Кіріспе
Аквитанияның ежелгі аймағының билеушісі Аквитания герцогы ( , , dyk dakitɛn) – франк, ағылшын және кейін француз патшаларының билігінде болған ортағасырлық Аквитания аймағының билеушісі (қазіргі Аквитаниямен шатастырмау керек). Визиготтар мемлекетінің (418–721) мұрагерлері ретінде Аквитания (Аквитания) және Лангедок (Тулуза) визигот заңын және рим заңын қабылдады, бұл әйелдерге 20 ғасырға дейін замандастарына қарағанда артық құқықтар берді. Атап айтқанда, 642/643 жылғы кодекске енгізілген және 653 жылы Рецесвинт кодексімен кеңейтілген «Liber Judiciorum» бойынша әйелдер жер мен лауазымды мұраға алуға, күйеулерінен немесе еркек туыстарынан тәуелсіз басқаруға, мұрагерлері болмаған жағдайда заңды өсиет арқылы мүлкін иеленуге, 14 жастан бастап сотта өзін-өзі қорғауға және куәлік беруге, ал 20 жастан кейін өз некелерін өздері шешуге құқылы болды. Осының салдарынан, еркек балаға басымдық берушілігі ақсүйектер арасында мұрагерлік заң ретінде қабылданды.
The Duke of Aquitaine (, , dyk dakitɛn) was the ruler of the medieval region of Aquitaine (not to be confused with modern day Aquitaine) under the supremacy of Frankish, English, and later French kings. As successor states of the Visigothic Kingdom (418–721), Aquitania (Aquitaine) and Languedoc (Toulouse) inherited both Visigothic law and Roman Law, which together allowed women more rights than their contemporaries would enjoy until the 20th century. Particularly under the Liber Judiciorum as codified 642/643 and expanded by the Code of Recceswinth in 653, women could inherit land and title and manage it independently from their husbands or male relations, dispose of their property in legal wills if they had no heirs, represent themselves and bear witness in court from the age of 14, and arrange for their own marriages after the age of 20. As a consequence, male preference primogeniture was the practiced succession law for the nobility.
Таққа отырғызу
Аквитанияның Меровинг патшалары мен герцогтарының астанасы Тулуза қаласы болды. Каролинг патшалары одан солтүстікке орналасқан басқа астаналарды пайдаланды. 765 жылы Пепин Ұзын Лимож қаласындағы Сен-Марциаль аббаттығына Аквитания герцогы Ваиффренің тартылып алынған алтын туын сыйлады. Аквитанияның Пипин I Пуатьеде жерленген. Бала Карл Лиможда тәж кигізіліп, Буржда жерленді. Аквитания Шарль І-нің қайтысынан кейін қысқа мерзімге тәуелсіздігін жариялағанда, корольдік атақты Пуатудың Ранулф II алды. Х ғасырдың соңында Луи Жалқау Бриудта тәж кигізілді. Аквитания герцогының тәж кигізу рәсімі Лимож қаласындағы Сент-Этьеннен шыққан XII ғасырдың аяғына жататын ордода (формула) сақталған, ол бұрынғы Роман-Герман ордосына негізделген. XIII ғасырдың басында осы ордоға түсіндірме қосылды, ол Лиможды Аквитанияның астанасы ретінде баса көрсетті. Ордода герцогтің жібек плащ, тәж, ту, қылыш, қосқыштары және Сент-Валеридің сақинасы берілгендігі көрсетілген.
Визиготтар герцогтері
Суатриус (өркендеген шағы 493 ж.), бірінші франк-визигот соғысы кезінде Клодвиг I тұтқынға алған.
Франк патшалары тұсында Аквитанияның қайта қалпына келтірілген герцогтары
Каролинг патшалары Аквитания герцогтарын 852 жылы қайтадан тағайындады, содан кейін 866 жылдан бастап тағы тағайындады. Кейіннен бұл герцогтік Гвиен деп те аталатын болды.
Пуатьелер үйі (Ramnulfids)
Ранулф I (852–866), 835 жылдан Пуатье графы, 852 жылдан Аквитания герцогы. Ранульф II (887–890), Ранульф I-нің ұлы, сонымен қатар Пуатье графы, 888 жылдан қайтыс болғанға дейін өзін Аквитания королі деп атады.
Пуатье үйі (Ramnulfids) қалпына келтірілді (927932)
Эбаль Бастард (сондай-ақ Манзер деп те аталады) (927–932), Ранульф II-нің заңсыз ұлы және Актфредтің қашық туысы, Пуатье және Овернь графы болған.
Пуатье үйі (Ramnulfids) қалпына келтірілді (9621152)
Уильям III Тоухед (962–963), Эбалустың ұлы, сонымен қатар Пуатье және Овернь графы. Вильгельм IV Темір қол (963–995), Вильгельм III-нің ұлы, сонымен қатар Пуатье графы. Ұлы Вильгельм V (995–1030), Вильгельм IV-нің ұлы, сонымен қатар Пуатье графы. Вильгельм VI Семіз (1030–1038), Вильгельм V-нің тұңғыш ұлы, сонымен қатар Пуатье графы. Одо (1038–1039), Вильгельм V-нің екінші ұлы, сонымен қатар Пуатье графы және Гаскония герцогы. Вильгельм VII Қыран (1039–1058), Вильгельм V-нің үшінші ұлы, сонымен қатар Пуатье графы. Вильгельм VIII (1058–1086), Вильгельм V-нің төртінші ұлы, сонымен қатар Пуатье графы және Гаскония герцогы. Вильгельм IX Трубадур (немесе Кіші) (1086–1127), Вильгельм VIII-нің ұлы, сонымен қатар Пуатье графы және Гаскония герцогы. Уильям X Әулие (1127–1137), Вильгельм IX-ның ұлы, сонымен қатар Пуатье графы және Гаскония герцогы. Элеонора Аквитаниялық (1137–1204), Уильям X-тың қызы, сонымен қатар Пуатье графесі және Гаскония герцогинясы, Франция және Англия патшаларына кезекпен үйленді. Людовик Кіші (1137–1152), сонымен қатар Франция королі, әйелінің құқығымен герцог. 1152 жылдан бастап Аквитания герцогтігін Плантагенеттер биледі, олар Англияны тәуелсіз монархтар ретінде басқарып, Франциядағы басқа аумақтарды жеке мұрагерлікпен алды (Плантагенеттер империясын қараңыз). Плантагенеттер көбінесе Франция патшаларынан күшті болды, ал Франциядағы жерлері үшін Франция патшаларына бағынуға құлшынбауы ортағасырлық Батыс Еуропадағы қақтығыстардың негізгі себебінің бірі болды.
Аквитанияның плантагендік билеушілері
1337 жылы Франция королі Филипп VI Англия королі Эдуард III-тен Аквитанияны қайтарып алды. Эдуард өз кезегінде анасының әкесі, Франция королі Филипп IV-тен тарағандығына орай Франция королі атағын талап етті. Бұл жүз жылдық соғыстың бастауы болды, онда Плантагенеттер мен Валуа әулеті Аквитания үстемдігі үшін күресті. 1360 жылы екі тарап Бретинь келісіміне қол қойды, онда Эдуард француз тәжінен бас тартты, бірақ Аквитанияның толық билеушісі (жақсырақ айтқанда, герцог емес) болып қалды. Бірақ 1369 жылы келісім бұзылған соң, бұл ағылшын талаптары мен соғыс қайта жаңғырды. 1362 жылы король Эдуард III, Аквитанияның лорды ретінде, үлкен ұлы Эдуардты Уэльс ханзадасы және Аквитания ханзадасы етіп тағайындады. Эдуард Қара ханзада (1362–1372), Эдуард III мен королева Филиппаның тұңғыш ұлы, сонымен қатар Уэльс ханзадасы болды. 1390 жылы король Ричард II, Эдуард Қара ханзаданың ұлы, өзінің інісі Джон Гонтты Аквитания герцогы етіп тағайындады. Бұл тағайындама герцог қайтыс болғаннан кейін күшін жойды, ал герцогтік таққа қайта оралды. Дегенмен, Генрих IV тақты басып алғандықтан, ол герцогтікке де ие болды. Джон Гонт (1390–1399), Эдуард III мен королева Филиппаның төртінші ұлы, сонымен қатар Ланкастер герцогы болды. Англияның Генрих IV (1399–1400) Англия тағын басып алды, оның әкесі Джон Гонттың қайтысымен герцогтік оның иелігіне қайта оралды, бірақ ол Англия королі болғаннан кейін оны ұлына берді. Англияның Генрих V (1400–1422), Генрих IV-нің ұлы, сонымен қатар 1413–1422 жылдары Англия королі болды. Генрих V Англия королі және Аквитания лорды ретінде Аквитанияны басқаруын жалғастырды. Ол Францияға шапқындап, 1415 жылы Харфлер қамалында және Ажинкур шайқасында жеңіске жетті. 1420 жылы Троя келісімі арқасында ол отбасы үшін француз тәжін алуға қол жеткізді. Генрих V 1422 жылы қайтыс болды, оның ұлы Генрих VI бір жасқа толмағанда француз тағына мұрагер болды; оның билігі кезінде Франциядағы ағылшын билігі біртіндеп әлсіреп, жойылды.
Аквитанияның Валуа және Бурбон герцогтері
Францияның Валуа корольдері Аквитания үстемдігін талап етіп, өз мұрагерлеріне, дофиндерге герцог атағын берді. Иоанн II (1345–50), Франция королі Филипп VI-ның ұлы, 1350 жылы Франция королі болды. Франция дофині Карл, Гвиенн герцогы (1392?–1401), Франция королі Карл VI-ның ұлы. Людовик (1401–15), Франция королі Карл VI-ның ұлы, дофин. Жүз жылдық соғыс аяқталғаннан кейін Аквитания Франция королінің тікелей билігіне қайта оралды және королдің иелігінде қалды. Тек сирек жағдайларда ғана герцогтық немесе герцог атағы әулеттің басқа мүшесіне берілді. Карл, Берри герцогы (1469–72), Франция королі Карл VII-нің ұлы. Ксавье (1753–54), Франция дофині Луидің екінші ұлы. Сеговия герцогы, Испания королі Альфонсо XIII-нің ұлы Инфанте Хайме француз тағына талапкер болған легитимистердің бірі еді; ол өз ұлын Гонзалоны Аквитания герцогы деп атады (1972–2000); Гонзалоның заңды балалары болған жоқ.