Кіріспе

Кез келген кеме қатынасына жарамды су нысаны

Су жолы – кез келген кеме қатынасына жарамды су нысаны. Екіұштылықты болдырмау үшін кең түсіндірулер пайдалы, ал екіұштылықтың маңыздылығы басқа жолдармен сөздің мағыналық нюансына байланысты өзгереді. Бірінші кезекте, теңіз кеме қатынасы жолдары мен ішкі су жолдары арасындағы айырмашылықты анықтау қажет. Теңіз кемелері мұхиттар мен теңіздер және кейбір көлдер арқылы жүзеді, онда кеме қатынасы шартты түрде қарастырылады және инженерлік жұмыстардың қажеті жоқ, тек теңіз порттарына (каналдарға) жақындау үшін терең су кемелерінің сусымасын қамтамасыз ету немесе тар жерлерді қысқа жолмен кесіп өту; осы функцияны кеме каналдары атқарады. Теңіздегі қазылған арналар әдетте су жолдары деп сипатталмайды. Бұл бастапқы айырмашылыққа, негізінен құқықтық мақсаттар үшін, халықаралық сулар бөлімінде тоқталып өтіледі. Егер теңіз порттары ішкі аймақта орналасқан болса, оларға «ішкі» деп аталатын, бірақ практикада көбінесе «теңіз су жолы» деп аталатын су жолы арқылы кіріледі (мысалы, Seine Maritime, Loire Maritime, Seeschiffahrtsstraße Elbe). «Ішкі су жолы» термині теңіз кемелерінен әлдеқайда кіші өлшемді, тек ішкі су жолдарымен жүретін кемелерге арналған кеме жүретін өзендер мен каналдарды білдіреді. Су жолының кеме қатынасына жарамды болуы үшін бірнеше талаптар орындалуы керек: ол жобалық сусымаға дейін жүк тиейтін кемелерді қабылдауға жеткілікті терең болуы керек; ол жобалық ені немесе қабырғасы бар кемелердің өтуіне мүмкіндік беретіндей кең болуы керек; ол кеме қатынасына кедергі келтіретін сарқырамалар мен таяздықтардан бос болуы керек немесе оларды айналып өту мүмкіндігін ұсынуы керек (мысалы, канал шлюздері немесе қайық көтергіштері); оның ағысы кемелерге қарсы бағытта қиындықсыз жүруге мүмкіндік беретіндей жұмсақ болуы керек; (көлдердегі) толқын биіктігі кеме класының жобаланған мәнінен аспауы керек. Су жолдарымен жүретін кемелердің түрлері мал тартатын шағын баржалардан алып танкерлер мен круиздік лайнерлерге дейін алуан түрлі. Ішкі су жолдары көлігінің маңыздылығын арттыру мақсатында Еуропалық комиссия 2021 жылдың маусым айында 35 тармақты іс-қимыл жоспарын ұсынды. Басты мақсаттары – Еуропаның өзендері мен каналдары арқылы тасымалданатын тауарлар көлемін арттыру және 2050 жылға қарай нөлдік эмиссия баржаларына көшуді жеделдету. Бұл тұрақты және интеллектуалды мобильділік стратегиясымен және Еуропалық жасыл келісімімен сәйкес келеді, ол 2030 жылға дейін ішкі су каналдары мен жақын теңіз тасымалын 25%-ға, ал 2050 жылға дейін 50%-ға арттыруды мақсат етеді.

Тарих

Су жолдары ежелгі заманнан бері адам қызметінің маңызды бөлігі болған және кеме жүзуге болатындықтан, су кемелері мен каналдар кез келген су айдынынан өте алады. ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енген Ұлы канал (Қытай) – әлемдегі ең көне су жолдары жүйесі және инженерлік ең ірі әрі кең ауқымды жобалардың бірі саналады.

Ішкі су жолдарын жіктеу үлгісі

Еуропалық көлік министрлерінің конференциясы 1953 жылы су жолдарының жіктелуін құрды, ол кейіннен итерумен буксирлеудің дамуын ескере отырып, кеңейтілді. Еуропа – су жолдарының сипаттамаларында үлкен әртүрлілікке ие континент, бұл осы жіктелуді су жолдарының әртүрлі санаттарын бағалау үшін бағалы етеді. Азияның көптеген елдерінде де су жолдарының сипаттамаларында айқын әртүрлілік бар, бірақ біркелкілікке ұмтылған халықаралық күш болған жоқ. Осы жіктелуді БҰҰ-ның Еуропа экономикалық комиссиясы, Ішкі көлік комитеті, Ішкі су көлігі жөніндегі жұмыс тобы ұсынады. Осы картаның төмен сападағы нұсқасы осында көрсетілген.