Кіріспе
Мұрыннан ауа шығарып, ауыз арқылы емес айтылатын дауыссыз дыбыстар. Фонетикада мұрындық дыбыс, ауыздық тоқтатуға немесе мұрындық дауыссызға қарама-қарсы, мұрындық жабылу немесе мұрындық тоқтату деп те аталады. Дауыссыз дыбыстардың көп бөлігі ауызша дауыссыз дыбыстар болып табылады. Ағылшын тіліндегі мұрындық дыбыстардың мысалдары: [m], [n] және [ŋ], «nose», «bring» және «mouth» сияқты сөздерде. Мұрындық жабылулар адам тілінде кең таралған. Кейбір тілдерде мұрындық дауыссыз дыбыстардың басқа түрлері де кездеседі.
nasal stop consonants
In phonetics, a nasal, also called a nasal occlusive or nasal stop in contrast with an oral stop or nasalized consonant, is an occlusive consonant produced with a lowered velum, allowing air to escape freely through the nose. The vast majority of consonants are oral consonants. Examples of nasals in English are , and , in words such as nose, bring and mouth. Nasal occlusives are nearly universal in human languages. There are also other kinds of nasal consonants in some languages.
Дауыссыз мұрындықтар
Бірнеше тілде фонемалық дауыссыз мұрындық окклюзивтер кездеседі. Олардың ішінде исланд, фарер, бирма, жалапа мазатек, кильдин саам, валлий және Орталық Аляскалық юпик тілдері бар. Жаңа Каледонияның Iaai тілінде олардың саны ерекше көп, сондай-ақ бірнеше дауыссыз жақындату дыбыстары да бар.
Мұрынсыз тілдер
Кейбір тілдердің, шамамен 2%-ында, дыбыстық ерекшеленетін мұрын дауыстары жоқ. Бұл Фергюсонды (1963) барлық тілдерде кем дегенде бір негізгі мұрын жабық дауысы бар деген тұжырымға келдірді. Дегенмен, одан өзгеше жағдайлар да кездеседі.
Фонемиялық мұрындықтардың болмауы
Бірнеше Нигер-Конго тілдері немесе Амазонканың Пираха тілі сияқты, тілде мұрындық дыбыстардың мүлдем жоқ екені айтылған кезде, мұрындық және мұрындықсыз немесе преназализацияланған дыбыстар әдетте аллофоникалық түрде ауысып кездеседі. Бұл жағдайда, лингвисттің жекелеген теориялық тұжырымы бойынша, мұрындық дыбыс – консонанттың негізгі түрі емес. Мысалы, кейбір Нигер-Конго тілдерінде мұрындықтар тек мұрындық дауыстылардың алдында ғана кездеседі. Мұрындық дауыстылар фонемалық болғандықтан, окклюзивтердегі назализация аллофоникалық деп есептегенде, жағдай жеңілдейді. Содан кейін, мұрындық дауыстылар ауыздық окклюзивтерді назализациялайды, ал ауыздық дауыстылар мұрындық окклюзивтерді деназализациялайды деген пікірді айтудың екінші қадамы бар, яғни тіл фонемалық тұрғыдан толық мұрындықсыз немесе преназализацияланған консонанттарсыз болады. Нағыз мұрындықтардың орнына ауыздық немесе преназализацияланған консонанттарды қарастыру, мысалы, Индоеуропа тілдерімен салыстырғанда, Нигер-Конго тілдеріндегі мұрындық сәйкестіктердің тұрақсыздығын түсіндіруге көмектеседі. Бұл талдау кейбір тілдерде тек сөздік бола алатын бір ғана мұрындық дыбысты немесе ауыздық дауыстыларға қарағанда мұрындық дауыстылардың үлкен жиынтығын қарастыру есебінен жасалады, бұл типологиялық тұрғыдан ерекше жағдай. Мұндай жағдай қалай дами алатынын юкуноид тілінің, Вукари тілінің мысалы көрсетеді. Вукари ба, мба сияқты буындарда ауыздық дауыстыларға, ал bã, mã сияқты буындарда мұрындық дауыстыларға рұқсат береді, бұл мұрындықтар ауыздық дауыстылардан бұрын преназализацияланған консонанттарға айналады дегенді көрсетеді. Дегенмен, тарихи тұрғыдан алғанда, *mb мұрындық дауыстылар алдында **mm болып келген, содан кейін *m-ге дейін қысқарған, нәтижесінде қазіргі асимметриялық таралым пайда болды. Тлингит тілінің ескі буынындағылар үшін [kʷ] және [ɡʷ] – аллофондар. Тлингит тілінде бес бүйірлік кедергі болғанына қарамастан, ерекше, тіпті бірегей мұрындық дыбыстардың жоқтығы сипатталады; ескі буынның мұрындық дыбыстары болған, бірақ олардың жоқтығы есебінен болғаны туралы пікір айтуға болады.
Фонетикалық мұрындықтардың болмауы
Пьюгет-Саундты қоршаған бірнеше тіл, мысалы, Куилеуте (Чимакуан отбасы), Лушутсид (Салишан отбасы) және Маках (Вакашан отбасы), дауыстылар мен қосымша дыбыстарда мүлдем назализациясыз, тек қана нәресте сөйлеуі немесе мифологиялық кейіпкерлердің көне сөйлеуі сияқты ерекше тілдік тіркесімдерде ғана кездеседі (бірақ Куилеуте тілінде тіпті олай емес). Бұл – шамамен бірнеше жүз жылдық аймақтық ерекшелік, онда мұрындық дыбыстар дауысты тоқылдақ дыбыстарға айналды ( мысалы, болып өзгерді) отарлық байланыс кезінде. Мысалы, "Snohomish" сөзі қазіргі уақытта "sdohobish" деп айтылады, ал ең алғашқы ағылшын тіліндегі жазбаларда мұрындық дыбыстармен транскрипцияланған. Мұндай құбылыс әлемде тек Меланезияда ғана белгілі. Бугенвиль аралының Ротокас тілінің орталық диалектінде мұрындық дыбыстар тек шетелдік акценттерді еліктеу үшін қолданылады. (Екінші диалектісінде мұрындық дыбыстардың бірнеше түрі бар.) Батыс Ирианның көлдер жазығындағы тілдер де осыған ұқсас. Пьюгет-Саундтағыдай мұрындық дыбыстардың толық жоғалуы сирек кездеседі. Дегенмен, қазіргі корей тілінде сөз басындағы және дыбыстары мен дыбыстарына қарай өзгеруде. Бұл өзгеріс алдымен стандартты емес диалекттерде басталып, просодикалық бірліктердің басына ғана (фортицияға бейім позиция) шектелгенімен, қазір стандартты тілдің көптеген сөйлеушілерінде просодикалық бірліктер ішіндегі жиі қолданылатын сөздердің басына дейін тарады.