Кіріспе

Музыкадағы жеке дыбыстың бейнеленуі

Музыкада ноталар – барлық музыканың ең негізгі құрылыс бөліктері болып табылатын ерекше және оқшауланатын дыбыстар. Бұл дискреттеу орындалуын, түсінуін және талдауын жеңілдетеді. Ноталар музыкалық нотациямен жазылу арқылы көру арқылы жеткізіледі. Ноталар биіктік класын немесе пианино сияқты биіктігі бар аспаппен орындалатын нақты биіктікті ажырата алады. Бұл мақала биіктікке назар аударса да, соқпалы аспаптар үшін ноталар биіктігінің орнына әртүрлі соқпалы аспаптарды (және/немесе оларды дыбыстау тәсілдерін) ажыратады. Нотаның ұзақтығы нотаның уақыт бойынша салыстырмалы ұзақтығын көрсетеді. Нотаның динамикасы оны қаншалықты күшпен ойнау керектігін көрсетеді. Артикуляциялар орындаушылардың нотаның басталуын және аяқталуын қалай қалыптастыру керектігін және нотаның тембрі мен биіктігіндегі өзгерістерді қалай көрсету керектігін көрсетеді. Арнайы белгілерді пайдалану арқылы әртүрлі кеңейтілген техникаларды да ажыратуға болады. "Нота" термині нақты музыкалық оқиғаны білдіруі мүмкін, мысалы, "Туған күнің құтты болсын" әні бірдей биіктіктегі екі нотадан басталады деу. Немесе, жалпы алғанда, бұл термин бірдей дыбысталатын оқиғалар тобын білдіруі мүмкін, мысалы, "ән бір нотаны екі рет қайталап басталады" деу.

Таразының биіктігін ажырату

Еуропаның көптеген елдерінде және басқа да елдерде сольфедж атау жүйесі қолданылады. Албания, Бельгия, Болгария, Франция, Греция, Италия, Литва, Португалия, Румыния, Ресей, Испания, Түркия, Украина, Латын Америкасының көптеген елдері, араб және парсы тілдерінде сөйлейтін елдерде сольфедж қолданылады. Тұрақты "до" дыбысы C мажор гаммасы үшін "ре–ми–фа–соль–ля–ти" дыбыстарын нақты қолданады, ал жылжымалы "до" кез келген мажор гаммасының ноталарын сол дыбыстық ретпен белгілейді. Басқаша айтқанда, әсіресе ағылшын және кейбір голланд тілінде сөйлейтін аймақтарда, пич-сыныптар әдетте латын әліпбиінің алғашқы жеті әріпімен (A, B, C, D, E, F және G) көрсетіледі, бұл A минор гаммасына сәйкес келеді. Бірнеше еуропалық елдер, Германия сияқты, B әрпінің орнына H әрпін қолданады (толық мәліметтер үшін қараңыз). Византиялық музыкада "Па–Ву–Га–Ди–Ке–Зо–Ни" (Πα–Βου–Γα–Δι–Κε–Ζω–Νη) атаулары қолданылған. Үндінің дәстүрлі музыкасында музыкалық ноталар "сваралар" деп аталады және көбінесе жеті нотамен белгіленеді: Са, Ре, Га, Ма, Па, Дха және Ни.

Бағанаға жазба жазу

Нота жазылымында әр нотаға таяқшаның (жол немесе аралық) белгілі бір тік орны беріледі, бұл оның кілтімен анықталады. Әр жол мен аралыққа нотаның атауы беріледі. Музыканттар бұл атауларды жаттап алып, өз аспаптарында қандай дыбыс шығару керектігін бірден біледі. Жоғарыдағы таяқша C, D, E, F, G, A, B, C ноталарын, содан кейін кері ретпен көрсетеді, ешқандай тональность белгісі немесе өзгеше белгілерсіз.

Қазалы жағдайлар

Тональдық контекстте маңызды диатоникалық гаммаға жататын ноталар диатоникалық ноталар деп аталады. Бұл талапқа сай келмейтін ноталар хроматикалық ноталар немесе акциденттер деп аталады. Акциденттер нотаның биіктігін оның тоналды контекстінен өзгертуді визуальды түрде көрсетеді. Көбінесе, ағылшын тілінде сирек қолданылатын тағы бір нотация стилі, дірілді білдіру үшін әріпке "is" жұрнағын, ал бемольді білдіру үшін "es" жұрнағын (A және E әріптерінен кейін тек "s" ғана) қосады (мысалы, Fis – F♯, Ges – G♭, Es – E♭). Бұл жүйе алғаш рет Германияда пайда болды және негізгі тілі ағылшын, грек немесе роман тілдері (француз, португал, испан, итальян және румын тілдері сияқты) емес, барлық Еуропа елдерінде қолданылады. Осындай жұрнақтарды қолданатын көптеген елдерде H әрпі ағылшын тіліндегі B натуральды білдіреді, B әрпі B♭ орнына қолданылады, ал B орнына Heses (яғни H) қолданылады (бірақ Bes және Heses екеуі де ағылшын тіліндегі B-ні білдіреді). Бельгия мен Нидерландыда голланд тілінде сөйлейтіндер де осындай жұрнақтарды қолданады, бірақ оларды A-дан G-ға дейінгі барлық ноталарға қолданады, сондықтан B, B♭ және B ағылшын тіліндегідей мағынаға ие, бірақ олар B, Bes және Beses деп аталады. Дания да H әрпін қолданады, бірақ B үшін Heses орнына Bes қолданады. Діріл белгісі нотаны жарты тонға көтереді, ал бемоль белгісі нотаны жарты тонға төмендетеді. Бұл жарты тондық аралық жарты интервал деп те аталады (оның тең темпераментті жиілік қатынасы ≅ 1.0595). Натураль белгісі бұрын қолданылған акциденттерді жою керектігін көрсетеді. Кәсіби музыканттар екі жарты тонға көтеру үшін қос діріл белгісін, екі жарты тонға төмендету үшін қос бемоль белгісін және тіпті одан да күрделі акциденттерді (мысалы, төртінші тон үшін) қолданады. Акциденттер мәтінде жазылғанда нотаның әрпінен оң жаққа қойылады (мысалы, F – F дірілді, B – B бемольді, C – C натуральды), ал нота таяқшасына түсірілгенде нотаның басынан сол жаққа қойылады. Кез келген 7 әріптік биіктік кластарына жүйелі өзгерістерді білдіру үшін тональдық белгі қолданылады. Таяқшаға түсірілгенде акциденттер тональдық белгіде орналастырылады, бұл осы өзгерістер әрбір белгінің орнына сәйкес келетін әріптік биіктік класының барлық кездесулеріне қатысты екенін көрсетеді. Қосымша нақты көрсетілген акциденттерді нота басына қоюға болады, осы тактіден бастап бірдей әріптік биіктік класы бар барлық ноталар үшін тональдық белгіні күштен шығаруға болады. Алайда, бұл әсер бір тактіден кейінгі акциденттерге жинақталмайды.

12 тондық хроматикалық шкала

Энахрмониялық қағида бойынша, кездейсоқ белгілер әртүрлі ноталар арасында бірдей биіктіктерді (мысалы, B нотасы C нотасымен бірдей биіктікті білдіреді) жасауға мүмкіндік береді. Осылайша, 12 ноталық хроматикалық гамма 7 әріптік биіктік кластарына қосымша 5 биіктік класын қосады. Төменде C негізінде құрылған хроматикалық гамманың 12 биіктік класы үшін әртүрлі елдерде қолданылатын атаулар тізімделген. Олардың сәйкес белгілері жақшада көрсетілген. Немец және ағылшын нотациясы арасындағы айырмашылықтар **қалың шрифтпен** көрсетілген. Ағылшын және голланд тілдеріндегі атаулар әртүрлі болғанымен, сәйкес белгілер бірдей. +Хроматикалық гамма ноталарын атау конвенциялары, түрлі тілдер мен елдер ағылшынша C C sharp (C) D D sharp (D) E F F sharp (F) G G sharp (G) A A sharp (A) B D flat (D) E flat (E) G flat (G) A flat (A) B flat (B) немісше (Аустрия, Чехия, Германия, Дания, Эстония, Финляндия, Венгрия, Норвегия, Польша, Сербия, Словакия, Словения, Швеция қолданады) C Cis (C) D Dis (D) E F Fis (F) G Gis (G) A Ais (A) H Des (D) Es (E) Ges (G) As (A) B шведтік компромисс Ciss (C) Diss (D) E F Fiss (F) G Giss (G) A Aiss (A) H Dess (D) Ess (E) Gess (G) Ass (A) Bess (B) голландша (Италияда – diesis/bemolle, Франция, Испания, Румыния, Ресей, Латын Америкасы, Грекия, Израиль, Түркия, Латвия және тағы да көптеген елдерде қолданылады) do do diesis (do) re re diesis (re) mi fa fa diesis (fa) sol sol diesis (sol) la la diesis (la) si re bemolle (re) mi bemolle (mi) sol bemolle (sol) la bemolle (la) si bemolle (si) Византиялық Ni Ni diesis Pa Pa diesis Vu Ga Ga diesis Di Di diesis Ke Ke diesis Zo Pa hyphesis Vu hyphesis Di hyphesis Ke hyphesis Zo hyphesis Жапонша Ha (ハ) Ei ha (嬰ハ) Ni (ニ) Ei ni (嬰ニ) Ho (ホ) He (ヘ) Ei he (嬰へ) To (ト) Ei to (嬰ト) I (イ) Ei i (嬰イ) Ro (ロ) Hen ni (変ニ) Hen ho (変ホ) Hen to (変ト) Hen i (変イ) Hen ro (変ロ) Хиндустани (үнді) Sa (सा) Re Komal (रे॒) Re (रे) Ga Komal (ग॒) Ga (ग) Ma (म) Ma Tivra (म॑) Pa (प) Dha Komal (ध॒) Dha (ध) Ni Komal (नि॒) Ni (नि) Карнатикалық (үнді) Sa Shuddha Ri (R1) Chatushruti Ri (R2) Sadharana Ga (G2) Antara Ga (G3) Shuddha Ma (M1) Prati Ma (M2) Pa Shuddha Dha (D1) Chatushruti Dha (D2) Kaisika Ni (N2) Kakali Ni (N3) Shuddha Ga (G1) Shatshruti Ri (R3) Shuddha Ni (N1) Shatshruti Dha (D3) Бенгал (үнді) Sa (সা) Komôl Re (ঋ) Re (রে) Komôl Ga (জ্ঞ) Ga (গ) Ma (ম) Kôṛi Ma (হ্ম) Pa (প) Komôl Dha (দ) Dha (ধ) Komôl Ni (ণ) Ni (নি)

Әр түрлі октавалардың биіктігін ажырату

Кез келген арақашықтықта орналасқан екі дыбыс биіктігі (яғни, олардың негізгі жиіліктері екінің дәрежесіне тең қатынаста) өте ұқсас деп қабылданады. Сондықтан, осы қатынастардағы барлық ноталар бір биіктік класына топтастырылуы мүмкін және көбінесе бірдей атаумен аталады. Музыкалық гамманың жоғарғы нотасы төменгі нотаның бірінші гармониясы болып табылады және төменгі нотаның жиілігінен екі есе жоғары. Екі нота да бір биіктік класына жататындықтан, олар көбінесе бірдей атаумен аталады. Бұл жоғарғы нотаны төменгі нотаның "октавасы" деп те атауға болады, себебі октава – бір нота мен оның жиілігі екі есе жоғары нота арасындағы интервал.

Гертспен көрсетілген үдеу жиілігі

Питч – физикалық тербелістердің жиілігімен байланысты, ол герцте (Гц) өлшенеді және осы тербелістердің секундына қанша болатынын көрсетеді. Ноталардың кез келген жиілігі болуы мүмкін, бірақ гармониялы музыкадағы ноталардың жиіліктері бір-біріне қарапайым математикалық қатынаста болады. Батыс музыкасы биіктікті A4 "концерттік биіктігі" арқылы анықтайды, ол қазіргі уақытта 440 Гц ретінде стандартталған. 12 тең темперамент жүйесінде ойналатын ноталар осы анықтамалық нотадан жоғары (оң) немесе төмен (теріс) жарты тонның толық санына ие болады, сондықтан олардың жиілігі:

Октавалар бастапқы жиілікті екі есеге көбейтеді, себебі оны 12-нің есесі ретінде көрсетуге болады (октавалардың саны жоғары немесе төмен). Осылайша, жоғарыдағы формула 440 Гц-тің 2-нің дәрежесіне көбейтілгенін береді: