның шаңыраққа қожайын болуына айтарлықтай қарсылық болмаған болуы мүмкін. Лабаши Мардукты биліктен түсіру арқылы Белшазар Вавилонияның ең бай отбасыларының бірінің мұрагері болу үшін өзін позициялады. Белшазардың Вавилонияның барлық аймақтарында жерлері болған, мысалы, Урук қаласының жанындағы шаруашылық поселенісіне иелік еткен. Ол төңкерістен үлкен пайда тапқандықтан, Белшазар Лабаши Мардуктың биліктен түсуі мен өлімімен аяқталған қастандықтың басты ұйымдастырушысы болды. Әкесі тірі болғанда өзін патша деп жариялай алмайтындықтан, Белшазар Набонидті патша етіп жариялады. Набонид сол кезде едәуір егде жас болғандықтан, оның билігі қысқа және уақытша болады деп күтілді, яғни Белшазар бірнеше жылдың ішінде таққа отыруы мүмкін еді.

Бабылдағы билеуші

Набонид Бабылдан б.з.д. 553 жылы мамыр айында шығып, батысқа қарай жорыққа аттанды. Ақырында ол өзінің әскерін Арабияға бастап барып, бірнеше қалаларды, соның ішінде Тайма қаласын басып алды. Набонид Тайманы уақытша резиденциясы етіп алды және ол ондаған жылдай сол жерде қалып, Вавилонға 543 немесе 542 жылы қыркүйек не қазанға дейін қайта оралмады. 543 жылдың қазанында қайтып оралған күні – бұл Вавилонның сақталған құжаттамасында ең көп қолданатын күн. Таймадағы ұзақ уақытқа созылудың мақсаты, яғни өзін-өзі қуғынға ұшыру, түсініксіз және талқылануда. Набонидтің жоқтығы кезінде Белшазар Бабылдағы әкімшілікке жауапты болды. Бұл кезеңді «қоса басқару» деп атаса да, Белшазар ешқашан ресми атақ алған емес. Набонид патшаны Ұлы Кир патшалықтан құлатып жібергеннен кейін жазылған Набонид туралы өлеңделген жазбада Набонид патша Белшазарды патша етіп тағайындағаны айтылған, бірақ Белшазардың патшалық атағын қабылдағандығы туралы ешқандай дерек жоқ. Белшазар әкесі болмаған кезде патшаның ғана атқаратын көптеген міндеттерін атқарғаны анық, бірақ бірнеше артықшылықтарды да Набонид қана атқарған. Олардың ішінде: Белшазар ешқашан өзіне патшалық атағын (šarru) қабылдамады және оны қолдануға рұқсат етілмеді, бұл атақ Набонидке ғана берілген. Әкесінің жоқтығы кезіндегі Бабылдың билеушісі болғанына қарамастан, сол кездегі құжаттарда Белшазарды мұрагерлік әмірші (mār šarri, сөзбе-сөз «патшаның ұлы») деп атайды. Белшазарды патша деп атаған бірден-бір дерек – гректер мен яһудилердің кейінгі деректері. Ол патша ретінде ешқашан аталмаған, бірақ сол кездегі бірнеше вавилондық құжаттарда Набонид пен Белшазар екеуіне де «мең ием» деп аталады. Белшазарға өзінің «патшалық жылдарынан» кейін жазылған құжаттарды жазуға рұқсат етілмеген. «Белшазардың билік етуіне» қатысты ешқандай құжат жоқ, сондай-ақ ешқандай құжат Белшазар мен Набонидтің екеуі де ресми түрде бірге билік еткен сияқты аталмайды. Ал Белшазардың билік құрған кезіндегі құжаттарда Набонидтің билігінен кейінгі кезеңдер туралы айтылады. Белшазарға Бабылдағы Жаңа жыл мерекесін өткізуге рұқсат берілмеді, себебі бұл патшаның міндеті еді. Набонидтің жоқтығы кезінде мереке тойланбады, өйткені Белшазарға салтанаттарда патшаның рөлін атқаруға рұқсат етілмеді және Набонид Бабылға оралғаннан кейін ғана қайтадан жалғастырылды. Белшазардың аты құрылыс жазбаларында аталмаған, бірақ олар әдетте сол құрылысқа жауапты патшаны атайды. Набонидтің жоқ болған кезінде де ол Вавилониядағы құрылыс жазуларында құрылысшы және қазбашы ретінде аталады, бұл оның сол кезде белсенді билік жүргізгенін білдіреді, Белшазар туралы ешқандай мәлімет жоқ. Кейбір жағдайларда, мысалы, Сиппардағы Бунене ғибадатханасында жасалатын рәсімде, жазулар оны Набонидке жатқызады, ал сақталған хаттар Белшазардың жауапты екенін дәлелдейді. Осылайша, Белшазардың билігі шектелген болса да, оған патшалық міндеттерді атқаруға рұқсат етілді. Бұлардың ішінде: Қазіргі заманғы құжаттарда rēḫātu (сөзбе-сөз «қалдықтар», құдайлардың мүсіндеріне ұсынылған тамақ тартуларынан қалған қалдықтар) регенттік кезінде Белшазар мен Набонидке жіберілгені жазылған. Әйтпесе, rēḫātu тек патшаларға жіберілгені туралы жазылады, құлшылық тамағының қалдықтарын алу патшалардың айрықша құқығы болды. Бабылдағы ғибадатханаларда патшаға арнап құрбандыққа белгілі бір қойлар шалынатын. Белшазардың регенттікке дейінгі және кейінгі кезеңдерінде сақталған мәтіндерде патшаға (яғни Набонидке) арналған құрбандықтарға ғана сілтеме жасалған, бірақ регенттік кезеңінде «патшаға арналған құрбандықтар» және «патша ұлына арналған құрбандықтар» туралы сілтемелер бар. Жаңа Вавилон империясында ант беруді әдетте патша мен бірнеше құдайлар, әр түрлі қызметтерге баратын адамдар ант берген. Бұл патшалық кезінде көпшілік тек Набонидке ғана ант берген болса да, патшалық дәуірінің соңына таман кейбір ант «Бабыл патшасы Набонид пен оның ұлы Белшазардың» есімімен, тіпті «Набонид пен Белшазардың есімімен» ант етілген. Бұл құбылыс регенттік кезеңнің аяғында ғана басталғандықтан, бұл Белшазарға берілген артықшылық па, әлде ол өз атын атасымен жасалған келісімді бұза отырып, анттарға енгізген бе, белгісіз. Бабыл әскерінің бір бөлімшесі болған шығар. Набонидтің «Аққад әскері» (бәлкім, бұл Бабыл әскері) Арабияда жорыққа аттанған, ал Белшазарға «барлық елдердің әскері» (бәлкім, бұл шетелдік әскерлер) тапсырылған. Бабыл жылнамаларында патшаның «әскерімен» үйінде болғаны айтылған. Белшазар патшалар бергендей, бірдей патшалық жеңілдіктерді бере алатын. Сақталған бір құжатта, Уруктағы Эанна ғибадатханасына тиесілі жерді өңдеуге рұқсат беру туралы мәлімдеме, Набонид берген ұқсас жеңілдіктермен бірдей, бірақ ол Белшазар бергені туралы көрсетілген. Ғибадатхана жерін жалға беруге оның құқығы болғандықтан, Белшазар әкімшілік мәселелерде толық патшалық билікпен әрекет ете алатынын көрсетеді. Набонидтің жоқтығы кезінде ол Вавилониядағы ең жоғары заңды билік болды. Дегенмен, Набонидтің бұйрықтары Белшазардың бұйрықтарынан жоғары тұрды. Бір жағдайда, Белшазар Уруктағы ғибадатханаға беруге бұйрық берген қасиетті киімдер Набонид Таймға аттанғаннан бұрын берген қарсы бұйрығына байланысты тоқтатылды. Набонид кейде Белшазарға бұйрықтар жіберіп тұратын, Белшазар оларды құрметтеуге және орындауға мәжбүр болды. Белшазардың регенттігі кезінде Вавилонда болған оқиғалар туралы көп мәлімет жоқ, себебі сақталған деректер жеткіліксіз. Жаңа жыл мерекесі тойланбағаны және Ұлы Кирдің басқаруымен Ахеменид империясының күшейіп бара жатқанына қатысты алаңдаушылық болғаны белгілі. Бабыл жылнамалары Белшазардың регенттігі кезінде Кирдің әрекеттерін және жаулауларын егжей-тегжейлі сипаттайды. Набонидтің Таймадағы тұруы жалғасқан сайын, Белшазар Ахеменидтердің қаупін күрт сезіне бастады, өйткені ол Сиппардағы жобаларға және жақын жердегі қорғанысқа қаражат жұмсағаны туралы жазылған. Б.з.д. 546 жылы Ұлы Кир Лидияны басып алу үшін Тигр өзенін кесіп өтті, ол Вавилонның одақтасы болды, және Белшазар қорғанысқа дайындалса да, болжам бойынша, Вавилонға қарсы күтпеген шабуылды күтіп, Лидиялықтарға көмек жіберілмеді, олар Кирмен жеңіліске ұшырады. Белшазар Лидия атынан бір жыл бұрын, б.з.д. 547 жылы парсыларға қарсы жорыққа шыққан болуы мүмкін. Б.з.д. 546 жылы Лидияның құлауы Жаңа Вавилон империясының қазірде шексіз ресурстарға ие болған күшті мемлекетпен толық қоршалып қалғанын білдірді. Вавилонның құлауына дейін шекара бойында жиі ұсақ шайқастар болғаны мүмкін. Набонидтің дәстүрлі Вавилонның жоғары құдайы Мардуктан айырылып, ай құдайы Сінді құрметтеуге жасаған алғашқы тыңайыстарынан кейін Вавилон дініне оралу, Белшазардың еңбегі болуы мүмкін. Ол тіпті әкесінің діни сенімдеріне байланысты Вавилондық олигархия мен дінмен қақтығысқа ұшырудан қорқып, әкесін Бабылдан кетіруге көндірген болуы мүмкін. Набонид, реформатор, және Белшазар, көрінеу, діни консерватор болғандықтан, діни мәселелерде келіспеген болуы ықтимал. Белшазар әкесінің жоқтығында Мардуктың мәртебесін қайта қалпына келтіруге жұмыс істеген сияқты көрінеді. Набонид Бабылға оралғаннан кейін Белшазар әкімшілік жауапкершілігінен шеттетілді және ол тағайындаған шенеуніктер қызметтен босатылды. Набонид регенттік кезеңінде жасалған кейбір жазуларды Белшазар мен Вавилон халқының Сіннің батасын қабылдауын тілейтін дұғаларды қосу үшін өңдеді.

Тағдыр

Набонид пен Белшазар арасында қандай да бір арандату болғанымен, Белшазар тәжді ханзада мәртебесін және оның орнын басатындығын сақтап қалды, себебі бірнеше құжаттарда ол әлі де «патша ұлы» деп аталған. Әйтпесе, Набонид қайтып келгеннен кейін оның мәртебесі мен орны нақты көрсетілмейді. Көздер Белшазардың қайда болғанын да нақты айтпайды, бірақ ол Вавилоннан шалғай орналасқан, алайда б.з.д. 546 жылы Кирден қорқып орналасқан Сиппарда болмаған. Поль Ален Болие болжағандай, Белшазар Бабилонияны қорғауға жауапты етіліп, солтүстік және шығыс шекараларымен әскерді жылжытқан болуы мүмкін. Белшазар б.з.д. 539 жылы Ұлы Кирдің басып кіруіне қарсы Вавилонды қорғауға қатысты. Опис шайқасындағы шешуші жеңістен кейін, парсы әскері 12 қазанда Угбару басшылығымен Вавилонға ешқандай соғыссыз кірді. Набонидтің билігіне қатысты соңғы жазба Уруктан табылды және ол 13 қазанмен даталанған, осы күн оның билігінің соңғы күні деп есептеледі. Набонид тұтқындалып, мүмкін Карманияға жер аударылды. Белшазардың тағдыры белгісіз, себебі оны тіркеген деректер жоқ. Көптеген адамдар Белшазар Вавилон түскен кезде, 12 қазанда парсылар тарапынан өлтірілді деп санайды. Ол Опис шайқасында қаза тауып, тұтқындалып өлім жазасына кесілген немесе әкесімен бірге жер аударылған болуы мүмкін.

Даниял кітабындағы сурет

Даниял кітабында Белшасар (, Bēlšaʾṣṣar) Белшазардың тойы туралы әңгімеде маңызды рөл атқарады, бұл Набуходоносордың ақылсыздығы туралы оқиғаның нұсқасы, патша тәубе етпеген жағдайда не болатынын көрсетеді. Той кезінде, бабылдықтар Яхве ғибадатханасының қасиетті ыдыстарынан ішіп-жеп отырғанда, "патша" Белшасар қабырғаға "мене, мене, текель, аппарсин" деген сөздерді жазатын қолды көреді. Даниял бұл жазуды Израильдің Құдайы Яхведен келген сот ретінде түсіндіреді, ол Бабылдің құлауын болжайды. Даниял Белшазарға Құдайды құрметтемегендігі үшін оның патшалығы мадиялықтар мен парсылықтарға берілетінін айтады. Белшасар сол түні өлтіріледі, ал патшалық Дарийге тиесілі болады. Ғалымдардың көпшілігі Даниял кітабының б.з.д. 160 жылдардағы Маккабей көтерілісінен кейін жазылғанын қабылдайды. Белшазардың тойы туралы оқиға тарихи фантастика, және кейбір егжей-тегжейлер тарихи фактілермен сәйкес келмейді. Белшасар Бабыл патшасы және Набуходоносордың "ұлы" ретінде бейнеленеді, бірақ ол шындығында Набонидтің ұлы болған – Набуходоносордың ізбасарларының бірі – және ол ешқашан өз құқығымен патша болған жоқ, сондай-ақ патшаның қатысуын талап ететін діни мерекелерді де өткізбеді. Оқиғада Бабылді жаулап алған басшы Дарий деп көрсетілген, бірақ тарихта мұндай адам белгілі емес, ал басқыншылар парсылар болған. Бұл "сарбаздық сынақтар" жанрындағы әдеттегі жағдай, онда тарихи дәлдік маңызды емес.

Кейінгі яһуди дәстүріндегі портрет

Даниял кітабында Белшазар зұлым емес (оның өзі Даниялды марапаттайды және оны жоғары лауазымға көтереді). Талмуд пен Мидраштың кейінгі авторлары оның еврей халқына жасаған тирандық қысымын баса көрсетеді, Пайғамбарлар кітабындағы бірнеше өлеңдер оған және оның ізашарларына сілтеме жасайды деп түсіндіріледі. Мысалы, "Адам арыстаннан қашып, аюға тап болғандай" (Амос) деген өлеңде арыстан Навуходоносорды, ал аю – Белшазарды бейнелейді, ол арыстаннан кем емес, тіпті одан да қатыгездігімен көзге түседі. Бабыл патшалары көбінесе Израильді қанаушы, опасыз және тирандық билікке ие патшалар тізімі ретінде бірге еске алынады, олардың тағдыры ұятқа және құлуға белгіленген. Ишая: "Мен оларға қарсы тұрып, Бабылдан атын, қалдығын, ұлын және немересін жоямын, - дейді Сабырлылардың Иесі" деген сөздер үштікке қатысты қолданылады: "Атын" – Навуходоносорға, "қалдығын" – Амел Мардукқа, "ұлын" – Белшазарға, ал "немересін" – Ваштиге (іб.). Ыбырайымға оның Құдайымен жасасқан келісімнің бір бөлігі ретінде үш бұқаны тілгілеу туралы бұйрық берілген еді, бұл Бабылонды бейнелейді, ол үш патшаны – Навуходоносорды, Амел Мардукты және Белшазарды дүниеге әкелді, олардың ажалдары осы "тілгілеу" актісімен алдын ала болжамдалған (Мидраш Жаратылыс Рабба xliv.). Мидраш әдебиеті Белшазардың өліміне қатысты егжей-тегжейлі мәліметтер келтіреді. Сондықтан кейінгі дәуірде Кир мен Дарий патша сарайының есік күзетшілері болып қызмет еткендіктері айтылады. Белшазар қабырғадағы түсініксіз жазудан қатты қорқып, біреудің жасырын түрде кіріп, өлтіру ниетімен сарайға тымылсып кіруі мүмкін деп ойлады, сол үшін ол күзетшілеріне сол түні күшпен кіруге тырысқандардың барлығын, тіпті өзін патша деп мәлімдегендердің де басын кесуді бұйырды. Белшазар ауруға шалдығып, түнде сарайдан ешкімге көрінбей, артқы есік арқылы шығып кетті. Қайтып келгенде күзетшілер оны кіргізбеді. Ол өзін патша екенін айтқанда, олар: "Патшамыз бізге: "Егер біреу сарайға кірсе, өлтірсін!" деп бұйрық бермеді ме?" деді. Сөйтіп, Кир мен Дарий шамданына ұқсайтын ауыр әшекейді ұстап алып, оның көмегімен патшаның бас сүйегін қиратты (Шир ха Ширим Рабба 3:4).