Кіріспе
Acer saccharinum, әдетте күміс жапырақты қайын, өзен қайыны, күміс жапырақты қайын деп аталады. Бұл АҚШ-тағы ең көп таралған ағаштардың бірі. Күміс жапырақты қайынның латынша атауы ұқсас болғанымен, оны қант қайыны Acer saccharum-мен шатастыруға болмайды. Кейбір жалпы атаулар басқа қайындарға да қолданылады, әсіресе Acer rubrum-ға.
Acer saccharinum, commonly known as silver maple, creek maple, silverleaf maple, It is one of the most common trees in the United States. Although the silver maple's Latin name is similar, it should not be confused with Acer saccharum, the sugar maple. Some of the common names are also applied to other maples, especially Acer rubrum.
Сипаттама
Күміс кеспеағашы – салыстырмалы түрде тез өсетін жапырақты ағаш, әдетте биіктігі 15 метрге жетеді, ал ерекше жағдайларда одан да биік болады. 10 жастағы көшеті шамамен 5 метр биіктікте болады. Бұл ағаш су арналары мен батпақты жерлерде жиі кездеседі, сондықтан оны халық арасында "су кеспесі" деп атайды. Күміс кеспеағашы өте бейімделгіш, бірақ басқа кеспелерге қарағанда оған күн сәулесінің көптігі қажет. Жапырақтары қарапайым, алақан тәрізді тамырлы, ұзындығы 10-15 см, ені 8-12 см, бес бөлігінің арасында терең, бұрышты ойықтары болады. Жапырақ сабақтарының ұзын және жұқа болуының арқасында, тіпті жеңіл желде де жапырақ астындағы күміс жағы көрсетілгенде әсерлі көрініс туады. Күзгі түсі көптеген кеспелерге қарағанда аздау, көбінесе ақшыл сары түске боялады, бірақ кейбір ағаштарда жарқын сары, тіпті қызғылт сары және қызыл түстер де кездеседі. Бұл ағаш күзде басқа кеспелерге қарағанда жапырағын біршама ертерек түсіреді. Гүлдері тығыз шоғырлар түрінде болады, көктемнің басында жапырақтардан бұрын гүлдейді, ал тұқымдары жаздың басында піседі. Жемісі – екі қанатты, бір тұқымдық самарадан тұратын шизокарп. Самараның әр қанаты шамамен 4-5 см ұзын. Бұл түрдің жемісі өсетін аймақтағы басқа кеспелердің арасында ең ірісі болып есептеледі. Қанаттарының болуы жемістердің ауамен таралуына мүмкіндік берсе де, олар ауыр болғандықтан су арқылы да тасымалданады. Күміс кеспе және оның жақын туысы – қызыл кеспе, Acer туысына жататын және көктемде жеміс беретін жалғыз ағаштар. Екі ағаштың тұқымы да тоқымдық ұйықтамайды және бірден өне бастайды. Тұқым өндіру 11 жастан басталады және жыл сайын мол өнім жиналады. Басқа кеспелер сияқты, күміс кеспе де екі жынысты (еркек немесе әйел ағаштар) немесе бір жынысты (бір ағашта еркек және әйел гүлдер) болуы мүмкін, бірақ екі жынысты ағаштар жиірек кездеседі. Олар жынысын жылдан жылға өзгерте де алады. Ересек ағаштардың қабығы сұр, қабыршақты болады. Жастықтары мен бұтақтарындағы қабық тегіс және күміс сұр түсті болады.
Өсіру және пайдалану
Жабайы табиғат күміс кеспейді әр түрлі жолмен пайдаланады. АҚШ-тың шығыс бөлігінің көптеген аймақтарында, үлкен, дөңгелек бүршіктері көктемде, көптеген емен мен жаңғақтар өніп, біліктердің тамағы азайған кезде, біліктер үшін маңызды тамақ көзі болып табылады. Тұқымдары да соры және құстар үшін тамақ болып табылады. Қабығын бобр мен бұғы жей алады. Көбінесе ағаштарда қуыстар пайда болады, олар біліктерге, егерлерге, опоссумдарға, сұрғындар мен тоқылдақтарға пана болады және ағаш ұстайтын құмырсқалардың жиі кездесетін жері. Сонымен қатар, жапырақтары қызғылт кеспекөрт (Dryocampa rubicunda) сияқты лепидоптералардың тамақ көзі болып табылады. Ағашы қағаз жасау үшін целлюлоза ретінде қолданылады. Ағаштан жасалған ағаш, жеңіл және оңай өңделетіндіктен, жиһаз, шкаф, еден, музыкалық аспаптар, жәшіктер және құрал-саймандар жасауға пайдаланылады. Күміс кеспейдің тез өсуіне байланысты, оны биомайдың мүмкін көзі ретінде зерттеу жүргізілуде. Күміс кеспей тез өсіп, көбейіп, көшуі оңай болғандықтан, көбінесе сәндік ағаш ретінде отырғызылады. Қалалық жағдайларға төзімді және көшелердің жанына жиі отырғызылады. Дегенмен, оның тез өсуі нәзік ағашқа алып келеді, ол дауыл кезінде жиі зақымдалады. Күміс кеспейдің тамыр жүйесі беткей және талшықты, сондықтан ол септиктерге және ескі дренаж құбырларына оңай еніп, тротуарлар мен фундаменттерді жарықшақтай алады. Бұл өсімдік жақсы өрбуге қабілетті, егер оны кеспесе, көбінесе бірнеше сабақтары болады. Табиғатта суға жақын өссе де, оны құрғақ жерге отырғызуға болады. Идеалды жағдайда A. saccharinum 130 жылға дейін өмір сүре алады, ал қалалық ортада 80 жылға дейін немесе одан да аз өмір сүреді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін күміс кеспейлер көріктендіру және көше ағашы ретінде қала маңындағы және қалалық жаңа құрылыстарда кеңінен қолданылды, әсіресе зақымдалған американдық елімін ауыстыру үшін. Алайда, олар бұндай мақсатқа сәйкес болмай қалды, себебі ағаш нәзік, кеспегенде немесе түзетпегенде тартымсыз пішінге ие және көптеген жас өсімдіктерді өндіреді. Бүгінде бұл ағашқа деген қызығушылық мүлдем төмендеген, кейбір қалалар оны көшеде өсіруге тыйым салған. Күміс кеспейдің табиғи ареалы АҚШ-тың көп бөлігін, АҚШ-тың орталық-батысын және Канаданың оңтүстігін, атап айтқанда Оңтүстік Онтарио және Квебектің оңтүстік-батысын қамтиды. Ол Мэрилендтен оңтүстікке қарай ылғалды АҚШ жағалау жазығында кездеспейді, сондықтан ол сол штаттардағы Аппалач тауларымен шектелген. Мексика шығанағының жағалауында немесе Флоридада, Панхенделдің шашыраңқы жерлерінен басқа, кездеспейді. Ол өзінің туған жерінен тыс жерлерде де кеңінен өсіріледі, климаттың кең ауқымына төзімді және Норвегияның орталық бөлігіне дейін сәтті өседі. Ол Аляска штатының Анкоридж қаласында да өседі. Жазғы сумен қамтамасыз етілсе, Жерорта теңізі климатында, мысалы, Иерусалим мен Лос-Анджелесте де өркендей алады. Сондай-ақ, Оңтүстік жарты шардың жылы аймақтарында: Аргентина, Уругвай, Венесуэла, Бразилияның оңтүстік штаттарында (Сан-Паулу және Минас-Жерайс штаттарындағы төмен температуралы аймақтарда) өсіріледі. Күміс кеспей қызыл кеспеймен (Acer rubrum) тығыз байланысты және олардың арасында будандасу мүмкін. Гибридті түр Фримен кеспейі (Acer × freemanii) деп аталады. Фримен кеспейі парктері мен үлкен бақтарда танымал сәндік ағаш, күміс кеспейдің тез өсуін, қызыл кеспейдің азырақ сынық ағашын, тамырларының аз таралуын және әдемі қызыл күзгі жапырақтарын біріктіреді. Acer × freemanii autumn blaze = 'Jeffersred' сорты Корольдік бау-бақша қоғамының "Бау-бақшадағы ең үздік өнім" сыйлығын алды. Күміс кеспей кеспек қуысының сасық миті Vasates quadripedes-тің сүйікті мекені болып табылады.
Американың түпкүллі этноботаникасы
Американың түпкі тұрғындары жапайы ағаштардың шырынын қант, дәрі және нан жасау үшін пайдаланған. Олар ағаштан себеттер мен жиһаз жасаған. Чероки тайпасы қабығының тұндырмасын құрыш, етеккір ауруы, дизентерия және бөртпелерді емдеу үшін қолданады. Олар қабықтың ішкі қабатын қайнатып, сосын оны сумен араластырып, көзге ем жасайды. Қызылшаны емдеу үшін олар қабықтың ыстық тұндырмасын ішеді. Олар ағаштан себет, ағаш материал, құрылыс материалдарын және ою-өрнек жасау үшін пайдаланады.