Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Британдық ғалым және саясаткер (1818–1898)
British scientist and politician (1818–1898)
Лион Плейфэр, 1-ші барон Плейфэр (1 мамыр 1818 – 29 мамыр 1898) – британдық ғалым және либерал саясаткер, 1873 жылдан 1874 жылға дейін пошта министрі болды.
Lyon Playfair, 1st Baron Playfair (1 May 1818 – 29 May 1898) was a British scientist and Liberal politician who was Postmaster General from 1873 to 1874.
Ерте өмір
Плейфэйр Бенгалияның Чунар қаласында, Джордж Плейфэйрдің (1782-1846), сол аймақтағы ауруханалардың бас инспекторы және Джанет Росс (1795-1862), Джон Росс қызының ұлы ретінде дүниеге келді. Оның отбасы орта тапқа жатты және Санкт-Эндрюс университетінде мықты академиялық тамырлары болды, оның әкесі профессор Джеймс Плейфэр, Санкт-Эндрюс университетінің ректоры болған. Плейфэйрдің барлық туыстары үнділік өмір салтының қауіптерінен сақтану үшін Шотландияға қайтарылды. Лекцияларын дайындау мақсатында Плейфэйр Франция, Голландия, Бельгия, Германия, Австрия және Скандинавия елдерін аралап, олардың білім беру жүйелерін зерттеді. Оның алғашқы лекциясы «Континенттегі өнеркәсіптік оқыту» деген тақырыпта Тау-кен мектебінде оқылды және Тау-кен мектебінің жазбаларында жарияланды. Бұл көпшіліктің қызығушылығын оятты, ал Плейфэйр кейіннен бұл Ұлыбританияда техникалық білім беруге үлкен серпін берді деп мәлімдеді, осыдан кейін үкімет Ғылым және өнер департаментін құрды. Бат орденінің серігі атанған Плейфэйр сондай-ақ принц Альберттің жеке кеңесшісі болды, ал 1853 жылы Ғылым департаментінің хатшысы болып тағайындалды, осы қызметінде Қырым соғысында ресейліктерге қарсы у газды қолдануды жақтады. 1855 жылы ол Универсальдық көрменің комиссары болды, екі жылдан кейін Химиялық қоғамның президенті болды және 1858 жылы Эдинбург университетіне химия профессоры болып оралды. 1859 жылы ол Корольдік Эдинбург қоғамының мүшесі болып сайланды, оны Джеймс Дэвид Форбс ұсынды. Ол 1864 жылдан 1870 жылға дейін Қоғамның вице-президенті қызметін атқарды.
Playfair was born at Chunar, Bengal, the son of George Playfair (1782 1846), the chief inspector general of hospitals in that region, and Janet Ross (1795 1862), daughter of John Ross. The family was fairly middle class with strong academic roots in University of St Andrews, his grandfather being Rev Prof James Playfair, Principal of the University of St Andrews. All of Playfair's siblings were sent back to Scotland to avoid the hazards of an Indian upbringing. In preparation for his lectures, Playfair toured France, Holland, Belgium, Germany, Austria and Scandinavia to study their education systems. His first lecture was delivered to the School of Mines, under the title "Industrial Instruction on the Continent", and was published in the Records of the School of Mines. It aroused great public interest and Playfair later claimed that it gave a considerable impulse to technical education in Britain, with the government establishing the Department of Science and Art soon afterwards. Appointed a Companion of the Order of the Bath, Playfair also became Gentleman Usher to Prince Albert, and in 1853 was appointed Secretary of the Department of Science, in which capacity he advocated the use of poison gas against the Russians in the Crimean War. In 1855, he was a commissioner of the Exposition Universelle, and two years later became President of the Chemical Society, finally returning to Edinburgh University in 1858 as Professor of Chemistry there. In 1859 he was elected a Fellow of the Royal Society of Edinburgh, his proposer being James David Forbes. He served as the Society's vice president from 1864 to 1870.
Саяси мансап
1868 жылы Плейфэр Эдинбург және Сент-Эндрюс университеттері үшін парламент мүшесі болып сайланды, ол Жеке кеңеске ант берді және 1873 жылы Гладстон үкіметінде пошта басқарушысы болды. Либералдар 1874 жылдың басында билікті жоғалтты, бірақ 1880 жылы қайтадан үкіметке келген кезде Плейфэр Жолдар мен құралдар төрағасы және Палата төрағасының орынбасары болып тағайындалды, ол 1883 жылға дейін осы лауазымдарда болды, содан кейін Бат орденінің командирі атанды. Одан кейін 1885 жылы Британ қауымдастығының президенті болды. 1886 жылдың ақпанында ол Гладстонның білім беру комитетінің вице-президенті ретінде үкіметке оралды, ол сол жылдың шілдесінде үкімет құлағанға дейін осы лауазымды сақтап қалды. 1889 жылы Корнуолл герцогтығы кеңесінің мүшесі болды. 1870-ші жылдар мен 1880-ші жылдардың басында вакцинацияға қарсы тұратындар Ұлыбритания үкіметінің балаларды шешекке қарсы міндетті түрде вакцинациялау туралы заңын жоюға тырысты. Плейфэрдің 1883 жылы парламентте сөйлеген сөзі үкіметке міндетті вакцинацияны 250-ден астам дауыспен сақтап қалу жөніндегі ұсынысты қабылдатуға көмектесті. Келесі айда Плейфэр Лидсте сөйлеген сөзінде еркін сауданы қорғады, ол Кобден клубы тарапынан «Әділ сауда және ауыл шаруашылығындағы дағдарыс туралы» деген атпен жарияланды. Кейін ол бұл кітапшаның шамамен 100 000 данасы сатылғанын мәлімдеді. Азат сауданың белгілі жақтасы Джон Брайт Плейфэрге жазған хатында оның сөзін «осы мәселе бойынша айтылған ең жақсы, тіпті ең керемет сөздердің бірі» деп атады. Плейфэр Лондон қалалық либералдық клубында сөйлеген сөзінде экономикалық дағдарыстардың фискалдық шараларға байланысты емес, барлық өнеркәсіп дамыған елдерде бірдей және синхронды болып келетінін айтты. Ғылымдағы жетістіктер, мысалы, көлік құралдарының жақсаруы және қол еңбегінің орнына машиналарды пайдалану, еңбектің сапалық құнын арттырып, сандық еңбектің құнын төмендетті. Плейфэрдің сөзіне сүйенсек, осы жағдай еңбек нарығындағы жағдайды қиындатты. Содан кейін Плейфэр Ұлттық либералдық клубта сөйлеген сөзін «Өнеркәсіптік бәсекелестік және коммерциялық еркіндік туралы» деген атпен Кобден клубы жариялады. Либералдық партияның жетекшісі Уильям Эварт Гладстон Плейфэрге «тамаша трактаты үшін, жан-жақты, анық, қарапайым баяндамасы үшін және көрнекті мысалдары үшін» алғыс білдірді. 1885 жылдан бастап Лидс-Саут округін өкілдік еткен Плейфэр 1892 жылы Парламенттен кетіп, Файф графтығындағы Сент-Эндрюс бароны атанды. Ол 1892 және 1895 жылдар аралығында Гладстонның, содан кейін Лорд Розберидің жеке хатшысы (Парламенттегі үкіметтік қамшысы) қызметін атқарды. 1895 жылы Бат орденінің үлкен кресімен марапатталды және 1897 жылы Корольдік денсаулық сақтау институтының Харбен алтын медалін алды. Плейфэр Чарльз Уитстон ойлап тапқан жаңа шифрлау жүйесін насихаттағандығымен де есте қалды, бұл жүйе қазір Плейфэр шифры деп аталады.
In 1868, Playfair was elected Liberal Member of Parliament for the Universities of Edinburgh and St Andrews, being sworn of the Privy Council and made Postmaster General in Gladstone's government in 1873. The Liberals lost power in early 1874 but on their return to office in 1880, Playfair was appointed Chairman of Ways and Means and Deputy Speaker of the House of Commons, holding these posts until 1883, when he was created a Knight Commander of the Order of the Bath. He was subsequently President of the British Association in 1885. In February 1886 he returned to the government as Vice President of the Committee on Education under Gladstone, a post he held until the government fell in July of the same year. He was made a member of the Council of the Duchy of Cornwall in 1889. During the 1870s and early 1880s, anti vaccination supporters sought to repeal UK government legislation for compulsory childhood vaccination against smallpox. Playfair's speech to parliament in 1883 helped the government win a motion to keep compulsory vaccination by over 250 votes. The following month, Playfair defended free trade in a speech in Leeds, which was published by the Cobden Club under the title "On Fair Trade and the Depression in Agriculture". He later claimed that this pamphlet sold around 100,000 copies. The veteran free trade campaigner, John Bright, wrote to Playfair and said his speech was "one of the best, if not the best, spoken on the question". Playfair delivered a speech to the City Liberal Club in London, where he claimed that economic depressions were not due to fiscal arrangements but were universal and synchronous in all industrialised nations. The advances in science, such as improved transport and the substitution of machine for manual labour, had lowered the value of labour of quantity and heightened the value of labour of quality. This, Playfair claimed, had dislocated labour. Afterwards, Playfair delivered a speech to the National Liberal Club, which was published as "On Industrial Competition and Commercial Freedom" by the Cobden Club. The Liberal Party leader, William Ewart Gladstone, wrote to Playfair to thank him for his "admirable tract; so comprehensive, clear, simple in statement, rich in illustration". Having represented Leeds South since 1885, Playfair left the House of Commons in 1892 and was ennobled as Baron Playfair, of St Andrews in the County of Fife. He served as a Lord in Waiting (government whip in the House of Lords) under Gladstone and then Lord Rosebery between 1892 and 1895. He was further honoured when he was made a Knight Grand Cross of the Order of the Bath in 1895 and awarded the Harben Gold Medal from the Royal Institute of Public Health in 1897. Playfair is also remembered for promoting a new cipher system invented by Charles Wheatstone, now known as the Playfair cipher.
Кейінгі өмірі
Лорд Плейфейр 1898 жылы мамыр айында Лондонның Оңтүстік Кенсингтон ауданындағы Онслоу-Гарденс үйінде 80 жасында қайтыс болды. Оның денесі Шотландияға қайтарылып, Сент-Эндрюс қаласының шығыс зиратының солтүстік-шығыс бұрышына жерленді. Баронияны оның бірінші некесінен туған ұлы Джордж Джеймс Плейфейр (1849-1939) мұраға алды, ол әкесімен бірге жерленген. 1899 жылы Сент-Эндрюсте Роберт Лоримердің жобасы бойынша Плейфейрге арналған естелік фонтан орнатылды. Лондондағы Императорлық колледждің бас кітапханасы бастапқыда оның құрметіне Лион Плейфейр кітапханасы деп аталған.
Lord Playfair died at his home at Onslow Gardens in South Kensington, London, in May 1898, aged 80. His body was returned to Scotland, where he was buried in the Eastern Cemetery, St Andrews, towards the north east corner. He was succeeded in the barony by his son from his first marriage, George James Playfair (1849 1939) who is buried with him. A memorial fountain was erected to Playfair in St Andrews in 1899, to a design by Robert Lorimer. The main library at Imperial College in London was originally named the Lyon Playfair Library in his honour.
Отбасы
Оның кіші ағалары Уильям Смульт Плейфэр, белгілі акушер және сэр Ламберт Плейфэр, әскери қызметкер және дипломат болған. Плейфэр үш рет үйленген. Ол 1846 жылы Джеймс Оукстің қызы Маргарет Элиза Оуксқа үйленді. 1855 жылдың тамызында ол қайтыс болғаннан кейін, 1857 жылы Кроули Миллингтонның қызы Жан Энн Миллингтонға үйленді. Екі некеден де балалары болған. Жан Энн 1877 жылы қайтыс болды және Эдинбургтегі Дин зиратында, "Лордс Роу" деп аталатын бөлімге қарап жерленген. Ол қайтыс болғаннан кейін Бостон қаласынан Эдит Расселлге үйленді, оның 1884 жылғы портреті Бостон көркемсурет мұражайында сақталуда.
His younger brothers were, William Smoult Playfair, a well known obstetrician, and Sir Lambert Playfair, a soldier and diplomat. Playfair married three times. He firstly married Margaret Eliza Oakes, daughter of James Oakes, in 1846. After her death in August 1855 he married Jean Ann Millington, daughter of Crawley Millington, in 1857. There were children from both marriages. Jean Ann died in 1877 and is buried in Dean Cemetery in Edinburgh facing the section known as "Lords Row". After her death, he married Edith Russell of Boston, whose 1884 portrait is in the Boston Museum of Fine Arts.
Мұра
Playfair "құрамындағы ағаштардың арқасында орманды көре алмайсың" деген әйгілі сөзді автор ретінде танылады.
Playfair is credited with coining the quip "cannot see a forest for the trees of which it is composed".