Кіріспе

Француз астрономы және математигі (1811–1877)

Урбайн Жан Жозеф Ле Верьер (yʁbɛ̃ ʒɑ̃ ʒɔzɛf lə vɛʁje; 11 наурыз 1811 – 23 қыркүйек 1877) – аспан механикасы саласында маманданған француз астрономы және математигі. Ол математикалық есептеулер арқылы Нептунның бар екендігін және орнын болжауымен әйгілі. Бұл есептеулер Уранның орбитасындағы Кеплер мен Ньютон заңдарымен қатысты айырмашылықтарды түсіндіру мақсатында жасалған. Ле Верьер координаттарды Берлиндегі Иоганн Готфрид Галлеге жіберіп, оны тексеруді сұрады. Галле Ле Верьердің хатын алған күні Нептунды болжалған орнынан 1° шамасында тапты. Нептунның табылуы аспан механикасының керемет растауы болып саналады және 19 ғасырдағы ғылымның ең маңызды жетістіктерінің біріне жатады.

Алғашқы жылдар

Урбайн Ле Верьер Франциядағы Сен-Ло қаласында қарапайым буржуазиялық отбасында дүниеге келді. Оның ата-анасы Луи Баптист Ле Верьер және Мари Жанна Жозефина Паулин де Бодре болған. Ол Эколь-Политехникте қысқа мерзімге химияны, Ге-Луссак басшылығымен оқыды, фосфор мен сутегі және фосфор мен оттегі қосылыстары туралы мақалалар жазды. 1846 жылы Ле Верьер Француз ғылым академиясының мүшесі болды, ал 1855 жылы Швед Корольдік ғылым академиясының шетелдік мүшесі болып сайланды. Оның аты Эйфель мұнарасына жазылған 72 есімнің қатарында.

Алғашқы жұмыстар

Ле Верье астрономиядағы алғашқы еңбегін 1839 жылы қыркүйекте Ғылым академиясына ұсынды, оның тақырыбы «Планеталар орбиталарының ғасырлық өзгерістері туралы». Бұл еңбек астрономиядағы ең маңызды мәселе – Күн жүйесінің тұрақтылығын қарастырды, бұл мәселені алғаш Лаплас зерттеген болатын. Ол жүйенің қозғалысына қатысты маңызды шектеулерді анықтады, бірақ планеталар массасының дәл белгісіздігіне байланысты нәтижелері нақты болмады. 1844-1847 жылдары Ле Верье кезеңдік кометалар, әсіресе Лекселл, Фей және ДеВико кометалары туралы бірнеше еңбек жариялады. Ол Юпитер планетасымен болатын қызықты өзара әрекеттесулерді көрсетіп, кейбір кометалардың бұрыннан белгілі кометалардың басқа орбитаға лақтырылып қайта пайда болатынын дәлелдеді.

Нептунның ашылуы

Ле Верьедің ең танымал жетістігі – сол кездегі белгісіз Нептун планетасының бар екендігін математика және белгілі Уран планетасының астрономиялық байқауларына сүйене отырып болжауы. Париж обсерваториясының директоры, физик Арагоның ынталандыруымен, Ле Верье бірнеше ай бойы күрделі есептеулер жасап, Ньютонның гравитация заңдарынан болжамдалған және Уранның байқалған орбитасы арасындағы шағын, бірақ жүйелі айырмашылықтарды түсіндіруге тырысты. Сол уақытта, бірақ Ле Верьеге белгісіз, Англияда Джон Коуч Адамс та осыған ұқсас есептеулер жүргізіп жатқан. Ле Верье 1846 жылдың 31 тамызында, Адамстың соңғы шешімі Гринвич обсерваториясына жеке хатпен жіберілгенге дейін екі күн бұрын, Француз академиясына Уранның көрінбейтін, бұзылыс тудыратын планетасының соңғы болжамды орнын жариялады. Ле Верье өзінің болжамын 18 қыркүйекке дейін Берлин обсерваториясының Йоханн Галлесіне жазған хатында жеткізді. Хат бес күннен кейін жетті, және сол күні кешке, 1846 жылдың 23 қыркүйегінде, Галле мен Генрих д'Арест Берлиннің Фраунгофер рефракторы арқылы планетаны болжанған орнынан, Козерог пен Суқұйғара шекарасына жақын, 1° ішінде тапты. Осы жаңалықты кімге қарызды екені туралы пікір таластары болды және олар әлі де бар. Ле Верье, Галле және д'Аресттің ашылу туралы талаптарында ешқандай күмәнділік жоқ. Адамстың жұмысы Ле Верьеден бұрын басталған, бірақ кейін аяқталды және нақты ашылумен байланысы болмады. Адамстың болжаған орбиталық элементтері туралы ең қысқаша мәліметтер Берлиннің визуалды растауынан кейін бір айдан астам уақыт өткен соң ғана жарияланды. Адамс 1846 жылдың қараша айында Корольдік астрономиялық қоғамға ұсынған баяндамасында Ле Верьедің басымдығын және еңбегін толық мойындады (Галленің рөлін атап өтуді ұмытпады).

Планеталар кестесі

19 ғасырдың басында планеталардың қозғалысын болжау әдістері ондаған жылдар бойы көптеген зерттеушілердің еңбегімен дамығандықтан, біртегіс емес еді. 1847 жылы Ле Верье "барлық планета жүйесін бір еңбекте біріктіріп, мүмкін болса, оны үйлесімді етуді, әйтпесе, бұзылыстардың әлі белгісіз себептері бар екенін анық жариялау" міндетін қойды, бұл жұмыс оның өмірінің соңына дейін айналды. Ле Верье планеталық бұзылыстарды есептеу әдісін 7-дәрежеге дейін қайта қараудан бастады. Бұл туынды 469 математикалық терминге әкелді және 1849 жылы аяқталды. Одан кейін ол 1750 жылға дейінгі планеталардың орналасуы туралы бақылауларды жинады. Оларды зерделеп, ең соңғы деректермен қарама-қайшылықтарды түзету 1852 жылға дейін оның уақытын алды. Осы кестелер 1912 жылға дейін "Коннасьанс дес Темп" – "Бюро дес Лонгитуд" астрономиялық альманахының негізгі эфемерисі болды. Шамамен сол кезде Ле Верьедің сыртқы планеталар жөніндегі еңбегін Гейло қайта қарастырып, кеңейтті.

Меркурийдің прецессиясы

Ле Верье 1843 жылы Меркурийдің қозғалысын зерттеуді бастады, оның "Меркурий планетасының орбитасын және оның бұзылыстарын жаңаша анықтау" атты есебі жарық көрді. (Басқа да түсіндірмелер қарастырылды, олардың бірі – Күннің сәл жалпақ болуы.) Нептун планетасын орбиталық бұзылыстары арқылы табылуы астрономдарды осы мүмкін түсіндірмеге үміттендірді, сонымен қатар гипотетикалық планетаға Вулкан деген ат берілді. Бірақ, мұндай планета табылған жоқ, ал аномальды прецессия кейіннен жалпы салыстырмалылық теориясымен түсіндірілді.

Кейінгі өмірі

Ле Вериердің басқару әдістері Обсерватория қызметкерлеріне ұнамады, және даулар соншалықты күшейді де, оны 1870 жылы қызметтен шығарып жіберді. Оның орнын Делоней басты, бірақ Делонейдің қаза тауып суға батып кетуінен кейін 1873 жылы Ле Вериер қайтадан қызметке орналасты. Ле Вериер 1877 жылы қайтыс болғанға дейін осы лауазымды атқарды. Ле Вериер 1837 жылы Люсиль Клотильда Шокеге үйленді және 3 баласы болды. Ол Францияның Париж қаласында қайтыс болды және Монпарнас зиратында жерленді. Оның қабірінің үстінде үлкен тас аспан шар орнатылған. Ол Арагоға тиесілі деп саналатын "қаламының ұшымен планетаны ашқан адам" деген сөздермен еске алынады. 1847 жылы ол Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды.