Кіріспе

Барон Киджоро Шидехара (幣原 喜重郎) – Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі жапон дипломаты және саясаткер. 1945-1946 жылдары Жапония премьер-министрі қызметін атқарды және Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын да, кейін де Жапониядағы бейбітшілік идеясын қолдаушылардың бірі болды. Ол – аристократиялық тектен шыққан соңғы жапон премьер-министрі. Оның әйелі Масако, Mitsubishi zaibatsu-ның негізін қалаушы Ивасаки Ятароның төртінші қызы еді.

Ерте өмір және мансап

Шидехара 1872 жылдың 13 қыркүйегінде Осаканың Кадома қаласында бай шаруа отбасында (гоно) дүниеге келген. Оның ағасы Тайра – Тайхоку императорлық университетінің алғашқы президенті болды. Шидехара Токио императорлық университетінде оқып, Ходзуми Нобусигеден сабақ алған құқық факультетін бітірді. Бітірген соң Сыртқы істер министрлігінде жұмысқа орналасып, 1896 жылы Кореядағы Кемулпоға консул болып жіберілді. 1903 жылы Шидехара Мицубиси заибацуын құрған отбасынан шыққан Масако Ивасакиге үйленді. Осылайша ол премьер-министр болған Като Такаакидің жекжаттысы болды. Содан кейін ол Лондон, Антверпен және Вашингтон қалаларындағы Жапония елшіліктерінде қызмет етті, сондай-ақ Нидерландыда елші болып, 1915 жылы Жапонияға оралды. 1915 жылы Шидехара Сыртқы істер министрінің орынбасары болып тағайындалды және бес үкіметтің қатарынан осы лауазымда қызмет етті. 1919 жылы ол АҚШ-тағы елші болып тағайындалды және Вашингтон теңіздік конференциясында Жапонияның басты келіссөзшісі болды. Оның келіссөздері нәтижесінде Цзяочжоу шығанағы Қытайға қайтарылды. Алайда, ол елші қызметін атқарып тұрғанда, АҚШ жапондықтарға қатысты кемсітушілік көші-қон заңдарын қабылдады, бұл Жапонияда наразылық тудырды. Шидехара 1920 жылы казоку жүйесі бойынша даншаку (барон) атағына ие болды және 1925 жылы Билер палатасына мүше болып тағайындалды.

Сыртқы істер министрі лауазымының бірінші кезеңі

1924 жылы Шидехара премьер-министр Като Такааки кабинетінде Сыртқы істер министрі болды және осы лауазымда премьер-министр Вакацуки Рейдзиро мен Осачи Хамагучи басшылығымен жалғасты. Жапонияның әскерилігі күшейіп келе жатқан тұсында Шидехара Қытайға қатысты араласпау саясатын ұстануға тырысты, сондай-ақ Ұлыбритания мен АҚШ-пен жақсы қарым-қатынас орнатуға ұмтылды, оларды ол өте бағалайтын. Жапонияның диетасына (парламентіне) жасаған алғашқы сөзінде ол Ұлттар Лигасының принциптерін сақтауға уәде берді. "Шидехара дипломатиясы" термині 1920 жылдары Жапонияның либералды сыртқы саясатын сипаттау үшін қолданылатын болды. 1925 жылдың қазан айында Пекин кедендік конференциясында ол Қытайдың тарифтік тәуелсіздік талаптарына келісуді талап етіп, басқа делегаттарды таң қалдырды. 1927 жылдың наурыз айында Нанкин оқиғасы кезінде ол басқа шетелдік державалар дайындаған, Чианг Кайшының Гоминьдан әскерлерінің шетелдік консулдықтар мен елді мекендеріне жасаған шабуылдары үшін жазалау шаралары көзделген ультиматумға келісуден бас тартты. Шидехараның Қытай саясатына наразылық білдірген әскерилер 1927 жылдың сәуір айында премьер-министр Вакацуки үкіметінің құлауына себеп болған факторлардың бірі болды. Шидехара дипломатиялық мансабында ағылшын тілін өте жақсы білуімен танымал болды. Бір баспасөз конференциясында американдық тілші Шидехараның атын қалай дұрыс айтуға болатынын білмеді, сонда сыртқы істер министрі: "Мен Хи(he) дехарамын, ал әйелім Ши(she) дехара" деді. Оның әйелі квакер болғандықтан, Шидехараның да сондай болуы мүмкін деген әңгіме тарады.

Сыртқы істер министрі лауазымының екінші кезеңі

Шидехара 1929 жылы Сыртқы істер министрі лауазымына қайта оралды және Қытайдағы араласпау саясатын дереу жаңартып, қазір Нанкинге көшкен Чианг Кайшектің үкіметімен жақсы қарым-қатынас орнатуға тырысты. Бұл саясатты әскери топтар сынға алды, олардың пікірінше, ол елді әлсіретіп жіберді, әсіресе 1930 жылғы Лондондық теңіздік конференциядан кейін, бұл үлкен саяси дағдарысқа себеп болды. Премьер-министр Осачи Хамагучиге жасалған қастандық кезінде ауыр жарақат алғаннан кейін Шидехара 1931 жылдың наурыз айына дейін уақытша премьер-министр міндетін атқарды. 1931 жылдың қыркүйегінде Квантун армиясы орталық үкіметтің алдын ала келісімінсіз Маньчжурияны басып алып, Маньчжурия оқиғасын тудырды. Бұл Қытайға қатысты араласпау саясатына және Шидехараның сыртқы істер министрі лауазымына соңғы нүкте болды. 1931 жылдың қазан айында Шидехара "Time" журналының мұқабасында "Жапонияның бейбітшілік және соғыс адамы" деген тақырыппен бейнеленді. Шидехара 1931 жылдан 1945 жылға дейін Әмірлер палатасының мүшесі ретінде үкіметте қызмет етті. Ол Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанға дейін көзге түспеуге тырысты.

Премьер-министр ретінде

1945 жылы Жапонияның капитуляциялау кезінде Шидехара жартылай зейнеткерлікте болған еді. Алайда, көбінесе Америкаға жақындығымен байланысты, ол 1945 жылдың 9 қазанынан 1946 жылдың 22 мамырына дейін Жапонияның соғыстан кейінгі алғашқы премьер-министрі болып тағайындалды. Премьер-министр қызметімен қатар Шидехара прогрессивтік партияның (Шинпо то) президенті болды. Шидехара кабинеті генерал Дуглас Макартурдың саяси директиваларына сәйкес Жапония үшін жаңа конституция жобасын жасау мәселесін қарастыру үшін ресми емес комиссия құрды, бірақ жоба оккупациялық билік тарапынан ветоланды. Макартур және басқалардың айтуынша, Жапония Конституциясының 9-бабын енгізуді алғаш рет Шидехара ұсынған, бұл ереже Жапонияның соғыс жүргізу мүмкіндігін шектейді. Шидехара өзінің "Гайко годзюнэн" ("Елу жылдық дипломатия", 1951) естеліктерінде де авторлығын мойындап, Токиоға пойызбен бара жатып бұл идея қалай келгенін баяндады. Вашингтонда елші болып жұмыс істеген кезде ол халықаралық және конституциялық құқықтағы "соғысты тыйым салу" идеясымен танысқан. Оның танымал сөздерінің бірі: "Әлемдік адамзатпен бірге соғыс жоқ әлемді (сенсо наки секай) құрайық". Дегенмен, оның консервативті экономикалық саясаты және Мицубиси компаниясымен байланыстары оны солшыл қозғалыста ұнатпайтын тұлғаға айналдырды. Шидехара кабинеті Жапонияның соғыстан кейінгі алғашқы сайлауынан кейін отставкаға кетті, онда Жапонияның Либералдық партиясы көпшілік дауыс алды. Шидехарадан кейін Шигеру Йошида премьер-министр болды. Шидехара бір жылдан кейін, премьер-министр Тетсу Катаяма социалистік үкімет құрғаннан кейін Либералдық партияға қосылды. Катаяманың ең қатал сыншыларының бірі болған Шидехара Өкілдер палатасының спикері болып сайланды. Ол 1951 жылы осы лауазымында қайтыс болды.