Кіріспе
Sapindaceae тұқымдасына жататын гүлді өсімдік түрі. Acer saccharum, немесе қант кеспегі, Sapindaceae тұқымдасына жататын гүлді өсімдік. Ол Канаданың және АҚШ-тың шығыс бөлігіндегі жапырақты ормандарға тән. Қант кеспегі ең алдымен клен сиропының негізгі көзі және күзге қарайғы жапырақтарының әдемі түстерімен танымал. Оны "тас кеспегі", "қант ағашы", "тәтті кеспегі" немесе, әсіресе ағашына қатысты айтқанда, "қатты кеспегі", "құс көзі кеспегі" немесе "бұйра кеспегі" деп те атайды, соңғы екеуі ерекше суреті бар ағаш материалдары.
Acer saccharum, the sugar maple, is a species of flowering plant in the soapberry and lychee family Sapindaceae. It is native to the hardwood forests of eastern Canada and the eastern United States. Sugar maple is best known for being the primary source of maple syrup and for its brightly colored fall foliage. It may also be called "rock maple," "sugar tree," "sweet maple," or, particularly in reference to the wood, "hard maple," "birds eye maple," or "curly maple," the last two being specially figured lumber.
Экология
Шәкәр кеспеағашының түрі АҚШ пен Канаданың солтүстік бөлігіндегі көптеген орманның экологиясы үшін өте маңызды. Бұл өсімдіктер АҚШ-тың солтүстік және орталық-батысындағы жапырақты ормандардың негізгі құрамдас бөлігі болып табылады. Суық қыс қажеттілігіне байланысты, қант кеспеағашы көбінесе 42-ші параллельдің солтүстігінде, 3–5 USDA өсіру аймақтарында кездеседі. Ол өсу аймағының оңтүстік бөлігінде (USDA 6-аймағы) сирек кездеседі, онда жаз ыстық және ылғалды; онда қант кеспеағашы тек шатқалдармен және ылғалды жазықтармен шектеледі. Шығыста, Мэрилендтен оңтүстікке қарай, ол Аппалач тауларымен шектеледі. Батыста Теннесси штаты оның оңтүстік шегін, ал Миссури штаты оңтүстік-батыс шегін көрсетеді. Қант кеспеағашының оңтүстік бөлігінде қант алу үшін шырын жинау мүмкін емес, себебі қыстың температурасы жеткілікті түрде суық болмайды. Қант кеспеағашының тұқым беретін ең төменгі жасы шамамен 30 жылды құрайды. Бұл ағаш ұзақ өмір сүреді, әдетте 200 жыл, кейде 300 жылға дейін. Шәкәр кеспеағашы салқын климатты аймақтарда өседі және дұрыс қысқы ұйқыға кету үшін әр қыста қатты аяз қажет. Оның солтүстік бөлігінде қаңтар айының орташа температурасы 18 °C (0 °F), ал шілде айының орташа температурасы 16 °C (61 °F) шамасында; оңтүстік бөлігінде қаңтар айының орташа температурасы 10 °C (50 °F), ал шілде айының орташа температурасы 27 °C (81 °F) шамасында. Тұқымның өнуі үшін өте төмен температура қажет, ең жақсысы мұздан сәл жоғары, және басқа ешбір ағаш түрінде мұндай қасиет жоқ. Жоғары температурада қант кеспеағашы тұқымының өнуі сирек немесе болмайды. Acer saccharum – ірі жапырақты ағаштардың арасында көлеңкеге ең төзімділерінің бірі. Оның көлеңкеге төзімділігін тек кішірек ағаш – жолақты кеспеағаш ғана басып өтеді. Басқа кеспеағаштар сияқты, оның көлеңкеге төзімділігі жабық шатыр астында өсіп, тұқым шашу қабілетімен және шатырдағы ашық жерден түскен жарыққа жылдам өсумен көрінеді. Шәкәр кеспеағашы таза құмнан басқа кез келген топырақ түріне төзімді, бірақ құрғақ немесе батпақты жағдайларға төзімді емес. Қант кеспеағаштары көбінесе басқа кеспеағаштарға қарағанда терең тамырланған, гидравликалық көтерілумен айналысады, топырақтың төменгі қабаттарынан суды тартып, жоғары, құрғақ топырақ қабаттарына шығарады. Бұл тек ағаштың өзіне ғана емес, оның айналасында өсетін көптеген өсімдіктерге де пайдалы. Бұл ағаштың бұтақтарын Pholiota squarrosoides саңырауқұлағы шірітеді. Адамның әсері көптеген аймақтарда қант кеспеағашының азаюына себеп болды. Оның жетілген орман түріндегі рөлі ормандар кесілген жерлерде оны одан да мүмкіндігі мол түрлердің ығыстыруына әкелді. Сондай-ақ, қант кеспеағашы басқа кеспеағаштарға қарағанда ластануға көбірек сезімтал. Қышқыл жаңбыр және топырақтың қышқылдануы – кеспеағаштың құлдырауына ықпал ететін негізгі факторлардың бірі. Сонымен қатар, соңғы онжылдықтарда көшелер мен жолдарды мұзсыздандыру үшін тұзды көп қолдану қант кеспеағашының көше ағашы ретіндегі рөлін азайтты. Жаңа Англияның кейбір аймақтарында, әсіресе қалалық аймақтарға жақын жерлерде, қант кеспеағашы Норвегия кеспеағашымен ығыстырылуда. Норвегия кеспеағашы да көлеңкеге төзімді, бірақ қалалық жағдайларға әлдеқайда төзімді, нәтижесінде сол аймақтарда қант кеспеағашының орнын басып алды. Сонымен қатар, Норвегия кеспеағашы көп мөлшерде тұқым өндіреді, бұл оған жергілікті түрлермен бәсекелесуге мүмкіндік береді.
Көлтесін сиропы және басқа да тағамдық пайдалану
Қарақ – Канаданың ең маңызды ағаштарының бірі болып табылады, қара қарақпен бірге, қарақ сиробын жасау үшін шырынның басты көзі. Кленнің басқа түрлері де қарақ сиробын жасау үшін шырын көзі ретінде қолданылуы мүмкін, бірақ олардың кейбіреулерінде қанттың мөлшері аз және/немесе олардан шығатын сироп бұл екеуіне қарағанда бұлыңғырақ болады. Ұрықтары – самараларды суға малып, қанаттарын алып тастап, пісіріп, дәмдеп, қуырып жеуге болады. Жас жапырақтары мен ішкі қабығын шикі немесе пісіріп жеуге болады.
Ағаш
Жасыл қабығы ақ болуы мүмкін, ал кішірек бөліктерінде осы құнды ағаш үлесі жоғарырақ болады. Боулинг аллеялары мен боулинг доптарының екеуі де әдетте қант еменнен жасалады. Толқынды талшық құрылымы бар ағаштар, иілген, тігізделген және "құстың көзі" емен түрлерінде кездесетін ағаштар ерекше бағалы. Емен баскетбол алаңдарына, соның ішінде НБА қолданатын едендерге, сондай-ақ ақ теректің қатарласымен бейсбол таяқтарына қолданылатын танымал ағаш. Соңғы жылдары ақ теректің зөбәржат терек бұрғышының қаупіне байланысты, қант еменнен жасалған ағаш бейсбол таяқтарын жасауда теректің орнын баса бастады. Ол скрипкалардың (жақтары мен артқы жағы), гитаралардың (мойны), рояльдің (сыртқы қабырғасы) және барабан қабықтары сияқты музыкалық аспаптарды жасауда да кеңінен қолданылады. Сондай-ақ, ол спорттық тауарларды жасауда жиі қолданылады. Канадалық емен, көбінесе "Канадалық қатты емен" деп аталады, бильярд таяқтарының, әсіресе саптарының құндылығы жоғары. Кейбір конвейерлік таяқтарда "қант іздері" сияқты косметикалық ақаулары бар, сапасы төмен емен ағашы қолданылады, олар көбінесе ағаштан шыққан шырыштан туындаған ақшыл қоңыр түсті дақтар болып табылады. Ең жақсы сап ағашы өте біркелкі талшық құрылымына ие, ешқандай іздері мен түс өзгерістері болмайды. Қант іздері әдетте таяқтың ойынға әсерін тигізбейді, бірақ оларсызғыдан сапасы төмен. Ағаш сондай-ақ скейтбордтар, мылтық ағаштары және беріктігі үшін еденге де қолданылады. Бұл түр, қызғылт емен көбелегі (Dryocampa rubicunda) сияқты Lepidoptera түрлерінің личинкаларының көптеп шоғырланған кезде жапырақтарын жоғалтуға бейім.
Түпкүлкілік американдықтардың қолдануы
Могегандар ішкі қабығын жөтелді емдеу үшін, ал шырынын тәттілендіру үшін, сондай-ақ еуропалықтар металл ыдыстарды енгізгеннен кейін клен сиропын жасауға қолданады.
Үлкен ағаштар
Acer saccharum бойынша АҚШ ұлттық чемпионы Массачусетс штатының Чарлемонт қаласында орналасқан. 2007 жылы, ұсынылған кезде, оның жер бетінен жоғарыдағы шеңбері болды, соның салдарынан қалыңдықтағы диаметрі шамамен болды. Сол кезде ағаштың биіктігі болды, ал орташа тәжінің таралуы болды. Шеңбердің дюймдермен, биіктіктің футтармен өлшенуі және тәжінің таралуының 25% ескеріле отырып, үлкен ағаштардың ұлттық тізілімінде 368 ұпайға ие болды. 2012 жылы Коннектикут штатының Лайм қаласында өлшенген ағаштың шеңбері 18,25 фут (6 метр) немесе қалыңдықтағы орташа диаметрі шамамен 5,8 фут (2 метр) болды. Бұл ағаштың биіктігі 123 фут (37 метр), ал тәжінің таралуы 86 фут (26 метр) болды, бұл 364 ұпайға бағаланды.
Танымал мәдениетте
Шәкәр кеспесі – АҚШ-тың Нью-Йорк, Вермонт, Батыс Вирджиния және Висконсин штаттарының мемлекеттік ағашы. Ол 2001 жылы шығарылған Вермонт штатының он центік монетасында бейнеленген.