Кіріспе

Философия мамандығы, неміс тіліне қатысты.

Неміс философиясы, яғни неміс тіліндегі философия немесе неміс философтарының еңбектері, өзінің алуан түрлілігімен аналитикалық және континенталдық философиялық дәстүрлер үшін өте маңызды. Оған Готфрид Вильгельм Лейбниц, Иммануил Кант, Георг Вильгельм Фридрих Гегель, Карл Маркс, Фридрих Ницше, Мартин Хайдеггер, Людвиг Витгенштейн, Вена үйірмесі және Франкфурт мектебі сияқты есімдер кіреді, олар бүгінде барлық уақыттағы ең белгілі және зерттелген философтардың қатарында. Олар рационализм, неміс идеализмі, романтизм, диалектикалық материализм, экзистенциализм, феноменология, герменевтика, логикалық позитивизм және сындық теория сияқты маңызды философиялық бағыттардың негізін құрайды. Даниялық философ Сёрен Кьеркегор неміс ойшылдарымен тығыз байланысы болғандықтан, неміс философиясын зерттеуде жиі қарастырылады.

17 ғасыр

Якоб Бёме (1575–1624), христиандық теософияны негізін салған лютеран философ, кейіннен Ф.В. Шеллинг және Г.В.Ф. Гегель сияқты маңызды тұлғаларға әсер етті, олар оны "алғашқы неміс философы" деп атады.

Лейбниц

Готфрид Вильгельм Лейбниц (1646–1716) – негізінен латын және француз тілдерінде жазған философ және математик. Лейбниц, Рене Декарт пен Барух Спинозамен бірге, рационализмнің XVII ғасырдағы үш ұлы жақтаушысының бірі болды. Лейбництің еңбегі заманауи логика мен аналитикалық философияны болжады, бірақ оның философиясы сонымен қатар схоластикалық дәстүрге де көңіл бөлді, онда тұжырымдар эмпирикалық деректерге емес, алғашқы принциптерге немесе априорлық анықтамаларға сүйене отырып жасалады. Лейбниц оптимизмімен белгілі; оның «Теодицея» еңбегі әлемнің көрінетін кемшіліктерін оның барлық мүмкін әлемдердің арасындағы ең оңтайлысы екенін дәлелдеу арқылы ақтауға тырысады. Бұл әлем ең жақсы және ең теңдестірілген болуы керек, өйткені оны құдіретті және барлық нәрсені білетін Құдай жаратқан, ол жақсырақ әлемді білсе немесе оның болуы мүмкін болса, кемшілік әлемді жаратпаған болар еді. Нәтижесінде, осы әлемде анықталатын кемшіліктер барлық мүмкін әлемдерде болуы керек, әйтпесе Құдай осы кемшіліктерді жоққа шығаратын әлемді жаратқан болар еді. Лейбниц «Монадология» еңбегінде баяндалған монодалар теориясымен де танымал. Оларды Рене Декарт және басқалардың механикалық философиясының корпускулаларымен де салыстыруға болады. Монадалар – ғаламның ең негізгі элементтері. Монадалар – келесі қасиеттері бар «болудың негізгі формалары»: олар мәңгі, бөлгісіз, жеке, өз заңдарына бағынады, бір-бірімен өзара әрекеттеспейді және әрқайсысы алдын ала белгіленген үйлесімде бүкіл ғаламды көрсетеді (панпсихизмнің тарихи маңызды мысалы). Монадалар – күш орталықтары; зат – күш, ал кеңістік, материя және қозғалыс – тек құбылыстар ғана.

Вольф

Кристиан Вольф (1679–1754) – Лейбниц пен Кант арасындағы ең көрнекті неміс философы. Оның ең маңызды жетістігі – оның демонстративті-дедуктивті, математикалық әдісімен жүйеленген және ашылған, заманының барлық ғылыми салаларын қамтитын толыққанды еңбектер жиынтығы. Бұл, Германиядағы Ағарту дәуірінің рационалдығының биігін көрсетеді. Вольф ғылыми оқыту мен зерттеу үшін неміс тілін қолданған алғашқы философтардың бірі болды, бірақ ол халықаралық оқырмандарға қолжетімді болу үшін латын тілінде де жазды. Экономика және мемлекеттік басқару сияқты академиялық пәндердің негізін қалаушылардың бірі ретінде, ол осы салаларға ерекше назар аударды, үкіметтегі адамдарға практикалық мәселелер бойынша кеңес берді және университет білімінің кәсіби маңызын қатаң түрде жеткізді.

Кант

1781 жылы Иммануил Кант (1724–1804) өзінің «Таза ақыл-ой туралы сын-тұжырым» атты еңбегін жариялады, онда ол тәжірибеге тәуелсіз ақыл-ойды пайдалану арқылы біле алатынымыз бен біле алмайтынымызды анықтауға тырысты. Қысқасы, ол сыртқы әлемді тәжірибе арқылы тануға болатынына келді, бірақ оның жайлы білуіміз ақыл-ойымыздың ойлай алатын шектеулі ұғымдарымен шектеледі: егер біз нәрселерді себеп пен салдар тұрғысынан ғана ұғына алсақ, онда біз тек себептер мен салдарды ғана біле аламыз. Осыдан, біз кез келген тәжірибеге тәуелсіз барлық мүмкін тәжірибелердің формасын біле аламыз, бірақ басқа ештеңе біле алмаймыз, сондай-ақ әлемді «екінші жақтан» біле алмаймыз, демек, ақыл-ойдың немесе тәжірибенің көмегімен әлемді толығымен біле алмаймыз. «Сын-тұжырым» жарық көргеннен бері Иммануил Кант батыс философиясының ең зор ықпал еткен ойшылдарының бірі саналады. 18-шы ғасырдың соңы мен 19-шы ғасырдың басында Канттың тікелей ықпалының бірі – неміс идеализмі болды.

Неміс идеализмі

Неміс идеализмі – 18 ғасырдың соңы мен 19 ғасырдың басында Германияда пайда болған философиялық ағым. Ол 1780 және 1790 жылдары Иммануил Канттың еңбектерінен қалыптасты және романтизммен де, ағарту дәуірінің революциялық саясатымен де тығыз байланысты болды. Бұл қозғалыстағы ең белгілі неміс идеалистері Канттан басқа Иоганн Готлиб Фихте (1762–1814), Фридрих Вильгельм Йозеф Шеллинг (1775–1854) және Георг Вильгельм Фридрих Гегель (1770–1831) болды, ол 19 ғасырдағы неміс философиясының ең басты тұлғасы еді. Йена романтиктері Фридрих Хёльдерлин (1770–1843), Новалис (1772–1801) және Карл Вильгельм Фридрих Шлегель (1772–1829) де маңызды рөл атқарды. Аугуст Людвиг Хюльсен, Фридрих Генрих Якоби, Готлоб Эрнст Шульце, Карл Леонхард Рейнхольд, Соломон Маймон, Фридрих Шлейермахер және Артур Шопенгауэр де үлкен үлес қосты.

Фихте

Субъективті идеализмнің өкілі ретінде Фихте Канттың "өз-өзінен нәрсені" қабылдамады. Фихте философиясының бастауы ретінде абсолютті "Менді" жариялайды, ол өзі әлемді барлық заңдарымен бірге жасайды. Фихте осы "Меннің" қызметін ойлау қызметі, өзін-өзі тану процесі ретінде түсіндіреді. Фихте абсолютті ерік бостандығын, Құдайды және жанның өлмейтіндігін мойындайды. Ол заңды "Меннің" бір көрінісі деп санайды. Немістердің ұлттық тәуелсіздігін Наполеоннан қорғаудың прогрессивті ұрандарын көтеріп, Фихте сонымен бірге шовинистік ұрандарды да алға тартты, әсіресе "Неміс ұлтына жолдау" (1808) еңбегінде, осы себепті Фихте қазіргі неміс ұлтшылдығының негізін қалаушылардың бірі саналады.

Шеллинг

Бастапқыда Фихте идеяларын ұстанатын Фридрих Вильгельм Йозеф Шеллинг кейіннен өзінің философиялық жүйесін құрды. Табиғат пен сана, объект пен субъект, Шеллинг абсолютте тұспа-тұс келеді деп дәлелдеді; Шеллинг өзінің философиясын "таныстық философиясы" деп атады. Табиғи философияда Шеллинг өзіне эмпирикалық көрінетін табиғаттың негізінде жатқан абсолютті, шексіз рухты білу міндетін қойды. Шеллингтің пікірінше, тек ақылға негізделген табиғат ғылымы барлық табиғи құбылыстарды туғызатын шартты емес себепті ашуға арналған. Шеллинг абсолютті қарама-қайшылықтар арқылы өзін-өзі дамытуға қабілетті бастама ретінде қарастырды; осы мағынада Шеллингтің философиясы идеалистік диалектиканың кейбір ерекшеліктерімен сипатталады. Шеллинг өзінің ерте философиясында, шамамен 1800 жылы, өнерге ерекше рөл берді, онда, оның айтуынша, "жоғары болмыстың" шындығы толыққанды түсініледі. Шеллинг өнерді "аян" деп түсіндірді. Шеллингтің пікірінше, суретші – санасыздықпен шығармашылықпен айналысатын мистикалық жаратылыс. Шеллинг үшін шығармашылықтың басты құралы – интуиция, "ішкі көрініс". Өмірінің кейінгі кезеңінде Шеллинг мистикалық философияға (Mysterienlehre) қарай дамыды. Ол Пруссия королі Фридрих Вильгельм IV-тің шақыруымен Берлин университетінде профессорлық қызметке тағайындалды, мақсаты сол кездегі солшыл либералды жас гегельшілердің кең таралған идеяларына қарсы күресу болды. Шеллинг өмірінің осы кезеңінде мистикалық "аян философиясын" құрды.

Гегель

Георг Вильгельм Фридрих Гегельді ең ұлы неміс идеалистік философ деп кеңінен мойындайды. Гегельдің объективті немесе абсолюттік идеализм жүйесіне сәйкес, шындық – өзіне-өз қозғалыс, ал оның қызметі тек ойлауда, өзін-өзі тануда ғана көрініс таба алады. Ол ішкі қайшылыққа толы, қозғалады және өзгереді, өзінің қарсысына айналады. Гегель өзін-өзі дамытудың диалектикалық процесін үш негізгі кезеңмен көрсетеді, олар уақыттық емес, тұжырымдамалық ретпен ұйымдастырылған. Бірінші кезең логикалық болып табылады, ол «таза ойлау элементінде» «табиғаттан бұрынғы» құрылымды сипаттайды. Осы кезеңде «абсолюттік идея» логикалық ұғымдар мен категориялардың жүйесі, логика жүйесі ретінде пайда болады. Гегельдің философиялық жүйесінің бұл бөлігі оның «Логика ғылымы» атты еңбегінде баяндалған. Екінші кезеңде «идея» табиғат ретінде «сыртқы түрінде» қарастырылады. Гегель өзінің табиғат туралы ілімін «Табиғат философиясы» атты еңбегінде жазды. Идеяның өзін-өзі дамытудағы ең жоғары, үшінші сатысы – рух, Гегель оны көбінесе тарих бойында өзін-өзі танып-білу арқылы көрсетеді. Гегель «абсолюттік идеяның» осы даму кезеңін «Философиялық ғылымдар энциклопедиясынан» «Рух философиясы» атты еңбегінде және Берлин университетіндегі лекцияларында ашты, олардың көптеген материалдары оның жарияланған жазбаларында кездеспейді. Рухтың ең жоғары сатысы өнер, дін және философия нысандарында ұсынылған. Гегельдің негізгі еңбектері: «Рухтың феноменологиясы» (1807), «Логика ғылымы» (1812–1816), «Философиялық ғылымдар энциклопедиясы» (Логика, Табиғат философиясы, Рух философиясы) (1817), «Құқық философиясының элементтері» (1821).

Карл Маркс пен жас гегельдіктер

Гегель ХІХ ғасырда зор ықпал етті; Бертран Расселдің сөзіне қарағанда, ғасыр соңында "Америка мен Ұлыбританияның басты академиялық философтары көбінесе гегельшіл болды". Оның ықпалы заманауи философияда, әсіресе Континенттік философияда күшін жойған жоқ.

Оң Гегельдіктер

1831 жылы Гегель қайтыс болғаннан кейін оның ықпалына ұшырағандардың арасында екі ерекше топты шартты түрде бөлуге болады: саяси және діни тұрғыдан радикалды «сол» немесе «жас» гегельдіктер және консервативті «оң» немесе «ескі» гегельдіктер. «Оң» гегельдіктер ұстазының пікірін қолдап, тарихтың диалектикасы аяқталды деген сенімде болды. Гегельдің «Рух феноменологиясы» оқырман соңына жеткенде тарихтың шыңына жеткендігін көрсетеді. Мұнда ол ақыл мен бостандық Пруссия мемлекеті арқылы іске асырылғандықтан, ең жоғары деңгейіне жеткенін білдірді. Алайда, ұстазының бұл талабы, ең болжамды жағдайда, парадокс ретінде қарастырылды. Пруссия режимі кең ауқымды азаматтық және әлеуметтік қызметтер, жақсы университеттер, жоғары жұмыспен қамту және біршама индустрияландыруды ұсынғанымен, Франция мен Ұлыбританияның либералды конституциялық монархияларымен салыстырғанда саяси жағынан артта қалған саналды. Спекулятивті теизм – 1830-шы жылдардағы қозғалыс, ол «оң» гегельдікке жақын болғанымен, одан ерекшеленеді. Оның жақтаушылары (Иммануэль Герман Фихте (1796–1879), Кристиан Герман Вайс (1801–1866) және Герман Ульричи (1806–1884)) панлогистік гегелиандықтан кейін «жеке Құдайды» қайтару қажеттігінде бірікті. Бұл қозғалыста философия тарихында антипсихологизм элементтері кездеседі.

Жас гегельдіктер

Жас гегельдіктер Гегельдің тарихтың мақсаты мен уәдесі – еркіндік пен ақыл-ойды шектеуге әкелетін барлық нәрсені толығымен жоққа шығару деген ойына сүйенді; және олар алдымен дінге, содан кейін Пруссияның саяси жүйесіне радикалды сын-ескертпелер жасауды бастады. Олар Гегельдің тарихтың соңы туралы көзқарасы оның ой-пікірінің басқа аспектілерімен қақтығысқа түсетінін және оның кейінгі ойларына қайшы, диалектика толыққанды емес екенін сезінді; бұл діни сенімдердің иррационалдығын және қазіргі пруссиялық қоғамда бостандықтардың, әсіресе саяси және діни бостандықтардың эмпирикалық жетіспеушілігін ескере отырып, айқын болды. Олар оның ой-пікірінің антиутопиялық аспектілерін қабылдамады, себебі "Ескі гегельдіктер" әлемде негізінен кемелділікке қол жеткізілгенін түсіндірді. Олардың қатарында Людвиг Фейербах (1804–72), Дэвид Штраус (1808–74), Бруно Бауэр (1809–82) және Макс Штирнер (1806–56) кірді. Карл Маркс (1818–83) олардың жиналыстарына жиі қатысты. Ол гегельдік, француздық социализм және британдық экономикалық теорияға қызығушылық танытты. Ол осы үш саланы "Капитал" деп аталатын экономиканың маңызды еңбегіне трансформациялады, ол капитализмді сыни экономикалық тұрғыдан зерттеуден тұрды. Марксизм ХХ ғасырдың әлемдік тарихындағы маңызды күштердің біріне айналды. Бұл топтардың "оң" және "сол" сияқты белгілер көрсеткендей біртұтас немесе өзіне-өзі жанды емес екенін атап өту маңызды. Мысалы, "Дұрыс гегельдік" термині оған кейіннен жатқызылған адамдар, атап айтқанда, Фредрик Уильям университетіндегі (қазіргі Берлиннің Гумбольдт университеті) Гегельдің тікелей ізбасарлары ешқашан қолданған емес. (Бұл терминді алғаш рет Дэвид Штраус Бруно Бауэрді сипаттау үшін қолданды, ол шын мәнінде әдетте "солшыл" немесе жас гегельдік болды.)

Фридрих Энгельс

Фридрих Энгельс, бастапқыда ол да жас гегельші болған, Маркспен дос және серіктес еді, олар бірге ғылыми социализм (коммунизм) теориясын және диалектикалық және тарихи материализм ілімдерін жасады. Оның маңызды еңбектері: "Киелі отбасы" (1844 ж., Маркспен бірге), жас гегельшілерді сынаған, "Англиядағы жұмысшы табының жағдайы" (1845 ж.), Энгельстің жеке бақылауларына негізделген Манчестер және Салфордтағы жұмысшы табының қиын жағдайы туралы зерттеу, "Германиядағы шаруа соғысы" (1850 ж.), Германия шаруаларының соғысы деп аталатын 16 ғасырдың басындағы көтеріліс туралы есеп, сондай-ақ 1848-1849 жылдардағы Еуропадағы жаңа революциялық көтерілістермен салыстыру, "Дюрингке қарсы" (1878 ж.), Эвгений Дюрингтің философиясын сынаған, "Социализм: утопиялық және ғылыми" (1880 ж.), утопиялық социалистер Шарль Фурье мен Роберт Оуэннің және олардың Энгельстің социализмінен айырмашылықтарын зерттеген, "Табиғат диалектикасы" (1883 ж.), марксистік, әсіресе диалектикалық материализм идеяларын ғылымға қолданған, және "Отбасы, жеке меншік және мемлекет" (1884 ж.), капитализмнің отбасы институтын қалыптастырғанын дәлелдеген. Онда отбасының тарихи тұрғысынан тап, әйелдердің бағыныштылығы және жеке меншік мәселелеріне қатысты көрінісі қарастырылған.

Диетцген

Жозеф Дицген – неміс тері өңдеуші және социал-демократ, ол философияның бірқатар мәселелерін өздігінен дамытып, Маркс пен Энгельстің диалектикалық материализміне өте жақын қорытындыларға келді. 1848 жылғы революциядан кейін ол Америкаға эмиграциялады, ал 1864 жылы жұмыс іздеп Ресейге келді. Санкт-Петербургтағы тері өңдеу фабрикасында жұмыс істейтін Дицген барлық бос уақытын философия, саяси экономика және социализм саласындағы еңбектерге арнады. Ресейде ол Карл Маркстың «Капиталдың» бірінші томына шолу жазған «Адамның зиһи еңбегінің мәні» атты ірі философиялық трактатын жазды. 1869 жылы Дицген Германияға оралды, содан кейін тағы Америкаға көшті, онда ол «Білім теориясы саласындағы социалист саяхаттары» және «Философияны меңгеру» атты философиялық еңбектерін жазды. Маркс Дицгенді ойшыл ретінде жоғары бағалады. Оның көзқарастарындағы бірқатар қателіктер мен шатасуларды атап өткен Маркс, Дицген «көптеген тамаша ойларды білдірді және жұмысшының тәуелсіз ойлауының өнімдері ретінде таң қалдырарлық» екенін жазды. Энгельс те Дицгенге сол сияқты жоғары баға берді. «Біздің ең жақсы еңбек құралымыз және өткір қаруымыз болып табылатын материалистік диалектиканы біз ғана ашқан жоқпыз, – деп жазды Энгельс. – Оны бізден тәуелсіз, тіпті Гегельден тәуелсіз неміс жұмысшысы Иосиф Дицген қайта ашты».

"Академиялық социалистер"

Кафедерсоциализм (академиялық социализм) – 19 ғасырдың екінші жартысында неміс университеттерінде пайда болған теориялық және саяси ағым. "Академиялық социалистер" – көбінесе "Тарихи мектепке" жататын экономистер мен әлеуметтанушылар – Пруссия Германиясында капитализм мен мемлекетті революциялық жолмен құлатусыз, реформалар арқылы халық мемлекетін құруға болатынын дәлелдеуге тырысты, осылайша марксистік таптық күрес тұжырымын қабылдамады. 1872 жылы Германияда "Кафедерсоциалистер" "Әлеуметтік саясат одағын" құрды. Олардың идеялары Ұлыбританиядағы Фабиандық социалистердің идеяларымен сабақтас болды. "Академиялық социализм" Отто фон Бисмарктің әлеуметтік мемлекетінің бір түрін қолдады. Германиядағы ең белгілі "академиялық социалистер" – Маркс пен Энгельске ашық қарсы шыққан Бруно Хильдебранд, Густав фон Шмоллер, Адольф Вагнер, Лухо Брентано, Иоганн Пленге, Ханс Дельбрюк, Фердинанд Тённис және Вернер Зомбарт болды. Германиядағы жұмысшы қозғалысында олардың бағытын Фердинанд Лассаль қолдады.

Дюринг

Евгений Дюринг – неміс механика профессоры, философ және экономист. Философияда ол позитивизм, механикалық материализм және идеализмді біріктірген эклектик болды. Ол Фридрих Энгельстің пікірлерін сынады. Дюрингтің философия, саяси экономика және социализм жөніндегі пікірлері кейбір социал-демократтардың, әсіресе Эдуард Бернштейннің қолдауын тапты. Энгельс өзінің "Анти-Дюринг" кітабының барлығын Дюрингтің көзқарастарын сынауға арнады.

Шопенгауэр

Неміс идеализміне, әсіресе Гегельдің ойларына қарсы шыққан ерекше ойшыл – Артур Шопенгауэр (1788–1860). Ол шығыс философиясының, әсіресе буддизмнің ықпалына түсіп, пессимизмімен танымал болды. Шопенгауэрдің ең әсерлі еңбегі – «Әлем – ерік және бейнелеу» (1818) еңбегінде әлемнің мәні – біздің өзіміздегі ерік екенін айтқан. Оның ерік табиғатын зерттеуі оны эмоциялық, физикалық және сексуалдық құштарлықтарды толық қанағаттандыру мүмкін емес деген қорытындыға жеткізді. Сондықтан ол құштарлықтарды жоққа шығаруға негізделген өмір салтын, Ведантаның аскетикалық ілімдерімен және ерте христиан дінінің шөл даласындағы рухани тәлімдерімен сабақтас түрде көрнекті түрде сипаттады. Шопенгауэрдің өмірінің соңында және одан кейінгі жылдары Шопенгауэрден кейінгі пессимизм 19 ғасырдағы Германияда кең таралған "бағытқа" айналды. Бірақ ол кездегі гегелиандық, материалистік, неокантиандық және пайда болған позитивизм сияқты басқа да танымал философиялар оны теріс көзқараспен қарастырды. Грядущие революциялар мен ғылымдағы жаңалықтардың дәуірінде, әдеттегі пессимистің шаршаған және прогрессивті емес көзқарасы әлеуметтік дамуға кедеріл келтіретін фактор ретінде қарастырылды. Осы сынға жауап ретінде Юлиус Бахсен (1830–81), Карл Роберт Эдуард фон Хартманн (1842–1906), Филипп Майнлендер (1841–76) және тіпті оның жеке таныстары Шопенгауэрдің ықпалымен пессимизмнің өзіндік түрін жасады. Әрқайсысы оны өзінің ерекше тәсілімен дамытты.

Негізгі ел

Шопенгауэрдің метафизикалық шеңберінде жұмыс істейтін Филипп Майнлендер "ерік" болмыстың ең ішкі ядросы, онтологиялық архе ретінде қарастырады. Дегенмен, ол Шопенгауэрден маңызды тұрғыда ерекшеленеді. Шопенгауэрде ерік біртұтас, біріккен және уақыт пен кеңістіктен тыс. Шопенгауэрдің трансценденттік идеализмі оны біздің өз денелерімізді іштей зерделеу арқылы ғана нәрсенің белгілі бір жағына қол жеткізе аламыз деген қорытындыға жеткізеді. Біз бақылайтын ерік – бақылауға болатын жалғыз нәрсе, басқа ештеңе жоқ. Жасырын аспектілер жоқ. Бұдан әрі, іштей зерделеу арқылы біз тек жеке ерігімізді ғана байқай аламыз. Бұл да Майнлендерді плюрализмнің философиялық позициясына жеткізеді. Сонымен қатар, Майнлендер бүкіл жаратылыстың құтқарылуы туралы идеяны ерекше атап көрсетеді. Бұл оның философиясын Шопенгауэрден ажырататын тағы бір мәселе. Шопенгауэрде еріктің басылуы – сирек кездесетін құбылыс. Көркем өнер шебері бұл күйге уақытша қол жеткізе алады, ал тарих бойында санаулы ғана әулиелер толық тоқтауға жеткен. Майнлендер үшін, бүкіл космос өмір сүруге деген еріктің басылуына және (оның айтуынша) "құтылуға" қарай баяу, бірақ сенімді түрде қозғалып келеді.

Неокантиандық

Неокантизм – 18 ғасырда Иммануил Кант ұсынған философияның қайта жандануын, немесе Шопенгауэрдің «Еркі және Тәсілдеме ретінде Әлем» еңбегіндегі Кант философиясына жасаған сынды, сондай-ақ Якоб Фридрих Фрис (1773–1843) және Иоганн Фридрих Гербарт (1776–1841) сияқты Канттан кейінгі философтардың ықпалын білдіреді. Неоканттық мектептер көбінесе Кантты ғылыми тұрғыдан қарастырып, интуицияның орнына түсініктерге басымдық берді. Алайда, неокантизмнің этикалық аспектілері оларды социализмге жақындастырды және австромарксизм мен Эдуард Бернштейннің ревизионизміне елеулі әсер етті. Неоканттық мектеп философияны бөлуде маңызды рөл атқарды, бұл Германиядан тыс жерлерде де ұзаққа созылған ықпалға ие болды. Ол эпистемология сияқты терминдерді ерте пайдаланып, онтологиядан жоғары қойды. 1933 жылға қарай (нацизмнің өрлеуінен кейін) Германиядағы неокантизмнің түрлі ағымдары тарап кетті.

Ницше

Фридрих Ницше (1844–1900) бастапқыда Шопенгауэрдің жақтаушысы болған. Бірақ ол көп ұзамай Шопенгауэрдің өмірге деген қараңғы көзқарасынан бас тартып, позитивті философияны ұсынуға тырысты. Ол бұл міндетті өте маңызды деп есептеді, себебі заманауилықтың нәтижесінде туған нигилизм Еуропаға таралып жатыр деп ойлады, оны ол "Құдай өлді" деген сөзбен сипаттады. Оның мәселесі мынадай еді: егер сен Құдайға сенсең, жалғандыққа және қатыгездікке (мысалы, кейбір адамдардың тозаққа тағдырланғанына) бой ұсынасың, ал Құдайға сенбесең, нигилизмге беріліп кетесің. Ол өзінің шешімін "Үстем адам" және "Мәңгілік қайта оралу" тұжырымдарында тапты деп санайтын. Оның еңбектері әлі де философтар мен суретшілерге зор әсер етеді.

Мах пен Авенариус

Эрнст Мах – австриялық физик және философ. Махтың философиясы оның "Сенсацияларды талдау" (1885), "Таным және қателік" (1905) және басқа да еңбектерінде жазылған. Мах заттарды "сезімдердің жиынтығы" деп қарастырып, адам санасынан тәуелсіз сыртқы әлемнің бар екенін жоққа шығарды. Махизм философиясы Фридрих Адлер мен Отто Бауэр сияқты Батыс Еуропалық марксистердің, сондай-ақ Ресейде большевиктердің бір бөлігінің (Александр Богданов, Владимир Базаров, Анатолий Луначарский, Павел Юшкевич, Николай Валентинов және т.б.) қолдауын тапты. Махиандық көзқарастар 20 ғасырдың басында Батыс физиктерінің арасында, оның ішінде Альберт Эйнштейннің еңбектерінде кеңінен таралды. Рихард Авенариус – неміс философы және эмпириокритицизмнің негізін қалаушылардың бірі. Авенариус пікірінше, сана мен болмыс, субъект пен объект ("мен" және "қоршаған орта") тұрақты, міндетті байланыста ("негізгі координация"); санасыз болмыс жоқ, болмыссыз сана жоқ. Бірақ Авенариус осы байланыстың негізі – сана деп санайды. Авенариус бойынша, нәрсе санасыз, ойлайтын субъектісіз өмір сүре алмайды. Владимир Ленин өзінің "Материализм және эмпириокритицизм" (1909) кітабының барлығын Мах пен Авенариус философиялық көзқарастарын сынауға арнады, олар "бұл философия дін қызметкерлеріне қызмет етеді, Беркли мен Юм философиясымен бірдей мақсаттарды көздейді" деп жазды.

Неогельдік

Неогегелиандық, сондай-ақ постгегелиандық деп аталатын бұл бағыт, 20 ғасырдың басында, көбінесе Германияда, бірақ оған шектеліп қалмаған, дамыды. Маңызды неміс неогегельшілерінің қатарында Рихард Кронер, Николай Хартман, Зигфрид Марк, Артур Либерт және Герман Глокнер болды, ал Франкфурт мектебі де неогегелиандықтан әсер көрген деп айтуға болады.

Шпенглер

Освальд Шпенглер – неміс тарихшысы және тарих философиясының маманы, оның қызығушылықтары математика, ғылым және өнерді, сондай-ақ олардың тарихтың органикалық теориясымен байланысын қамтиды. Шпенглердің тарих философиясын баяндайтын негізгі еңбегі – "Батыстың құлдырауы" – Бірінші дүниежүзілік соғыста Германия жеңілгеннен кейін жарық көрді. Бұл еңбегінде Шпенглер капиталистік өркениеттің сөзсіз құлдырауын болжады және оны еуропалық мәдениетпен теңестірді. Шпенглердің философиясы элитаризммен және демократияға деген наразылықпен сіңген. Ол жұмысшыларды ("төртінші билік") "мәдениеттен тыс", "тарихтан тыс" деп жариялады; Шпенглердің сөзіне сүйенсек, көпшілік – барлық нәрсенің соңы, "радикалдық босдық". Шпенглер "Ескі Пруссия рухын", монархияны, аристократияны және милитаризмді жоғары бағалады. Оның пікірінше, соғыс – адамзаттың жоғары сатысының мәңгілік нысаны. Шпенглердің тарих философиясы ғылыми білімді мойынламауға негізделген. Оның ойынша, тарихи зерттеуші ғылымнан алшақтаған сайын, соғұрлым маңыздырақ. Шпенглер логикалық, рационалды білімге қарсы интуицияны қойып, әлеуметтік өмірдегі себеп-салдар байланысы мен заңдылық принципін жоққа шығарады. Шпенглер объективті шындықты тану мүмкін емесін айтады және абсолютті релятивизмді қорғайды. Тарихи заңдылықпен қатар, Шпенглер тарихи прогресс концепциясын да жоққа шығарып, тарихтың мағынасыздығын және оның дамуының болмауын дәлелдеуге тырысады. Шпенглер табиғи-тарихи дамудың ғылыми түсінігін тарихи фатализммен – алдын ала белгіленген тағдырмен салыстырады. Шпенглер әлемдік тарихтың біртұтастығын да жоққа шығарады. Оның тарихы бірнеше толыққанды тәуелсіз, бірегей "мәдениеттерге" бөлінеді, олар жеке тағдырға ие және пайда болу, гүлдену және құлдырау кезеңдерін бастан кешіреді. Шпенглер тарих философиясының міндетін әр "мәдениеттің" "морфологиялық құрылымын" түсінуге дейін азайтады, ол "мәдениеттің жанына" негізделген деп санайды. Шпенглердің сөзіне қарағанда, Батыс Еуропа мәдениеті 19 ғасырдан бастап, яғни капитализмнің жеңісімен құлдырау кезеңіне енді; оның гүлдену дәуірі феодализм заманы болды. "Пруссия және социализм" атты еңбегінде Шпенглер "марксистік социализмге" қарсы "неміс социализмі" идеясын ұсынады. Шпенглердің идеялары Гитлер мен нацизмге әсер еткен деген пікір бар. Шпенглериандық көзқарастарға жақын тарих философиясын Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ағылшын тарихшысы Арнольд Тойнби жариялады.

Фреге, Витгенштейн және Вена шеңбері

XIX ғасырдың соңында Готтлоб Фреге (1848–1925) ежелгі Грецияда пайда болғаннан бері Аристотель логикасынан алғаш рет маңызды қадам жасады. Осымен аналитикалық философияның бастауы болды. ХХ ғасырдың басында неміс және австриялық философтар мен ғалымдар тобы гегельдік жүйе құрудың зияли ойға кері әсер ететініне сеніп, ғылыми ойды дамыту мақсатында Вена шеңберін құрды. Бұл топ өзін логикалық позитивисттер деп санады, себебі олар барлық білім тәжірибе немесе аналитикалық тұжырымдамалар арқылы алынады деп есептеді, және Фрегенің предикаттық логикасын, сондай-ақ Людвиг Витгенштейннің (1889–1951) ерте жұмыстарын өздерінің негізгі құралы ретінде қабылдады.

Континенттік философия

ХХ ғасырдың аналитикалық философиясының көрнекті философтарының кейбіреуі неміс тілінде сөйлегенімен, ХХ ғасырдың неміс тіліндегі философиясы көбінесе аналитикалық емес, "континенттік" философия деп аталады – Германияның Еуропаның бөлігі ретіндегі орнына сәйкес, Британ аралдарынан немесе Еуропадан тысқары мәдени еуропалық елдерден өзгеше.

Феноменология

Феноменология XX ғасырдың басында Франц Брентаноның (1838–1917) сипаттамалық психологиясымен, содан кейін Эдмунд Гуссерлдің (1859–1938) трансценденттік феноменологиясымен басталды. Макс Шелер (1874–1928) феноменологияның философиялық әдісін одан әрі дамытты. Кейіннен Мартин Хайдеггер (1889–1976) оны өзгертіп, оның танымал "Бытие және уақыт" (1927) кітабында феноменологияны онтологияға қолданды. Ол Людвиг Витгенштейнмен бірге XX ғасырдың ең ықпалды философтарының бірі саналады. Феноменология континенттік философияға, әсіресе экзистенциализм мен постструктурализмге зор әсер етті. Хайдеггердің өзі жиі экзистенциалист ретінде қарастырылады, бірақ ол осы пікірмен келіспеді.

Герменевтика

Герменевтика – түсіндіру және түсінудің философиялық теориясы мен практикасы. Бастапқыда герменевтика мәтіндерді, әсіресе діни мәтіндерді түсіндірумен айналысты. 19 ғасырда Фридрих Шлейермакер (1768–1834), Вильгельм Дилтей (1833–1911) және басқалар герменевтиканың саласын тек экзегезиядан асып, оны жалпы гуманитарлық ғылымға айналдырды. Шлейермакер мәтінді түсіндірудегі нақты мәселелерді шешу үшін жинақталған кеңестер емес, түсінудің құрылымы мен функциясына қатысты, қайда болса да қолданылатын "түсіну өнерімен" айналысатын "жалпы герменевтика" болуы мүмкін бе деп ойлады. Кейін, 19 ғасырда Дилтей Шлейермакердің жалпы герменевтика жобасын "гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдардың жалпы әдістемесі" ретінде жалғастыру мүмкіндігін көре бастады. 20 ғасырда герменевтика "онтологиялық бұрылысқа" ұшырады. Мартин Хайдеггердің "Мәндік және уақыт" еңбегі бұл ғылымды түбегейлі түрлендірді. Бұл енді тілдік қарым-қатынасты түсіну немесе гуманитарлық ғылымдарға әдістемелік негіз беру туралы емес – Хайдеггердің пікірінше, герменевтика – онтология, ол адамның әлемдегі болуының ең негізгі шарттарымен айналысады. Хайдеггердің герменевтикалық тұжырымын оның шәкірті Ханс Георг Гадамер (1900–2002) өзінің "Ақиқат және әдіс" кітабында одан әрі дамытты.

Франкфурт мектебі

1923 жылы Карл Грунберг Марксизм, Фрейдтің психоанализі және Вебер философиясы негізінде Әлеуметтік зерттеулер институтын құрды, ол "Франкфурт мектебі" деп аталды. Нацистер мектепті қуғаннан кейін, Екінші дүниежүзілік соғыстан соң Франкфуртта қайта құрылды. Олар марксизмге ден қойғанмен, сталинизмге қарсы күресті. Адорноның және Хоркхаймердің "Ағартушылық диалектикасы" мен Адорноның "Теріс диалектикасы" сияқты топтың кітаптары, Ағартушылық жобасының сәтсіздігі мен қазіргі заманның мәселелері деп санайтын нәрселерді сынады. 1960 жылдардан бері Франкфурт мектебі Юрген Хабермас (1929 жылы туған) коммуникативтік сана және тілдік интерсубъективтілік туралы еңбектерімен басшылық етуде.