Кіріспе
Суррейдегі баспалдақ – шотланд жазушысы және ғалымы Дж. И. М. Стюарттың (1906–1994) 1974 және 1978 жылдар аралығында лондондық «Виктор Голланц» баспасынан жарық көрген бес романнан тұратын цикл. Квинтет атауындағы «Суррей» сөзі – ойдағы Оксфорд колледжіндегі студенттердің жатақханасын білдіреді. (Дәстүрлі үлгідегі колледждерде баспалдақ – төменгі қабаты төртбұрыштан кіреберіспен жалғасатын студенттер бөлмелерінің тобы.)
Scottish novelist and academic J. I. M. Stewart (1906–1994), and published between 1974 and 1978 by Victor Gollancz in London. The word "Surrey" in the title of the quintet refers to student accommodation in an imaginary Oxford college. (A staircase, in the more traditionally designed colleges, is a group of students' rooms, with a ground floor entrance leading off a quadrangle.)
Сюжет
Баяндаушы және басты кейіпкер – драматург Дункан Паттулло, белгілі шотланд суретшісі Лаклан Паттуллоның ұлы, көбінесе пейзаждармен айналысса, кейде портреттер де салады. Ол Эдинбургте, Фетті еске түсіретін мектепте, содан кейін Оксфордтағы атаусыз колледжде (Сарри – оның төртбұрыштарының бірі) Джон Раскин стипендиясы бойынша білім алады. Серияның бірінші романы «The Gaudy» Паттуллоның ұзақ үзілістен кейін (және драматург ретінде табысты мансабы, соның ішінде шетелде ұзақ тұрудан кейін) Оксфорд колледжіне оралуын және көптеген ескі достарымен кездесуін көрсетеді: Альберт Талберт, оның бұрынғы ағылшын әдебиеті пәнінің оқытушысы; Лорд Марчпэйн, бұрынғы Тони Мамфорд (оның бөлмесі тікелей қарсы болған студенттік кезеңдегі әріптесі); шотландтық және мектептес Рэнальд МакКечни, қазір колледждің грек тілінен Regius профессоры (МакКечнидің әйелі Джанет – Дунканның бірінші махаббаты); Сирил Бедворт (қазір колледждің аға оқытушысы, бірақ бұрын Паттуллоның баспалдағының үстінде тұрған студенттік досы); және Роберт Дамиен (колледж дәрігері, сонымен қатар Паттуллоның замандасы, ол Мамфордтың ашық суретімен иеленген әйгілі суреттің орнын ауыстырып, оны көргендерді ұялтқан). Екінші роман, «Жас Паттулло», олардың бұрынғы қарым-қатынастарын және Паттуллоның студенттік өмірін баяндайды. «A Memorial Service» романында Паттулло досы Тонидің ұлы Иво Мамфордтың академиялық кемшіліктері мен институционалдық ережелерге қарсы агрессивті мінез-құлқынан туған дағдарысты шешуге көмектеседі, сондай-ақ әйелдер колледждерінің біріндегі доцент Фиона Петримен байланыс жасап, Джанет МакКечнимен достығын қайта жаңартады. Атау тікелей емес, бірінші романда Иво Мамфордтың ақымақ тілегінен өзін-өзі өлтірген Пол Лусби кейіпкеріне сілтеме жасайды, ал оның ағасы Питер ағасын еске алу үшін колледжге түсуге тырысады. «Астролябидің Мадоннасында» Паттулло бұрынғы әйелінің және оның қазіргі студенттерге деген құштарлығымен, студенттердің «Тамбурлайн» қойылымымен және құлап бара жатқан Ұлы мұнараны (Том мұнарасының үлгісі бойынша) қалпына келтіру үшін жеткілікті қаражат табумен күреседі. Пьеро делла Франческаның жоғалған шедевр туындысы колледждің болашағы үшін шешуші болып табылады, және Паттулло оны ұрлаған кезде көмектесе алады. «Full Term» Паттуллоның эмоционалдық күресін көрсетеді, бірақ колледждің физика пәнінің оқытушысы Уильям Уотершуттің үлкен дау тудыратын және сатқындыққа ұқсайтын әрекеттеріне назар аударады, олар соңында драмалық түрде шешіледі.
Roman à clef (жазбаша)
«Суррейдегі баспалдақ» романы ішінара «roman à clef» ретінде жұмыс істейді, онда нақты адамдар мен орындарға жасалған ишаралар жұқа жамылғымен жасырылған. Романда аты аталмаған колледж Стюарттың өзінің колледждерінің бірі – Крайст-Черч колледжіне негізделген, онда ол 1949 жылдан 1973 жылға дейін студент (яғни, стипендиат және оқытушы) және ағылшын тілінен университет оқырманы болған. Суррей романда айтылғандай колледж кітапханасы орналасқан Пекватер Квадрангының үлгісімен жасалған, бірақ бұрынғы колледж басшысының мүсіні жоқ (Суррейдің ортасында Провост Харбиджтің мүсіні тұр). Колледж басшысы – Провост кейіпкері Стюарт сол жерде оқыған кездегі Оксфордтағы Крайст-Черч шіркеуінің деканы Генри Чадвикке негізделген. Оның аты XVII ғасырдағы еврей тілінің Regius профессоры (1648–91) Эдвард Пококкеден (1604–91) алынған. Оның құрметіне Пококке ағашы (Льюис Кэрроллдың «Жаббервоки» туындысына шабыттандырған) және Крайст-Черчтегі Пококке бағы аталған. Фантастика жазушысы және Оксфорд профессоры Дж.Р.Р. Толкин романдардың барлығында қарт «Профессор Дж. Б. Тимбермилл» ретінде пайда болады (не еске алынады). Колледждің ежелгі және жартылай зейнеткерлікке шыққан тарих профессоры Арнольд Лемприер кейіпкері эксцентрикті Крайст-Черч цензоры Р. Х. Дундасқа негізделген. Тони Мамфордтың «Марчпайн» лақабы Эвелин Уоның «Брайдсхедке қайта оралу» романындағы Марквейс Марчмен кейіпіне (басқа романның бір бөлігі Оксфордтағы Крайст-Черчте өтеді) сілтеме жасап, сонымен қатар марципанның ескі атауы – «марчпане» туралы әзіл болып табылады. Стюарт «Full Term» романында өзі туралы ишара жасайды: «басқа [жаңа ғалым], шашы сиреп, тозығы жеткен, орта жасында антиподтардағы профессорлық қызметтен қашқан деген түсінік болды» (37-бет). Стюарт Крайст-Черчтегі лауазымына дейін Аделаида университетінде ағылшын тілінен қазылар алқасының профессоры болған.
Бағалау
Стюарттың романдарының тізбегі білімді аллюзияларымен, баяндау стилінің жоғары деңгейімен, иронияны меңгеруімен және айтылған сөздердің себептерін ашып көрсететін терең психологиялық түсініктемелермен диалогтарды үйлестірудегі ерекше қабілеті үшін жоғары бағаланады. Оксфордтық әдептің 1970-ші жылдары күн санап жойылып бара жатқан немесе толығымен жоғалып кеткен дәуіріне арналған бес томдық шығарма, кейбір оқырмандарды (ал басқаларын тартып қалуы мүмкін) көңіл көшіруден гөрі мазасыздыққа ұшыратады. Ол қоғам, сексуалдық қатынастар, саясат, нәсіл және білім туралы сол қауымдастықтың шынайы көзқарастарын көрсетеді, бірақ бұл көзқарастар қазіргі таңда кеңінен қабылдалмайды. Көптеген оқырмандар кейіпкерлердің, тіпті баяндаушының осы мәселелердегі тұжырымдарымен келіспейді. Стюарт жеңілдік пен мақтандықтың қалыпты жағдай екенін көрсетеді; ол оны сынап бағалайды, бірақ одан асып түспейді. Иво Мамфордтың зорлау айыбынан құтылуы туралы оқиғада заманауи оқырман құрбанның жағдайына қатысты терең ойлардың болмауына өкінетіні сөзсіз. Бұл романдарда "ұлдардың сондай болатыны" сезімі күшті, және әлеуметтік жіктелудің қалыптылығы мен оның білім беру мүмкіндіктеріне және жетістікке тигізетін әсері баяндау деңгейінде қарапайым түрде қабылданады. Дегенмен, қиындыққа тап болған студенттерге көңіл көрсетіледі. Романның ең бағалы жағы – академиялық ортаның әлеуметтік және интеллектуалдық динамикасын түсінуге мүмкіндік беруі. Осы тұрғыдан Стюарт К.П. Сноудан гөрі көреген, оның бұрынғы дәуірдегі адамдарға арналған "Шет елдіктер мен туыстар" романдары ұқсас тақырыптарды қамтиды, сонымен қатар ол сюжет құруда Кембриджтік әріптесінен кем емес.