Ғылымдағы парадигма – ұғымдар, ойлау жүйесі, теориялар жиынтығы. Парадигмалық паралич, растау қатесі туралы біліңіз. Жаңа ойлауға кешірудің кедергілері.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ерекше түсініктер немесе ойлау үлгілері жиынтығы
Set of distinct concepts or thought patterns
Ғылым мен философияда парадигма (/'p//ær//ə//d//aɪ//m/ PARRədyme) – теориялар, зерттеу әдістері, постулаттар және белгілі бір салаға заңды үлес деп есептелетін нәрселердің стандарттарын қамтитын ерекше түсініктер немесе ойлау үлгілері жиынтығы. "Парадигма" сөзі грек тілінен шыққан, "үлгі" деген мағынаны білдіреді.
In science and philosophy, a paradigm ('/p//ær//ə//d//aɪ//m/ PARRədyme) is a distinct set of concepts or thought patterns, including theories, research methods, postulates, and standards for what constitute legitimate contributions to a field. The word paradigm is Greek in origin, meaning "pattern."
Парадигмалық салқындық
Мүмкін, кейбір жағдайларда парадигмалық өзгерістің ең үлкен кедергісі – парадигмалық сал болуы мүмкін: қазіргі ойлау үлгілерінен ары қарай көруге келмейтін немесе көруден бас тарту. Бұл психологтар «растауға бейімділік» және «Семельвейс рефлексі» деп атаған құбылысқа ұқсас. Мысалдарға Самос атындағы Аристархтың, Коперниктің және Галилейдің күн центріндегі Күн жүйесі туралы теориясын қабылдамау, электростатикалық фотосуретке түсірудің, ксерографияның және кварц сағаттарының ашылуы жатады.
Perhaps the greatest barrier to a paradigm shift, in some cases, is the reality of paradigm paralysis: the inability or refusal to see beyond the current models of thinking. This is similar to what psychologists term confirmation bias and the Semmelweis reflex. Examples include rejection of Aristarchus of Samos', Copernicus', and Galileo's theory of a heliocentric solar system, the discovery of electrostatic photography, xerography and the quartz clock.
Салыстыруға келмеушілік
Кун белгілі бір парадигмалық ауысудың шынымен де көбірек фактілерді түсіндіру, маңыздырақ фактілерді түсіндіру немесе жақсы түсіндірмелер беру мағынасында прогреске әкелгенін бағалау қиын болатынын атап өтті, себебі «неғұрлым маңызды», «жақсырақ» сияқты ұғымдар парадигмамен бірге өзгереді. Осылайша, шындықтың екі түрі салыстыруға келмейді. Кунның өлшеусіздігі тұжырымының маңызды психологиялық аспектілері бар. Бұл оның парадигмалық ауысуды кейбір оптикалық иллюзиялардағы көрудің өзгеруімен салыстыруынан көрінеді. Кун өлшеусіздіктің мысалы ретінде 18-шы ғасырдың соңында Лавуазьенің атом теориясы бойынша жұмысынан кейін химиялық зерттеулер стиліндегі өзгерісті келтірді. П.Ж. Смиттің сөзіне сәйкес, ғылымның артқа шегіну, жаққа жылжу, содан кейін алға жылжу қабілеті – табиғи ғылымдарға тән ерекшелік, бірақ бұл кейбір әлеуметтік ғылымдарда, әсіресе экономикадағы жағдайдан өзгеше. Бұл айқын қабілет кез келген уақытта ақпараттың дұрыстығына кепілдік бермейді, және қазіргі заманғы ғылым философтарының көпшілігі қате жіберуге дайын. Дегенмен, басқа сала өкілдері өлшеусіздік мәселесін «прогресс» бағалауға үлкен кедергі ретінде қарастырады; мысалы, Мартин Слаттеридің «Социологиядағы негізгі идеялар» еңбегін қараңыз.
Kuhn pointed out that it could be difficult to assess whether a particular paradigm shift had actually led to progress, in the sense of explaining more facts, explaining more important facts, or providing better explanations, because the understanding of "more important", "better", etc. changed with the paradigm. The two versions of reality are thus incommensurable. Kuhn's version of incommensurability has an important psychological dimension. This is apparent from his analogy between a paradigm shift and the flip over involved in some optical illusions. One of the examples of incommensurability that Kuhn used was the change in the style of chemical investigations that followed the work of Lavoisier on atomic theory in the late 18th century. According to P J Smith, this ability of science to back off, move sideways, and then advance is characteristic of the natural sciences, but contrasts with the position in some social sciences, notably economics. This apparent ability does not guarantee that the account is veridical at any one time, of course, and most modern philosophers of science are fallibilists. However, members of other disciplines do see the issue of incommensurability as a much greater obstacle to evaluations of "progress"; see, for example, Martin Slattery's Key Ideas in Sociology.
Кейінгі дамуы
Тұйық Кухниандық парадигмалар мен парадигмалық өзгерістер шын мәнінде бар. Адамның эмпатия қабілетіне биологиялық негіз болатын айналысқан нейрондар ашылғаннан кейін бірнеше жыл өткен соң, осы мәселеге назар аударған жағдайларды анықтауға қатысқан ғалымдар мүкіндік таппады. Зерттеу барысында олардың тілі мен метафоралары өзгеріп, өздерінің бұрынғы зертханалық жазбалары мен деректерін толық түсіндіре алмайтын жағдайға жетті.
Opaque Kuhnian paradigms and paradigm shifts do exist. A few years after the discovery of the mirror neurons that provide a hard wired basis for the human capacity for empathy, the scientists involved were unable to identify the incidents that had directed their attention to the issue. Over the course of the investigation, their language and metaphors had changed so that they themselves could no longer interpret all of their own earlier laboratory notes and records.
Имре Лакатос және ғылыми-зерттеу бағдарламалары
Дегенмен, ғылымның негізгі көзқарасының өзгеруі көбінесе эволюциялық жолмен жүзеге асып, жеке ғалымдар парадигмамен шектелген жағдайда мүмкін болмас, баламалардың тиімділігін зерттейтін көптеген мысалдар бар. Имре Лакатос (Кунның ұсынысына балама ретінде) ғалымдар ғылыми-зерттеу бағдарламалары шеңберінде жұмыс істейтінін айтты. Лакатос бойынша, ғылыми-зерттеу бағдарламасы – басымдық ретімен орналастырылған мәселелер тізбегі. Осы басымдықтар жиынтығы және оған байланысты таңдалынған әдістер бағдарламаның оң эвристикасын құрайды. Әр бағдарламаның теріс эвристикасы да бар; ол негізгі болжамдар жиынтығынан тұрады, ол – кем дегенде уақытша – егер олар қарама-қайшылыққа келсе, байқау деректерінен басымдыққа ие болады. Ғылыми-зерттеу бағдарламаларының осы ерекшелігі Кунның парадигмалар туралы еңбегінен мұра болып келген және ғылымның қалай жұмыс істейтінін қарапайым түсіндіруден маңызды айырмашылықты білдіреді. Осы түсінікте ғылым бақылау, индукция, гипотезаны тексеру сияқты қайталама циклдар арқылы дамиды, әр кезеңде эмпирикалық деректермен сәйкестік тексеріледі. Парадигмалар мен зерттеу бағдарламалары аномалияларды шетке қадауға мүмкіндік береді, егер олардың толық емес білімнен туындаған деген сенім болса (негізгі тақырып бойынша немесе бақылау жасау кезінде жасырын қолданылатын теориялардың кейбір аспектілері бойынша).
However, many instances exist in which change in a discipline's core model of reality has happened in a more evolutionary manner, with individual scientists exploring the usefulness of alternatives in a way that would not be possible if they were constrained by a paradigm. Imre Lakatos suggested (as an alternative to Kuhn's formulation) that scientists actually work within research programmes. In Lakatos' sense, a research programme is a sequence of problems, placed in order of priority. This set of priorities, and the associated set of preferred techniques, is the positive heuristic of a programme. Each programme also has a negative heuristic; this consists of a set of fundamental assumptions that – temporarily, at least – takes priority over observational evidence when the two appear to conflict. This latter aspect of research programmes is inherited from Kuhn's work on paradigms, and represents an important departure from the elementary account of how science works. According to this, science proceeds through repeated cycles of observation, induction, hypothesis testing, etc., with the test of consistency with empirical evidence being imposed at each stage. Paradigms and research programmes allow anomalies to be set aside, where there is reason to believe that they arise from incomplete knowledge (about either the substantive topic, or some aspect of the theories implicitly used in making observations).
Ларри Лаудан: Ұйықтап жатқан аномалиялар, сенімнің әлсіреуі және зерттеу дәстүрлері
Ларри Лаудан да осы талқылауға екі маңызды үлес қосты. Лаудан әлеуметтік ғылымдарда Кун қарсылас болғанмен (төменде қараңыз), парадигмаларға ұқсас нәрсе бар деп санды. Ол мұндайларды зерттеу дәстүрлері деп атады. Лаудан кейбір аномалиялар, егер олар ұзақ уақыт бойына ешқандай бәсекелес шешім табылмайтын жағдайда, "жайылып" қалатынын айтты. Сондай-ақ, ол үстем парадигмалардың, кеңірек интеллектуалдық ағымдағы өзгерістерге байланысты сенімсіздікке ұшырап, құлдырап қалған жағдайларын көрсетті.
Larry Laudan has also made two important contributions to the debate. Laudan believed that something akin to paradigms exist in the social sciences (Kuhn had contested this, see below); he referred to these as research traditions. Laudan noted that some anomalies become "dormant", if they survive a long period during which no competing alternative has shown itself capable of resolving the anomaly. He also presented cases in which a dominant paradigm had withered away because its lost credibility when viewed against changes in the wider intellectual milieu.
Басқа қолданыстар
Парадигма сөзі әлі күнге дейін үлгі немесе модельді, немесе ерекше айқын немесе типтік мысал немесе архетипті көрсету үшін қолданылады. Бұл термин дизайн мамандықтарында осы мағынада жиі қолданылады. Дизайн парадигмалары немесе архетиптер дизайндық шешімдердің функционалдық негіздерін құрайды. Дизайн парадигмалары туралы ең танымал еңбектер – Уэйктің «Дизайн парадигмалары: шығармашылық визуализацияға арналған анықтамалық» және Петроскидің «Дизайн парадигмалары». Бұл термин кибернетикада да қолданылады. Мұнда ол (өте кең мағынада) хаотикалық массаны қандай да бір тәртіпке келтіруге арналған (концептуалды) бастапқы бағдарламаны білдіреді. Химия мен физикадағы энтропия тұжырымдамасына назар аударыңыз. Парадигма ретінде жүйедегі жалпы энтропияны арттыратын кез келген әрекетке тыйым салу қарастырылады. Парадигманы құру үшін өзгерістерді қабылдайтын жабық жүйе қажет. Осылайша, парадигма тек соңғы сатыда емес, жүйеге ғана қолданылады. Физикалық және әлеуметтік ғылымдардағы қолданысынан өзгеше, Кунның парадигма тұжырымдамасы тарихтағы нақты кезеңдердегі дүниетанымына қатысты «парадигмаларды» анықтауда қолданылуы тұрғысынан талданды. Мысалы, Мэтью Эдвард Харристің «XIII ғасырдағы папалық монархия тұжырымы: шіркеу тарихындағы парадигма идеясы» кітабы. Харрис парадигмалардың негізінен әлеуметтанулық маңыздылығын баса көрсетіп, Кунның «Ғылыми революциялардың құрылымы» еңбегінің екінші басылымына сілтеме жасайды. Папаларға, мысалы, Иннокентий III және Бонифаций VIII-ге бағыну кең таралған болса да, тіпті сол кезде папаға адалдық көрсететін жазбалардың өзі, жазушының шіркеумен, демек, папамен ортақ дүниетанымы болғанын дәлелдемейді. Физикалық ғылымдардағы парадигмалар мен шіркеу сияқты тарихи ұйымдардың арасындағы айырмашылық – соңғысы, бұрынғыдан айырмашылығы, қайталаудан гөрі техникалық білімді талап етеді. Яғни, Кун «үлгілер» деп атаған ғылыми оқытудан өткеннен кейін, ешкім жердің жалпақ екеніне шынайы сенбесе, ал XIII ғасырдағы Римнің Джайлз сияқты ойшылдар папаны мақтағандай, патша жайлы да осылайша жарықтандыратын еді. Джайлз сияқты жазушы пападан жақсы қызмет күтетін; ол папаның жарнамашысы еді. Алайда, Харрис «ғылыми топқа мүшелік адамның қалауымен, эмоцияларымен, пайдасымен, зиянымен және адамзаттың табиғаты мен тағдырына қатысты кез келген идеалистік ұғымдарымен байланысты емес, тек қана қабілетімен, түсіндірмесімен [және] әлем мен ғаламның фактілерін парадигма ішінде салқынқанды түрде сипаттаумен байланысты» деп жазады.
The word paradigm is also still used to indicate a pattern or model or an outstandingly clear or typical example or archetype. The term is frequently used in this sense in the design professions. Design Paradigms or archetypes comprise functional precedents for design solutions. The best known references on design paradigms are Design Paradigms: A Sourcebook for Creative Visualization, by Wake, and Design Paradigms by Petroski. This term is also used in cybernetics. Here it means (in a very wide sense) a (conceptual) protoprogram for reducing the chaotic mass to some form of order. Note the similarities to the concept of entropy in chemistry and physics. A paradigm there would be a sort of prohibition to proceed with any action that would increase the total entropy of the system. To create a paradigm requires a closed system that accepts changes. Thus a paradigm can only apply to a system that is not in its final stage. Beyond its use in the physical and social sciences, Kuhn's paradigm concept has been analysed in relation to its applicability in identifying 'paradigms' with respect to worldviews at specific points in history. One example is Matthew Edward Harris' book The Notion of Papal Monarchy in the Thirteenth Century: The Idea of Paradigm in Church History. Harris stresses the primarily sociological importance of paradigms, pointing towards Kuhn's second edition of The Structure of Scientific Revolutions. Although obedience to popes such as Innocent III and Boniface VIII was widespread, even written testimony from the time showing loyalty to the pope does not demonstrate that the writer had the same worldview as the Church, and therefore pope, at the centre. The difference between paradigms in the physical sciences and in historical organisations such as the Church is that the former, unlike the latter, requires technical expertise rather than repeating statements. In other words, after scientific training through what Kuhn calls 'exemplars', one could not genuinely believe that, to take a trivial example, the earth is flat, whereas thinkers such as Giles of Rome in the thirteenth century wrote in favour of the pope, then could easily write similarly glowing things about the king. A writer such as Giles would have wanted a good job from the pope; he was a papal publicist. However, Harris writes that 'scientific group membership is not concerned with desire, emotions, gain, loss and any idealistic notions concerning the nature and destiny of humankind but simply to do with aptitude, explanation, [and] cold description of the facts of the world and the universe from within a paradigm'.