Кіріспе
Домбра, домбыра (دمبوره) – қазақ, хазара, өзбек, тәжік, ноғай, башқұрт және татар халықтарының дәстүрлі халық музыкасында қолданылатын ұзын мойынды музыкалық ішекті аспап. Домбыра комуз бен дутар аспаптарымен ортақ белгілі бір ерекшеліктерге ие, мысалы, ұзын, жіңішке мойны мен сопақша дене пішіні. Бұл аспап көбінесе Орталық Азия елдерінің түркі халықтары арасында танымал.
The Dombra, also known as Dombyra , (دمبوره) is a long necked musical string instrument used by the Kazakhs, Hazaras, Uzbeks, Tajiks, Nogais, Bashkirs, and Tatars in their traditional folk music. The Dombura shares certain characteristics with the komuz and dutar instruments, such as its long, thin neck and oblong body shape. It is a popular instrument mostly among Turkic communities in Central Asian countries.
Түрлері
Құрал әр аймақта сәл өзгешеленеді. Қазақ домбырасының таспалары бар, оны қолмен тартып немесе әр таспаны жеке-жеке тартып ойнайды, кейде құралдың негізгі бетіне соққы береді. Дәстүрлі түрде, домбраның ішектері жібек тінінен жасалса, қазіргі заманғы домбралар көбінесе нейлон ішектермен жасалады. Ең ұлы домбырашылардың бірі – қазақ халық музыканты және композиторы Құрманғазы Сағырбайұлы, ол қазақ музыка мәдениетінің, соның ішінде домбыраға арналған музыканың дамуына зор ықпал етті. Оның "Адай" атты музыкалық шығармасы Қазақстанда және шетелде кең таралған. 2012 жылы электродомбыра жасалды. Ауғанстанда жиі кездесетін хазара, түркістан және Бадахшан домбыраларында таспалар болмайды, олардың корпусы мен мойны бір-ақ ағаштан, әдетте, жеміс ағашынан (шөптесін немесе аптадан) қашалып жасалады. Оны ойнағанда құралды көп соғу және қырқу арқылы перкуссиялық дыбыс шығарылады. Екі ішегі нейлоннан (қазіргі заманда) немесе ішек-қарыннан жасалады. Олар қысқа тіреуден өтіп, корпустың екінші жағындағы тіреуішке жетеді. Құралдың артқы жағында кішкентай дыбыс тесігі бар, ал үстіңгі жағы қалың ағаштан жасалған. Ол лакталмайды, тегістелмейді немесе құммен сыйпалмайды, және басқа түркі құралдары сияқты, әшекейленеді. Орындаушы барлық ішектерді бір уақытта тартып ойнайды. Жоғарғы ішек тұрақты дыбыс береді, ал төменгі ішек мелодияны орындайды. Бұл құрал жеке орындауға да, ансамбльде орындауға да қолданылады.
Тарих
Домбыра алғаш рет орта ғасырда пайда болды. Мысалы, Әби Насыр әл-Фарабидің еңбектерінде домбыраға ұқсас домбур сияқты музыкалық аспаптар туралы мәліметтер кездеседі. Домбыраға ұқсас аспаптар Орталық Азияның көптеген елдерінде болған. Соңғы ғасырда Құрманғазы, Қазанғап, Тәттімбет сияқты ұлы композиторлар мен домбырашылар өмір сүрді. Домбыраның Қазақстан мәдениетіндегі маңызын оны материалдық емес мұра тізіміне енгізу арқылы атап көрсетті. 2014 жылдың қараша айында домбыра күйі ЮНЕСКО-ның материалдық емес мәдени мұрасы ретінде тіркелді. 2018 жылы Қазақстан Домбра күнін институционалдық түрде белгіледі. Ұлттық домбыра күні Қазақстанда шілде айының бірінші жексенбісінде тойланады.
Домбра ансамблі мен эпикалық қойылым
Қазақ ақыны Абай Құнанбайұлы көбінесе домбраны тыныштап ұстап тұрған күйінде бейнеленеді және көптеген адамдар оны Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығының посткеңестік елдері арасындағы ұлттық символ ретінде жоғары бағалайды. "Улытау" тобында домбраны Ержан Әлімбетов орындайды. 12-18 ғасырларда башқұрттар домбраны поэзиялық жырларын сүйемелдеу үшін қолданған. Ол "Заятуляк және Хиухилиу" дастанында еске алынады. Дегенмен, 20 ғасырдың басында домбра туралы ұмытылып қалды. Домбрашылар көбінесе этникалық көтерілістердің басты идеологтары болғандықтан, Ресей әкімшілігі көтерілісті басып жанарда оларды жазалап, домбраларын жойды. 20 ғасырдың екінші жартысында бірнеше қайта жаңғырту жұмыстары жүргізілді. Қазіргі таңда қайта жаңғырту жұмыстары жалғасуда. Басқалармен қатар, орындаушы В. Шұғаев домбраны жаңғыртуға еңбек етеді. Қазіргі заманғы ағаш домбраның пішіні алмұрт тәрізді немесе сопақ болып келеді.
Халықтық мәдениеттегі сілтемелер
Бұл аспап SuperStar KZ шоуынан, яғни Idol сериясының қазақша нұсқасынан алынған видеоклип YouTube-қа жүктелгеннен кейін интернетте кең таралды. Видеода екі қатысушы ән шырқаса, үшіншісі (Эрнар Қалдынов) ән айтып, домбыра тартып, осылайша аспаптың танымалдылығы артты. Алғашқы әннің авторы – қазақстандық әнші Р. Лизер, ал әннің атауы – "Фристайло". Домбыра аспабы "Домбыра партиясы" арқылы танымал болып келеді, бұл – әлеуметтік желілерде қазақ жастары ұйымдастырған флешмоб сияқты қозғалыс. "Домбыра партиясы" іс-шараларының видеолары YouTube, Facebook және басқа да платформаларда таратылады.
Қатар және кесте
Көптеген халықтық және аймақтық домбыраның қосылу тәсілдері болған, бірақ төменде Қазақстанның стандартты концерттік домбрасының ең қабылданған академиялық DG қосылуы келтірілген. Домбыраның түрлі жіктемелері бар, мысалы, ән салуға арналған домбырада 8-9 перне болса, күй орындауға арналған домбырада 20-дан астам перне болады.