Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Палеозой дәуірінің екінші кезеңі 485–444 миллион жыл бұрын
Second period of the Paleozoic Era 485–444 million years ago
Ордовик ( /ɔːr//d//ə/'/v//ɪ//ʃ//i//.//ə//n//, // //d//oʊ// //, // /'/v//ɪ//ʃ//ən/ ордовишиан, доу, вишен) – геологиялық кезең және жүйе, Палеозой дәуірінің алты кезеңінің екіншісі. Ордовик кембрий кезеңінің соңынан (миллион жыл бұрын) силурий кезеңінің басталуына дейін 41.6 миллион жылды қамтиды. Ордовик, Уэльстің ордовик тайпасының атымен аталады, оны 1879 жылы Чарльз Лапворт Адам Седжвик пен Родерик Мёрчисонның ізбасарлары арасындағы дауды шешу үшін анықтады. Олар Солтүстік Уэльстегі бірдей тау жыныстарын кембрий және силурий жүйелеріне жатқызды. Лапворт даулы қабаттардағы қазба фаунасы кембрий немесе силурий жүйелерінен өзгеше екенін мойындады және оларды жеке жүйеге жатқызды. Ордовик 1960 жылы (Лапворт қайтыс болғаннан кейін қырық жыл өткен соң) халықаралық мақұлдау алды, ол Халықаралық геологиялық конгресс Палеозой дәуірінің ресми кезеңі ретінде қабылдады. Ордовик дәуірінде, кембрий дәуірінде болғандай, өмір гүлдене берді, бірақ кезеңнің соңы ордовик-силурий жойылу оқиғаларымен белгіленді. Омыртқасыздар, атап айтқанда, моллюскалар мен буынтұқымдылар мұхиттарда басым болды, соңғы топтың өкілдері осы кезеңде құрлықта қоныстануға кіріскен болуы мүмкін, девон кезеңіне қарай толыққанды орнықты. Осы кезеңде алғашқы құрлық өсімдіктері белгілі. Ұлы ордовик биологиялық әртараптандыру оқиғасы өмірдің әртараптығын едәуір арттырды. Балықтар, әлемдегі алғашқы нағыз омыртқалы жануарлар, дамуын жалғастырды, ал жауы барлар осы кезеңнің соңында пайда болған болуы мүмкін. Ордовик дәуірінде Жерге бүгінгі күнгіге қарағанда жылына 100 есе көп метеорит түсті.
The Ordovician (/ɔːr//d//ə/'/v//ɪ//ʃ//i//.//ə//n//, // //d//oʊ// //, // /'/v//ɪ//ʃ//ən/ ordəVISHeeən, doh , VISHən) is a geologic period and system, the second of six periods of the Paleozoic Era. The Ordovician spans 41.6 million years from the end of the Cambrian Period Ma (million years ago) to the start of the Silurian Period Ma. The Ordovician, named after the Welsh tribe of the Ordovices, was defined by Charles Lapworth in 1879 to resolve a dispute between followers of Adam Sedgwick and Roderick Murchison, who were placing the same rock beds in North Wales in the Cambrian and Silurian systems, respectively. Lapworth recognized that the fossil fauna in the disputed strata were different from those of either the Cambrian or the Silurian systems, and placed them in a system of their own. The Ordovician received international approval in 1960 (forty years after Lapworth's death), when it was adopted as an official period of the Paleozoic Era by the International Geological Congress. Life continued to flourish during the Ordovician as it did in the earlier Cambrian Period, although the end of the period was marked by the Ordovician–Silurian extinction events. Invertebrates, namely molluscs and arthropods, dominated the oceans, with members of the latter group probably starting their establishment on land during this time, becoming fully established by the Devonian. The first land plants are known from this period. The Great Ordovician Biodiversification Event considerably increased the diversity of life. Fish, the world's first true vertebrates, continued to evolve, and those with jaws may have first appeared late in the period. About 100 times as many meteorites struck the Earth per year during the Ordovician compared with today.
Бөлімшелер
Ордовик кезеңін ұсақтап бөлу үшін көптеген аймақтық терминдер пайдаланылды. 2008 жылы ICS ресми халықаралық жіктеу жүйесін жасады. Балтоскандық, британдық, сібірлік, Солтүстік Америкалық, Австралиялық, Қытайлық, Жерорта теңізі және Солтүстік Гондвана аймақтық стратиграфиялық схемалары бар.
A number of regional terms have been used to subdivide the Ordovician Period. In 2008, the ICS erected a formal international system of subdivisions. There exist Baltoscandic, British, Siberian, North American, Australian, Chinese, Mediterranean and North Gondwanan regional stratigraphic schemes.
ICS (жалпы) бөлімшелері
+IUGS бойынша "алтын тікенектері" бар Ордовик бөлімшелері: Жүйелік сериялар кезең/жасы Төменгі шекарасы (млн жыл) Силур Лландоври Рудданий 443.8±1.5 Ордовик Жоғарғы Ордовик Хирнантиан 445.2±1.4 Катиан 453.0±0.7 Сандбиан 458.4±0.9 Орта Ордовик Дарривилий 467.3±1.1 Дапингиан 470.0±1.4 Төменгі Ордовик Флоян 477.7±1.4 Тремадокий 485.4±1.9 Кембрий Фургонгиан кезең 10 ескі
+The Ordovician subdivisions with "golden spikes" according to IUGS: System Series Stage/age Lower boundary (Ma) Silurian Llandovery Rhuddanian443.8±1.5 Ordovician Upper Ordovician Hirnantian 445.2±1.4 Katian 453.0±0.7 Sandbian 458.4±0.9 Middle Ordovician Darriwilian 467.3±1.1 Dapingian 470.0±1.4 Lower Ordovician Floian 477.7±1.4 Tremadocian 485.4±1.9CambrianFurongianStage 10older
Палеогеография және тектоника
Ордвик дәуірінде оңтүстік құрлықтар Гондванаға бірікті, ол экватордан солтүстікке қарай Оңтүстік полюске дейін жетті. Солтүстік жарты шарда орналасқан Панталас мұхиты жер шарының жартысынан астамын алып жатыр. Осы кезеңнің басында Лаврентия (қазіргі Солтүстік Америка), Сібір және Балтика (қазіргі Солтүстік Еуропа) құрлықтары Гондванадан мұхит арқылы бөлінген. Бұл кішкентай құрлықтар бентозды организмдердің ерекше қауымдастықтарын дамыту үшін бір-бірінен жеткілікті түрде қашық жатқан. Авалонияның кішкентай материгі Гондванадан бөлініп, Балтика мен Лаврентияға қарай солтүстікке қарай жылжи бастады, соның нәтижесінде Гондвана мен Авалония арасында Рейк мұхиты ашылды. Авалония Ордовик дәуірінің соңына қарай Балтикамен соқтығысты. Ордвик әлемінің басқа географиялық ерекшеліктеріне Авалонияны Балтикадан бөлетін Торнквист теңізі, Балтиканы Сібірден бөлетін Эгир мұхиты және Сібір, Балтика және Гондвана арасындағы мұхиттық аймақ жатты, ол Карбон кезеңінде Палеоазиялық мұхитқа дейін кеңейді. Охотск мұхиты Сібір мен Орталық Моңғолия арасындағы терең шығанақты құрады. Орталық Азияның көптеген аймақтары геометриясы қолдағы деректермен толық анықталмаған экваторлық архипелагтың бөлігі болды. Бұл кезеңде кең ауқымды тектоникалық және вулканикалық белсенділік болды. Дегенмен, тау пайда болу (орогенез) негізінен құрлықтардың соқтығысуынан туындаған жоқ. Керісінше, таулар доға тәрізді террандардың немесе ұзынша микроконтиненттердің жинақталуы кезінде континенттік шеттерде пайда болды. Жаңа қыртыстың жинақталуы Лаврентияның Япетус шетімен шектелді, ал басқа жерлерде артқы доға алаптарында жарылу және қайта бірігу үлгісі байқалды. Бұл кеңеюден қысымға эпизодтық ауысуды көрсетті. Жаңа субдукцияның басталуы Гондвананың бірігуіне байланысты тектоникалық плиталардың жаһандық қайта ұйымдастырылуын көрсетеді. Таконик орогенезі, ірі тау пайда болу эпизоды, кембрий кезеңінде жақсы дамыған. Бұл Ордовик дәуірінде де жалғасты, осы кезде кем дегенде екі жанартау арал доғасы Лаврентиямен соқтығысып, Аппалач тауларын құрады. Лаврентия тектоникалық тұрғыдан тұрақты болды. Осы кезеңде арал доғасы Оңтүстік Қытайға қосылды, ал Солтүстік Қытай (Сулинхир) бойындағы субдукция офиолиттердің орналасуына әкелді. Миллбург/Үлкен бентонит қабатының күлді құлауы шамамен 454 млн жыл бұрын болды және соңғы 590 миллион жылдағы ең ірі құлаулардың бірі болды. Бұл қалың тау жынысы эквивалентінің көлемі шамамен зор болды. Қызықтысы, бұл жағдай тіршілікке аз әсер еткен сияқты. Флоян кезеңінде Гондвананың солтүстік-батыс шеті бойындағы белсенді тектоникалық қызмет 478 млн жыл бұрын Испанияның Орталық Иберия аймағында тіркелді. Бұл қызмет Ордовик дәуірінің соңына қарай Түркияға дейін жетті. Гондвананың қарама-қарсы шетінде, Австралияда, арал доғалары жинақталды. Гондвананың шығыс шетіне осы доғалардың қосылуы Австралияның шығысындағы Бенамбран орогенезіне себеп болды. Субдукция сондай-ақ қазіргі Аргентина аумағында (Фаматин орогенезі) 450 млн жыл бұрын болды, бұл маңызды артқы доға жарылуына әкелді. Гондвананың ішкі бөлігі триас кезеңіне дейін тектоникалық тұрақты болды. Кезеңнің соңына қарай Гондвана Оңтүстік полюс арқылы жылжи бастады, бұл Гиберния мұз басуына және оған байланысты жойылу оқиғасына әкелді.
During the Ordovician, the southern continents were assembled into Gondwana, which reached from north of the equator to the South Pole. The Panthalassic Ocean, centered in the northern hemisphere, covered over half the globe. At the start of the period, the continents of Laurentia (in present day North America), Siberia, and Baltica (present day northern Europe) were separated from Gondwana by over of ocean. These smaller continents were also sufficiently widely separated from each other to develop distinct communities of benthic organisms. The small continent of Avalonia had just rifted from Gondwana and began to move north towards Baltica and Laurentia, opening the Rheic Ocean between Gondwana and Avalonia. Avalonia collided with Baltica towards the end of Ordovician. Other geographic features of the Ordovician world included the Tornquist Sea, which separated Avalonia from Baltica; the Aegir Ocean, which separated Baltica from Siberia; and an oceanic area between Siberia, Baltica, and Gondwana which expanded to become the Paleoasian Ocean in Carboniferous time. The Mongol Okhotsk Ocean formed a deep embayment between Siberia and the Central Mongolian terranes. Most of the terranes of central Asia were part of an equatorial archipelago whose geometry is poorly constrained by the available evidence. The period was one of extensive, widespread tectonism and volcanism. However, orogenesis (mountain building) was not primarily due to continent continent collisions. Instead, mountains arose along active continental margins during accretion of arc terranes or ribbon microcontinents. Accretion of new crust was limited to the Iapetus margin of Laurentia; elsewhere, the pattern was of rifting in back arc basins followed by remerger. This reflected episodic switching from extension to compression. The initiation of new subduction reflected a global reorganization of tectonic plates centered on the amalgamation of Gondwana. The Taconic orogeny, a major mountain building episode, was well under way in Cambrian times. This continued into the Ordovician, when at least two volcanic island arcs collided with Laurentia to form the Appalachian Mountains. Laurentia was otherwise tectonically stable. An island arc accreted to South China during the period, while subduction along north China (Sulinheer) resulted in the emplacement of ophiolites. The ash fall of the Millburg/Big Bentonite bed, at about 454 Ma, was the largest in the last 590 million years. This had a dense rock equivalent volume of as much as Remarkably, this appears to have had little impact on life. There was vigorous tectonic activity along northwest margin of Gondwana during the Floian, 478 Ma, recorded in the Central Iberian Zone of Spain. The activity reached as far as Turkey by the end of Ordovician. The opposite margin of Gondwana, in Australia, faced a set of island arcs. The accretion of these arcs to the eastern margin of Gondwana was responsible for the Benambran Orogeny of eastern Australia. Subduction also took place along what is now Argentina (Famatinian Orogeny) at 450 Ma. This involved significant back arc rifting. The interior of Gondwana was tectonically quiet until the Triassic. Towards the end of the period, Gondwana began to drift across the South Pole. This contributed to the Hibernian glaciation and the associated extinction event.
Ордовик метеорлық оқиғасы
Ордвик метеорлық оқиғасы – шамамен 467,5 ± 0,28 миллион жыл бұрын Орта Ордвик кезеңінде L хондриттің аналық денесінің бөлінуінен туындаған метеорлардың күшті жауын-шашыны. Бұл оқиға ең ірі жойылуға алып келген жоқ.
The Ordovician meteor event is a proposed shower of meteors that occurred during the Middle Ordovician Epoch, about 467.5 ± 0.28 million years ago, due to the break up of the L chondrite parent body. It is not associated with any major extinction event.
Геохимия
Ордвик – кальцитті теңіз геохимиясының кезеңі болды, онда төмен магнийлі кальцит кальций карбонатының негізгі органикалық емес теңіз шөгіндісі еді. Карбонатты қатты түзілімдер, кальцитті ооидтар, кальцитті цементтер және негізінен кальцитті қаңқалары бар омыртқасыз жануарлар фаунасымен бірге кең таралған. Молюскалардың көптеген қабықтарын құрайтын биогендік арагонит, өлімінен кейін теңіз түбінде жылдам еріді. Кембрий кезеңінен айырмашылығы, онда кальцит өндірісі микробиологиялық және биологиялық емес процестерге басымдық берген, жануарлар (және макробалдырлар) Ордвик шөгінділеріндегі кальцийлі материалдың басты көзіне айналды. Бұл кезеңде жасыл үй эффектісінің күшті жағдайы мен теңіз бетінің температурасы ерте эоцендік климаттық оптимум кезіндегі температураға шамалас болды. Ордвик дәуірінің басында көмірқышқыл газының деңгейі өте жоғары болды. Кейінгі ерте Ордвик кезеңінде Жер суынып, орта Ордвик кезеңінде қоңыржай климат орнады, Жер Сандбиан кезеңінде ерте палеозой мұз дәуіріне енген болуы мүмкін, тіпті Дарривилиан немесе Флоян кезеңдерінде де. Ордвиктің соңындағы Гирнантиан кезеңіндегі одан әрі суыну, кеш Ордвик мұз басуына әкелді. Ордвик палеозойдың ең жоғары теңіз деңгейін көрсетеді, континенттердің төменгі рельефі жүздеген метрлік су астында көптеген шельфтік шөгінділердің қалыптасуына себеп болды. Бірақ мұз басудың шөгінділік дәлелдері осы кезеңнің соңына дейін табылмады. Гирнантиан мұз басу кезеңінде қазір Африка және Оңтүстік Америка деп білетін жерлерде мұздықтардың болғанына куәліктер бар, олар сол кезде Оңтүстік полюске жақын орналасқан, бұл Гирнантиан мұз басуының мұздықтарының қалыптасуына мүмкіндік берді. Солтүстік Америка және Еуропа сияқты, Гондвана Ордвик кезеңінде көбінесе жағалау теңіздермен жабылған. Континенттік шельфтердегі мөлдір, таза сулар, қабықтарында және қатты бөліктерінде кальций карбонатын жинақтайтын организмдердің өсуіне жағдай жасады. Панталассика мұхиты Солтүстік жарты шардың көп бөлігін қамтыды, ал басқа кішірек мұхиттарға Proto Tethys, Paleo Tethys, кеш Ордвик кезеңінде жабылатын Khanty мұхиты, Iapetus мұхиты және жаңа Rheic мұхиты кірді.
The Ordovician was a time of calcite sea geochemistry in which low magnesium calcite was the primary inorganic marine precipitate of calcium carbonate. Carbonate hardgrounds were thus very common, along with calcitic ooids, calcitic cements, and invertebrate faunas with dominantly calcitic skeletons. Biogenic aragonite, like that composing the shells of most molluscs, dissolved rapidly on the sea floor after death. Unlike Cambrian times, when calcite production was dominated by microbial and non biological processes, animals (and macroalgae) became a dominant source of calcareous material in Ordovician deposits. with intense greenhouse conditions and sea surface temperatures comparable to those during the Early Eocene Climatic Optimum. Carbon dioxide levels were very high at the Ordovician period's beginning. By the late Early Ordovician, the Earth cooled, giving way to a more temperate climate in the Middle Ordovician, with the Earth likely entering the Early Palaeozoic Ice Age during the Sandbian, and possibly as early as the Darriwilian or even the Floian. Further cooling during the Hirnantian, at the end of the Ordovician, led to the Late Ordovician glaciation. The Ordovician saw the highest sea levels of the Paleozoic, and the low relief of the continents led to many shelf deposits being formed under hundreds of metres of water. but sedimentary evidence of glaciation is lacking until the end of the period. There is evidence of glaciers during the Hirnantian on the land we now know as Africa and South America, which were near the South Pole at the time, facilitating the formation of the ice caps of the Hirnantian glaciation. As with North America and Europe, Gondwana was largely covered with shallow seas during the Ordovician. Shallow clear waters over continental shelves encouraged the growth of organisms that deposit calcium carbonates in their shells and hard parts. The Panthalassic Ocean covered much of the Northern Hemisphere, and other minor oceans included Proto Tethys, Paleo Tethys, Khanty Ocean, which was closed off by the Late Ordovician, Iapetus Ocean, and the new Rheic Ocean.
Өмір
Кейінгі ордовик кезеңінің көп бөлігінде тіршілік гүлдеуін жалғастырды, бірақ кезеңнің соңына қарай және оның аяқталуымен конодонттар және граптолиттер сияқты планктонды организмдерге елеулі зиян келтіретін жаппай жойылу оқиғалары болды. Агностидалар мен Птихопаридалар трилобиттері толығымен жойылды, ал Асафидалардың саны күрт азайды. Брахиоподтар, бриозоандар және эхинодермдер де ауыр зардап шекті, ал эндоцеридтік басқұйрықтылар силур дәуірінде сирек кездесетін түрлерді есептемегенде, толығымен жойылды. Ордвициан-Силлур жойылу оқиғалары ордовик кезеңінің соңында пайда болған мұз дәуірінен туындаған болуы мүмкін, себебі алғашқы құрлықтағы өсімдіктердің таралуы орын алды, өйткені соңғы ордовик кезеңі Жер тарихының соңғы 600 миллион жылындағы ең суық кезеңдердің бірі болды.
For most of the Late Ordovician life continued to flourish, but at and near the end of the period there were mass extinction events that seriously affected conodonts and planktonic forms like graptolites. The trilobites Agnostida and Ptychopariida completely died out, and the Asaphida were much reduced. Brachiopods, bryozoans and echinoderms were also heavily affected, and the endocerid cephalopods died out completely, except for possible rare Silurian forms. The Ordovician–Silurian extinction events may have been caused by an ice age that occurred at the end of the Ordovician Period, due to the expansion of the first terrestrial plants, as the end of the Late Ordovician was one of the coldest times in the last 600 million years of Earth's history.
Мерзімнің соңы
Ордовик дәуірі бірқатар жойылу оқиғаларымен аяқталды, олар жиынтығында Жер тарихындағы бес ірі жойылу оқиғасының екіншісін құрайды – жойылған туыстардың пайызы бойынша есептегенде. Ең ірісі – Пермь-Триас жойылу оқиғасы. Бұл жойылу шамамен 447–444 миллион жыл бұрын болды және Ордовик пен одан кейінгі силур кезеңдерінің арасындағы шекараны белгілейді. Сол кезде барлық күрделі көпжасушалы организмдер теңізде өмір сүрді, ал фаунаның шамамен 49% мәңгілікке жоғалып кетті; брахиоподтар мен бриозоандар, сондай-ақ көптеген трилобиттер, конодонттар және граптолиттер отбасылары қатты қысқарды. Ең көп қабылданған теория бойынша, бұл оқиғалар Катианның соңында суынудың басталуымен, одан кейін Ордовик дәуіріне тән ұзақ, тұрақты жылыжай жағдайларын аяқтаған Хирнантиан фауналық кезеңінде мұз дәуірімен басталды. Мұз дәуірі ұзаққа созылмаған болуы мүмкін. Брахиоподтардың қазба қалдықтарындағы оттегі изотоптары оның ұзақтығы тек 0,5–1,5 миллион жылды құраған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Басқа зерттеушілер (Page және авторлар тобы) орташа температура жағдайлары силур кезеңінің соңына дейін қайта оралмағанын болжайды. Ордовик дәуірінің соңғы мұз басу оқиғасынан бұрын атмосфералық көмірқышқыл газ деңгейі төмендеді (7000 ppm-ден 4400 ppm-ге дейін). Бұл төмендеуге жаңа силикатты тау жыныстарын шөктірген вулкандық белсенділіктің күшеюі себеп болған болуы мүмкін, олар эрозияға ұшырағанда ауадан CO2-ны сіңіреді. Нақты бір құрлықтағы бір ғана эпиконтиненттік теңізге ғана шектелген түрлер ауыр зардап шекті. Соңғы Ордовик дәуірінің реттілік стратиграфиясын зерттеген жаңа жұмыстар жаппай жойылудың бірнеше жүз мың жылға созылған, бірыңғай ұзақ эпизод болғанын көрсетеді, ал су тереңдігі мен шөгіндінің жылдамдығындағы күрт өзгерістер түрлердің соңғы пайда болуының екі толқынын тудырды.
The Ordovician came to a close in a series of extinction events that, taken together, comprise the second largest of the five major extinction events in Earth's history in terms of percentage of genera that became extinct. The only larger one was the Permian–Triassic extinction event. The extinctions occurred approximately 447–444 million years ago and mark the boundary between the Ordovician and the following Silurian Period. At that time all complex multicellular organisms lived in the sea, and about 49% of genera of fauna disappeared forever; brachiopods and bryozoans were greatly reduced, along with many trilobite, conodont and graptolite families. The most commonly accepted theory is that these events were triggered by the onset of cold conditions in the late Katian, followed by an ice age, in the Hirnantian faunal stage, that ended the long, stable greenhouse conditions typical of the Ordovician. The ice age was possibly not long lasting. Oxygen isotopes in fossil brachiopods show its duration may have been only 0.5 to 1.5 million years. Other researchers (Page et al.) estimate more temperate conditions did not return until the late Silurian. The late Ordovician glaciation event was preceded by a fall in atmospheric carbon dioxide (from 7000 ppm to 4400 ppm). The dip may have been caused by a burst of volcanic activity that deposited new silicate rocks, which draw CO2 out of the air as they erode. Species limited to a single epicontinental sea on a given landmass were severely affected. Recent work considering the sequence stratigraphy of the Late Ordovician argues that the mass extinction was a single protracted episode lasting several hundred thousand years, with abrupt changes in water depth and sedimentation rate producing two pulses of last occurrences of species.