Кіріспе

Дэвид Хартли (ағылшынша David Hartley; 21 маусым 1705 жылы крещение алған, ескі стиль бойынша; 28 тамыз 1757 жылы қайтыс болған) – ағылшын философы және психологияның ассоциациялық мектебін құрған адам.

Жас шағы және отбасы тарихы

Дэвид Хартли 1705 жылы Йоркширдегі Галифакс маңында дүниеге келді. Оның анасы туғаннан кейін үш айдан соң қайтыс болды. Дэвид он бес жасқа келгенде, оның әкесі, англикан дін қызметкері қайтыс болды. Хартли Брэдфорд грамматикалық мектебінде білім алды және 1722 жылы Кембридждегі Иса колледжіне сизар ретінде қабылданды, онда ол Рустат стипендиясының иегері болды. 1726 жылы бакалавр, ал 1729 жылы магистр дәрежесін алды. 1730 жылдың сәуір айында ол Ньюарктағы Магнус грамматикалық мектебінің (Магнус Англия академиясының шіркеуі) директоры болған алғашқы лаик болды және сол жерде медицинамен айналыса бастады. 1730 жылдың 21 сәуірінде Хартли Элис Роулиге (1705–31) үйленді. Жұбайлар Бьюри Сент-Эдмундсқа көшіп, Элис сол жерде ұлдары Дэвид Хартлидің (Кіші) (1731–1813) тууынан қайтыс болды. Бьюриде Хартли екінші әйелі Элизабет Пэкермен (1713–78) танысты, ол Роберт Пэкердің (1731 жылы қайтыс болған) және Мэри Винчкомбтың бесінші баласы және жалғыз қызы болды. (Мэри Винчкомб сэр Генри Винчкомбтың қызы, баронет, және Генри Сент-Джонның әйелі, 1-ші Болингброк виконтының қарындасы Франсис болды.) Элизабеттің отбасының қарсылығына қарамастан, Дэвид пен Элизабет 1735 жылдың 25 тамызында үйленді, олар Элизабет некеге тұрғанда алған 5000 фунт стерлингті күйеуінің қолынан толығымен шығарып тастаған қатаң шектеулерге келісті. Олардың тұңғыш баласы Мэри (1736–1803) он бір айдан кейін дүниеге келді. 1736 жылы отбасы Лондонға, ал 1742 жылы Сомерсеттегі Бат қаласына көшті. 1746 жылы Элизабеттің соңғы ағасы мұрагерсіз қайтыс болғаннан кейін, олардың ұлы Винчкомб Генри (1740–94) отбасылық меншікті мұраға алды, бұл отбасыны (бірақ Хартлидің өзі емес) айтарлықтай байлыққа ие етті. Хартли 1757 жылдың 28 тамызында Батта қайтыс болды. Ол Глостерширдегі Олд-Содберидегі Сент-Джон баптист шіркеуіне жерленді.

Білім және кәсіби мансап

Кембридж университетінде Хартли Николас Саундерсонмен бірге оқыды, ол нәресте кезінен соқыр болса да, төртінші Лукасиан математика профессоры атанды. Хартли кейін Саундерсонның «Алгебра элементтері» (1740) еңбегінің өлімінен кейін жариялануына қаржы жинауда маңызды рөл атқарды. Бітірген соң Хартли Англия шіркеуінде дін қызметкері болу үшін қажетті «Отыз тоғыз қағидаға» қол қоюдан бас тартты. Мүмкін, даудың бір мәселесі – үштік туралы ілім болғанымен, Хартлидің Англиялық православиеден басты айырмашылығы – ол жалпы кешірімге келісім білдірді. 1736 жылы досы Джозеф Листерге жазған хатында Хартли «Жалпы бақыт – Ақыл мен Киелі кітаптың негізгі доктринасы» деп сенетінін айтты, сондай-ақ «Мәңгілік жаза Ақылмен соншалықты қайшы емес, Құдай бізге өзінің туындыларында берген барлық нұсқауларға соншалықты қарсы» деді. «Сіз Аға Исаак Ньютонның Дәниіл мен Апокалипсис туралы түсіндірмелерін оқыдыңыз ба?» Хартли үшін тозақ есігінде ешқандай құлып болмауы керек еді. Листерге жазған хатында Хартли: «Өзін-өзі ескермейтін, мүлдем жеке мүддесінен бас тартып, еңбегін адамзатқа қызмет етуге арнаған адам, немесе Киелі кітаптағы әдемі және көркем тіркезде айтылғандай, көршісін өзі сияқты жақсы көретін адам сөзсіз жеке бақытқа жетеді» деп жазды. Осы сенім Хартлидің өмірінде басшылық принципке айналды және оны түрлі қайырымдастық жобаларына баруға итерді. Олардың ішінде Саундерсонның «Алгебра элементтері» еңбегінің жарық көруі және оның досы Джон Байромның (Хартлидің «әмбебап белгі» болуы мүмкін деп санайтын және философиялық тіл құруға қадам болатын) стенографиялық жүйесін насихаттау болды. Медицинаға бет бұрғаннан кейін көп ұзамай Хартли шешекке қарсы егуді қолдады. Егу жеке иммунитетті қамтамасыз етеді, ал егер кең таралса, ол «адамзатқа қызмет» болып табылар еді. Алайда шешек вирусымен қасақана жұқтыру деформация немесе өлім қаупін тудырды. (Джордж II-нің әйелі, королева Каролина, осы шараны қолдады және олардың үш баласын екті, бірақ Джонатан Эдвардс 1758 жылы осыдан қайтыс болды.) Осылайша, қоғамдық игілік жеке мүддеге қайшы келуі мүмкін. Өзінің алғашқы басылымында «Бүгінгі күні Бери қаласына егу практикасын енгізудің себептері» (1733) Хартли егудің қоғамдық игілікке де, жеке мүддеге де пайдалы екенін көрсету үшін статистикалық аргумент келтірді. 1736 жылы Лондонға көшіп келген кезде Хартлиді Ханс Слоун және Корольдік қоғамның президенті Джеймс Юрин сияқты егуді қолдайтын басқа да жақтастар білді. Ол сондай-ақ Саффолк графтығындағы маңызды виг отбасыларының, әсіресе 2-ші виконт Тауншендтің (Турнип Тауншенд) қолдауын алды. Хартлидің қызы Мэри «Ескі лорд Тауншенд (сол кездегі Мемлекеттік хатшы) оны қосымша ұл ретінде, ал барлық ұлдар мен қыздарды қосымша бауыр ретінде мейірімділікпен қабылдады» деп жазды. Ол Корольдік қоғамға қабылданды, сондай-ақ Ньюкаслдың 1-ші герцогы Томас Пелхам Холлс пен оның әйеліне дәрігер болды. 1736 жылы ол Джон Байромды Джордж II-ге «ұсынуды» ұсынды. 1740 жылға қарай Хартлиді Лондонның барлық дәрігерлері және Еуропаның басқа да медициналық қызметкерлері білді. Ол жеке мүдде мен қоғамдық игілікті үйлестіруге бағытталған даулы әрекетке белсенді түрде қатысты. Хартлиде 1736 жылдың басында «тас» (несеп қабығының тасы) симптомдары пайда бола бастады. Несеп қабығының тасы, кейде жұмыртқадай үлкен, унитаз багының шар тәрізді жұмыс істеуіне себеп болып, несеп шығару қабілетінен айырып, қатты ауыруға және кейде өлімге әкелуі мүмкін. (Бенджамин Франклин, осы аурудан зардап шеккен, кейде өзін жеңілдету үшін басына тұрып отыруға мәжбүр болды.) Хирургиялық жолмен емдеу (литотомия) көптеген адамдардың аман қалмауына себеп болды. Хартли Джоанна Стивенс есімді шөпші тасты ерітетін дәрі жасаған деп ойлады. Ол өзінің азаптарын аяусыз баяндаған «Мэри Стивенс дәрілерін тасқа алған адамдардың он жағдайы» (1738) еңбегін жариялады. Жеке дәрі-дәрмегін жұртшылыққа тегін жеткізу үшін Хартли парламентті Стивенске «құпиясы» үшін 5000 фунт төлеуге көндірді. Стивенстің рецептісімен Хартли Стивен Хейлспен бірге Франциядағы екі әріптесімен бірге дәрі-дәрмектің химиялық белсенді ингредиенттерін табуға кірісті. Олар сөндірілген әк (кальций гидроксиді) және Аликант сабыны (негізінен калий олеаты, басқа сабындар сияқты май қышқылының сілтілі тұзы) болды. Хейлс кейбір несеп қабығының тастары қайнатылған сабын ерітіндісінде тез ерігенін көрсетті. Сондықтан, адам іше алатын дәрі-дәрмек несепті сілтілі етуі керек еді, және олар сөндірілген әк пен сабын комбинациясы осыны істейді деп қорытындылады. 1739 жылы Хейлс жұмысы үшін Копли медалін жеңіп алды, ал келесі жылы Хартли олардың нәтижелерін «De Lithontriptico» атты латындық томда Базель мен Лейденде жариялады, соңғысы сол кезде Еуропадағы ең алдың қатарғы медицина мектебіне ие болды. 1742 жылы Хартли мен оның отбасы Сомерсет графтығындағы Бат қаласына көшті. Ол медициналық тәжірибесін жалғастырды және өзінің маңызды еңбегін – «Адам туралы ойлар, оның құрылысы, оның міндеті және оның үміттері» (1749) еңбегін жазуға белсенді түрде кірісті, оны Сэмюэл Ричардсон жариялады. Ол вегетариандық өмір салтын ұстанды.

Адамды бақылау: "Жаңа және кең көлемді ғылым"

18 ғасырда ғылыми еңбектердің тақырыптарында «байқаулар» сөзі қолданыла бастады. Мысалы, Бенджамин Франклиннің «Электр энергиясы бойынша тәжірибелер мен байқаулар» (1751) және Джозеф Пристлидің «Әртүрлі газ түрлері бойынша тәжірибелер мен байқаулар» (1774) еңбектерін қарастыруға болады. Хартлидің жақтасы Пристли оның еңбегінде «жаңа және кең ғылым бар» екенін мәлімдеді. Оны оқу – жаңа әлемге қадам басумен тең. Бұл ғылым – «адам» ғылымы, ал «жаңа әлем» адамның өзінің «құрылысында» бейнеленген. Бір жағынан, бұл «үлкен шөп үймесі сияқты кітап». Сарапшы көзқарасымен және белсенді медициналық тәжірибесі бар дәрігерден күтілгендей, Хартли фантомдық мүшелер, дана синдромы, соқырлар мен саңыраулардың өмірі мен ақыл-ойының дамуы сияқты көптеген байқауларды жинақтайды (ОМ 1, 34, 69, 78, 80 және 93-тараулар). Екінші жағынан, Ньютонның жалқы тартылыс заңы аспан және жер механикасын біріктіргендей, Хартли «адамға» қатысты барлық байқауларды түсіндіру үшін бір «заң» – «қауымдастық» ұсынды. Хартлидің көптеген байқаулары осы заңды көрнекілеу мақсатында жасалған. Сонымен қатар, «қауымдастық» түсіндіруге қабілетті. Мысалы, «Біздің басқалардың қайғысына қуануымыз» (ОМ 1.1.4.97–98) бөлімінде Хартли зорлық көрген баланың зорлықшыл ересекке айналу процесін егжей-тегжейлі талдайды. Ол баланың соққыдан қорғану үшін автоматты түрде қолын көтеруінің, бірқатар қауымдастық алмасулар арқылы ересек адамның балаға соққы беру үшін көтеретін жұдырыққа қалай айналатынын көрсетеді. Алғашқы қорғаныс қимылы жалпы агрессивті ұстанымға айналады, сондықтан ересек адам «ашудың себептерін көбейтіп, оны білдіретін сөздер мен әрекеттерге ұшырайды». Дегенмен Хартли ешкімнің мұндай тозақта мәңгілікке қамалуы тағдыр емес деп сенді. Ол, керісінше, діни көреген болды және оның негізгі сенімі керемет оптимистік болды: қауымдастық «жақсылық пен жамандықты білу ағашының жемісін жегендердің жағдайын жұмаққа қайтаруға бейім» (ОМ 1.1.2.14, Кор. 9). Осы тұрғыдан алғанда, Хартлидің «Адам туралы байқаулары» – психологиялық эпос, «қайта келген жұмақ» туралы әңгіме, бірақ бұл эпос әрбір адамның өмірін сипаттайды.

Теориялар

Джон Локк сияқты, ол сезімге дейін адам санасы бос беттей болады деп мәлімдеді. Қарапайым сезімдерден дамып, сезімнен ең алыс сияқты көрінетін сананың күйлері пайда болады. Хартли ескерген жалғыз даму заңы – жалғасу, синхронды және тізбекті заң. Ол осы заң арқылы есте сақтау құбылыстарын ғана емес, сонымен қатар эмоция, ойлау, ерікті және еріксіз әрекеттердің құбылыстарын түсіндіруге тырысты, бұрын басқалар да осылай түсіндірген болатын (Идеялардың қауымдастығына қараңыз). Оның досы, әріптесі және басты жақтаушыларының бірі – оттегіні ашқан Джозеф Пристли (1733–1804) еді. Пристли өз заманының ең көрнекті ғалымдарының бірі болды.

Дәрелістер туралы ілім

Хартлидің физикалық теориясы физиологиялық және психикалық фактілердің тығыз байланысын зерттеудің қазіргі заманғы ғылымын дамытуға негіз болды. Ол сезімнің жүйкелердің ми бағанасының ұсақ бөлшектерінің дірілдеуінің нәтижесі екеніне сенді, осыны түсіндіру үшін Ньютонмен бірге, қатты денелердің арасында және олардың жанында сирек, ал олардан алшақтаған сайын тығыз болатын нәзік, серпімді эфирдің бар екенін болжады. Ұнамдылық – орташа дірілдеудің нәтижесі, ал ауырсыну – жүйкелердің үздіксіздігін бұзатын күшті дірілдеудің нәтижесі. Бұл дірілдеулер мида осыған ұқсас, әлсіз дірілдеуге бейімділік қалдырады, оларды "сезімдік идеялар" деп атады. Осы арқылы жад түсіндіріледі.

Қауымдастықтар ілімі

Есте сақтау және ойлау процесі, егер ол тікелей сыртқы сезімдерге байланысты болмаса, мидың жылуы мен артерияларының қағуларынан туындайтын әрдайымғы тербелістермен түсіндіріледі. Осы тербелістердің сипаты әр адамның өмірлік тәжірибесімен және ағымдағы жағдайлармен анықталады, соның нәтижесінде белгілі бір ойлар басымдық табады. Бір-бірімен жиі байланысатын сезімдер, әрқайсысы екіншілеріне сәйкес келетін ойлармен байланысады; ал байланысты сезімдерге сәйкес ойлар бір-бірімен тығыз байланысып, кейде жаңа, қарапайым ой сияқты көрінетін құрылымды қалыптастырады, бірақ мұқият талдау жасағанда оның құрамдас бөліктеріне жіктеуге болады.

Еркін ерік

Сезімдер құбылыстарын толықтай сипаттаудан бастап, Хартли жоғарыда аталған заңдар арқылы, ол едәуір шеберлікпен талдаған барлық эмоцияларды қалай түсіндіруге тырысты. Локктың "идеялардың қатарласуы" деген сөзі тұрақты түрде қолданылады, "идея" ұғымы сезімнен өзге барлық психикалық күйлерді қамтиды. Ол таза, мүдделі емес сезімнің бар екенін қатысты түрде айтады, бірақ оның өзімшіл сезімдерден өсіп шыққандығын мәлімдейді. Ерікті әрекет қозғалыс пен сезім немесе "идея" арасындағы мызғымас байланыстың нәтижесі ретінде түсіндіріледі, ал физикалық тұрғыдан – "идеал" мен моторлық діріл арасындағы байланыс ретінде қарастырылады. Осылайша, еркін ерік туралы дау-дамайларда Хартли детерминист болып саналады. Ол тек тартыншақтықпен және өз болжамдарын аяқтағаннан кейін ғана осы мәселе бойынша өз теориясына сәйкес қорытындыға келді.

Үлкен жұмыстардың тізімі

Conjecturae quaedam de sensu, motu, et idearum generatione, De Lithontriptico a Joanna Stephens nuper invento Dissertatio Epistolaris қосымшасы (Бать, 1746); қайта басылды. Самуэль Парр (ред. ), "Англия философтарының метафизикалық трактаттары" (1837); аударған Роберт Э.А. Палмер. "Прецепция, қозғалыс және идеялар тудыру туралы түрлі болжамдар" Мартин Каллихтың кіріспесі мен түсіндірмелерімен (Августан қайта басып шығару қоғамы, No. 77–8, Лос-Анджелес, 1959 ж.). Адам, оның дене құрылысы, міндеттері және күтулері туралы ойлар. Екі бөлімде (1749; 2-ші басылым, неміс тілінен аударма, Дэвид Хартлидің өмірі мен мінез-құлқының сипаттамасы, оның ұлы Дэвид Хартли, 1791; 1-ші басылым Теодор Л. Гугелеттің кіріспесімен, Дельмар, Нью-Йорк, 1976). Дұғалар мен діни медитациялар (Бат, 1810; Р. Крутвелл, 1814). Дэвид Хартли сонымен қатар көптеген медициналық еңбектер жариялады.