Кіріспе

Иудаизм мен христиандықта, Еден бағындағы ағаш.

Иудаизм мен христиандықта жақсылық пен жамандықты білу ағашы (עֵץ הַדַּעַת טוֹב וָרָע, ; Lignum scientiae boni et mali) – Жаратылыс кітабының 2–3 тарауларындағы Еден бағының оқиғасындағы екі нақты ағаштың бірі, өмір ағашымен қатар. Ал кейбір ғалымдар жақсылық пен жамандықты білу ағашының өмір ағашының тағы бір атауы екенін мәлімдейді.

Жазба

Жаратылыс кітабының 2-тарауында Құдай Адамды жемістерін жеуге рұхсат етілген ағаштар бар баққа орналастырады, бірақ "жақсылық пен жамандық білімінің ағашынан" жеуге тыйым салады. Осы бұйрықтан кейін Құдай Хауаны әйел ретінде жаратады. Жаратылыс кітабының 3-тарауында жылан Хауаны тыйым салынған жемісті жеуге сүтіп, ол да Адамға жеуге береді. Осының салдарынан Құдай оларды бақтан қуады.

Жақсылық пен жамандықтың мәні

Еврей тіліндегі «טוֹב וָרָע» фразасы тікелей «жақсылық және жамандық» деп аударылады. Бұл, «меризм» деп аталатын сөз тіркесіміне жататын әдеби тәсілдің мысалы болуы мүмкін, ол жалпы мағынаны қалыптастыру үшін қарама-қарсы ұғымдарды жұптастырады, сондықтан «жақсылық және жамандық» фразасы жай ғана «барлығын» білдіреді. Бұл Мысыр тіліндегі «жаман жақсылық» тіркесінде де көрінеді, ол әдетте «барлығы» деген мағынаны білдіреді. Дегенмен, егер «жақсылық пен жамандық білімінің ағашы» барлық нәрсені білуге мүмкіндік беретін ағашты білдірсе, онда бұл фраза міндетті түрде моральдық ұғымды білдірмейді. Бұл пікірді бірнеше ғалым қолдайды. Құдайға бағынбау контекстінде, осы фразаның мағынасына қатысты басқа да интерпретацияларды қарастыру қажет. Роберт Альтер Құдай адамға сол ағаштан жеуге тыйым салғанда, егер ол солай істесе, «өлімге кесіледі» дейтініне назар салады. Бұл сөздердің еврейше түрі еврей кітаптарында өлім жазасын кесу үшін қолданылатын формада келген. Алайда, «Жаратылыс» кітабының 2–3 тарауларындағы «הדעת טוב ורע» (Hada'at tov wa ra – «жақсылық пен жамандық білімі») терминіне қатысты көптеген заманауи ғалымдық интерпретациялар бар, мысалы, даналық, барлығын білу, жыныстық білім, моральдық айыру қабілеті, жетілу және басқа да қасиеттер. Ғалым Натан Френчтің сөзіне сәйкес, бұл термин «сыйлық пен жаза беру туралы білімді» білдіреді, яғни Яхве тыйым салған, бірақ «Жаратылыс» кітабының 2–3 тарауларында адамдар алған білім – бұл ең жоғары билікті қолдану үшін қажетті даналық.

Иудаизм

Яһуди дереккөздері ағашқа қатысты әртүрлі мүмкін жаңалықтарды ұсынады: інжір ағашы (Адам мен Хауа күнә жасағаннан кейін киінгенде інжір жапырақтары қолданылды), жүзімдік (өйткені «шарап сияқты ешнәрсе әлемге қайғы әкелмейді»), бидай сабағы («бала әкесі мен анасы деп айтуды үйренбейінше астықтан дәм татпайды»), этрог (сипаттамасы этрог жемісінің әдемі түріне сәйкес келеді немесе этрог ағашының ыңғайлы қабығы) немесе жаңғақ ағашы. Яһуди дәстүрінде Білім ағашы мен оның жемісін жеу – жақсылық пен жамандықтың араласуының басталуын білдіреді. Осыған дейін екеуі бөлек болды, ал жамандық тек қана болжамды түрде ғана болды. Жемісті жеуге дейін еркін таңдау болғанымен, жамандық адамның санасынан бөлек болды және оны қалау адам табиғатына қарсы болды. Тыйым салынған жемісті жеп, ішке сіңіру бұл жағдайды өзгертті, осылайша жамандық құмарлығы пайда болды. Раши айтуынша, күнә Хауаның Құдайдың бұйрығына қосымша талап қосуынан туды: «Оған тиіспеңдер». Осылайша айтқанда, Хауа Құдайдың бұйрығына өз сөзін қосты, соның салдарынан одан азайтып алды, өйткені жазылғандай: «Оның сөздеріне ештеңе қоспа». Бір деректерде Хауа осы жемісті жануарларға да бергендігі айтылады, осының нәтижесінде олар да өлімге ұшырады. Каббалада Білім ағашының (аталған) күнәсі әлемдегі жақсылық пен жамандықтың араласуын іргелейтін және онда тұтқындалған қасиеттілік ұшқындарын шығарып, босататын үлкен міндетті тудырды. Жамандық енді тәуелсіз өмір сүре алмайтындықтан, ол енді құдайлық өмір күшін тартуға және оның «қалдықтарымен» қоректенуге қатысты. Жамандық қасиеттен ажыратылғаннан кейін (арқылы), оның өмір көзі тоқтатылады, осылайша жамандық жоғалады. Бұл Торадағы 613 міндетті орындау арқылы іске асырылады, олар негізінен жақсылық пен жамандықтың араласқан физикалық нысандармен айналысады. Ағаштың күнәсі Құдайдың қатысуын (Шехина) жерден кетіруге себеп болды; Каббаладағы міндет Ағаштың күнәсін түзетуге және Шехинаның қайта оралуына себеп болады.

Христиандық

Христиан дәстүрінде, жақсылық пен жамандықты білдіретін ағаштың жемісін жеу – Адам мен Хауа жасаған алғашқы күнә еді, ол Жаратılıс кітабының 3 тарауында адамзаттың құлауына әкеп соқты. Католиктерде Августин Гипполық "ағаш" символдық және нақты ағаш ретінде түсіндірілуі керек деп үйретті – Иерусалим қаласы сияқты, ол бір жағынан нақты қала, екінші жағынан – Құдайдың Иерусалимі бейнесі. Августин бұл ағаштың жемісі өзіндік жамандық емес екенін баса көрсетті, себебі Құдай жаратқанның бәрі "жақсы" болған. Адам мен Хауаның Құдайдың бұйрығына бағынбауы, ағаштан жемеу керектігін ескермеуі жаратылыста тәртіпсіздік тудырды, осылайша адамзат Адам мен Хауаның күнәсінен күнә мен кінәні мұра етті. Батыс христиан өнерінде бұл ағаштың жемісі көбінесе алма ретінде бейнеленеді, ол Орталық Азияда пайда болған. Бұл бейнелеу латын тіліндегі сөз ойынынан туындаған болуы мүмкін: Eve (Хауа) mālum (алма) жегенде malum (жамандық)қа ұшырады. Бірақ Киелі кітапта тыйым салынған ағаштың жемісінің алма екенін көрсететін ешқандай дәлел жоқ.

Гностицизм

Гностиктер дінінің ерекшелігі, олар бұл ағашты толыққанды түрде жақсы немесе тіпті қасиетті деп есептеді. Осы саға бойынша, Адам мен Хауаға оның жемісін жемеуді архонттар бұйырды, содан кейін оны татқаннан кейін өледі деп жалған айтты. Оқиғаның кейінірек бөлігінде, адамзатты құтқару және гнозисті ашу үшін Плеромадан нұсқаушы жіберіледі. Бұл құтқарушы Адам мен Хауаға жеміс жеудің құтқарылу жолы екенін айтады. Бұл оқиғаның мысалдары "Әлемнің шығу тегі" және "Жоханның құпия кітабы" гностикалық қолжазбаларында кездеседі. Манихейлік дін, гностиктердің бір тобы саналады, бұл идеяларды қайталайды, сонымен қатар Исаның бастапқы жағын нұсқаушы ретінде көрсетеді.

Акад мөріндегі ұқсас бейнелер

Месопотамиядағы Акад кезеңінен кейінгі (б.з.д. 23-22 ғасырлар) Адам мен Хауа оқиғасымен байланыстырылатын "Адам мен Хауа" цилиндрлі мөрі бар. Ассириолог Джордж Смит (1840–1876) бұл мөрде ағаштың екі жағында отырған, қолдарын жеміске созып тұрған екі қарама-қарсы тұлға (ер және әйел) бейнеленгенін, ал олардың артында жыланның суреттелгенін сипаттады. Бұл, адамның күнәға бату туралы әңгіме Бабылдың ерте заманында белгілі болғанын көрсетеді. Британдық мұражай бұл тұжырымдамамен келіспейді және бұл суреттің сол кезеңде кең таралған, әйелдің ер құдайға табынуын бейнелейтін сурет екенін айтады, сондықтан оны "Жаратылыс кітабымен" байланыстыруға ешқандай негіз жоқ.