Кіріспе

Математикалық функция Математикада, жалпы логарифм – 10 негізіндегі логарифм. log10(x), немесе кейде Log(x) үлкен L әрпімен; калькуляторларда ол "log" деп көрсетіледі, бірақ математиктер "log" деп жазғанда көбінесе табиғи логарифмды (e ≈ 2.71828 негізіндегі логарифм) меңзейді, жалпы логарифмді емес. Бұл беймаздықты азайту үшін ISO 80000 стандарты log10(x) кестесін lg(x) түрінде, ал loge(x) кестесін ln(x) түрінде жазуды ұсынады. 1970 жылдардың басына дейін қолда бар электрондық калькуляторлар болған жоқ, ал көбейтуге қабілетті механикалық калькуляторлар көлемді, қымбат және кеңінен қолжетімді болмады. Оның орнына ғылымда, инженерияда және навигацияда 10 негізіндегі логарифм кестелері қолданылды, себебі есептеулерге сызғыш есептегішпен қол жеткізілетін дәлдіктен артық дәлдік қажет болды. Көбейту мен бөлуді қосу мен алуға айналдыру арқылы логарифмдерді қолдану қағаз және қаламмен күшті еңбекке түсетін және қателіктерге бейім есептеулерден сақтады. Сондықтан, логарифм кестелерінде тек бөлшектік бөлігі көрсетілуі керек. Жалпы логарифмдер кестелерінде әдетте әр санның мантиссасы (бөлшектік бөлігі), төрт немесе бес ондық таңбаға немесе одан да көпке дейін, белгілі бір диапазон ішінде, мысалы, 1000-ден 9999-ға дейін тізімделеді. Бүтін сан бөлігі, яғни характеристикасы, ондық нүктені қанша орынға жылжыру керектігін санау арқылы есептелуі мүмкін, осылайша ол бірінші маңызды санның оң жағында орналасады. Мысалы, 120 санының логарифмі келесі есептеу арқылы алынады:

Соңғы сан (0,07918) – 120 санының жалпы логарифмінің бөлшектік бөлігі немесе мантиссасы – көрсетілген кестеде табылады. 120 санындағы ондық нүктенің орны 120 санының жалпы логарифмінің бүтін бөлігі, яғни характеристикасы, 2-ге тең екенін көрсетеді.

Тарих

Жалпы логарифмдерді кейде 17 ғасырғы британдық математик Генри Бриггстің құрметіне «Бриггс логарифмдері» деп те атайды. 1616 және 1617 жылдары Бриггс, қазіргі табиғи (негізі e) логарифмдердің ойлап табушысы Джон Нейпирге Эдинбургке барып, Нейпирдің логарифмдерін өзгертуді ұсынды. Осы келісімдер барысында Бриггстің ұсынған өзгерісіне келісім білдірілді; екінші сапарынан оралғаннан кейін ол логарифмдерінің алғашқы мыңдығын жариялады. 10-дық негіздегі логарифмдер есептеулер үшін ең тиімді болғандықтан, инженерлер log10(x) дегенді білдіргенде әдетте «log(x)» деп жазатын. Ал математиктер табиғи логарифмды білдіргенде «log(x)» деп жазды. Бүгінде екі жазу түрі де қолданылады. Қолда ұсталатын электрондық калькуляторларды инженерлер, математиктер емес жасағандықтан, олар инженерлік белгілеуді қолдануға бейімделді. Сөйтіп, табиғи логарифмді білдіру үшін «ln(x)» деп жазу, «жалпы логарифмдерді» бұрынғыдан гөрі аз қолдануға себеп болған электрондық калькуляторлардың өзінің танымал болуына ықпал еткен болуы мүмкін.