Кіріспе
Қысқа ұшып-қонуға арналған ұшақтар класы – ұшып-қону және қону үшін қысқа ұшу-қону жолағын қажет ететін, дәстүрлі, тұрақты қанатты ұшақтар. Көптеген қысқа ұшып-қонуға арналған (STOL) ұшақтар қатал жағдайлардағы (мысалы, биік таулы жерде немесе мұзды аумақта) ұшу-қону жолақтарында пайдалануға арналған әртүрлі жабдықтармен жабдықталған. Жолаушыларды тасымалдауға арналғандарының ішінде, STOL ұшақтары қысқа ұшу-қону жолақтары бар STOL әуежайларында да пайдаланылған.
A short takeoff and landing (STOL) aircraft is a conventional fixed wing aircraft that has short runway requirements for takeoff and landing. Many STOL designed aircraft also feature various arrangements for use on airstrips with harsh conditions (such as high altitude or ice). STOL aircraft, including those used in scheduled passenger airline operations, have also been operated from STOLport airfields which feature short runways.
Құрылыс мәселесі
Көптеген STOL ұшақтары – бұталық ұшақтар, бірақ кейбіреулері, мысалы, de Havilland Canada Dash 7, дайын ұшу-қону жолақтарында пайдалану үшін жасалған; сондай-ақ, көптеген STOL ұшақтары – құйрықты тірегі бар ұшақтар, бірақ PAC P 750 XSTOL, Quest Kodiak, de Havilland Canada DHC 6 Twin Otter және Peterson 260SE сияқты ерекшеліктері де бар. Автогирлер де STOL қабілетіне ие, оларға әуеге көтерілу үшін қысқа жерге жүгіру қажет, бірақ қону кезінде жерге дерлік тимей қонуға болады. Ұшу-қону жолағының ұзындығы талабы ең төменгі ұшу жылдамдығының (тұру жылдамдығы) квадратына байланысты, ал жобалау жұмысының көп бөлігі осы көрсеткішті азайтуға бағытталған. Ұшу үшін жоғары қуат/салмақ қатынасы және төмен соққы жылдамдығы ұшақтың ұшуға қажетті жылдамдыққа жетуіне көмектеседі. Қону кезінде тежегіштердің күші, төмен қону жылдамдығы, соққыны кері қайтару құрылғылары немесе спойлерлер (сирек кездесетін) жерге қонымды қысқартады. STOL өнімділігінің жалпы деңгейі қону немесе ұшып көтерілу үшін қажетті ұшу-қону жолағының ұзындығымен анықталады, егер біреуі ұзын болса. Жерде қысқа аралықта жүруге қоса, ұшып көтерілу және қону кезінде дөңестер сияқты кедергілерден өту қабілеті де маңызды. Ұшу кезінде жоғары қуат/салмақ қатынасы және төмен соққы кедергісі кедергілерден өту үшін жоғары жылдамдықпен көтерілуді талап етеді. Ал қону кезінде жоғары соққы кедергісі ұшақтың ұшу-қону жолағына асықпай түсуіне мүмкіндік береді, бұл жерде ұзақ жүруге әкелмейді. Соққы кедергісі қанаттардағы жапсырмалар (флаптар) мен алға қарай сырғанау арқылы (ұшақты ауада сәл қисайтып, соққыны арттыру) арттырылады. Әдетте, STOL ұшағының салмағына шаққанда қанаттары үлкен болады. Бұл қанаттар көбінесе жапсырмалар, ойықтар, шпалдар және вихрь генераторлары сияқты аэродинамикалық құрылғыларды пайдаланады. Көбінесе, STOL өнімділігі жоғары болуы үшін ұшақты жобалау ең жоғары жылдамдықты азайтады, бірақ жүк көтеру қабілетін төмендетпейді. Жүк көтеру өте маңызды, өйткені көптеген шағын, оқшауланған елді мекендерде STOL ұшақтары жолаушылар мен жүк тасымалы үшін сыртқы әлеммен байланыс құралы ретінде қолданылады; мысалы, Канаданың солтүстігі мен Аляскадағы көптеген елді мекендер. Көптеген STOL ұшақтары әуежайда немесе одан тыс жерге қона алады. Әуежайдан тыс қону аймақтарына қар немесе мұз (шаңғыларды пайдалану), далалар немесе қиыршық тасты өзен жағалаулары (көбінесе арнайы, төмен қысымды тундра дөңгелектерін пайдалану) және су (қону шассилерін пайдалану) жатады: мұндай аймақтар көбінесе өте қысқа болады және биік ағаштармен немесе төбелермен кедергі келтіріледі. Дөңгелекті шаңғылар мен амфибиялық қону шассилері дөңгелектерді шаңғылармен немесе қону шассилерімен біріктіреді, бұл қар/суға немесе дайын ұшу-қону жолағына қонуды таңдауға мүмкіндік береді.
Жинақтар
Бірқатар ұшақтарды модификациялайтын компаниялар қысқа жолмен ұшу мүмкіндігін жақсарту үшін STOL жиынтықтарын ұсынады. Аляска штатының Василла қаласындағы Crosswinds STOL жеңіл ұшақтарға арналған STOL жиынтықтарын сатады, олардың ішінде алдыңғы жиек манжеттері, қанат ұшындағы төгілетін пластиналар, ішкі жапсырмалар және STOL қоршаулары бар. Компания Piper PA 12, PA 14, PA 18, PA 20 және 22, Bellanca Champion Model 7 сериясы, Cessna 170B, 180 және 185 үлгілеріне арналған жиынтықтарды ұсынады. Канзас штатының Веллингтон қаласындағы Horton, Inc компаниясы STOL жиынтықтарын Horton STOL Craft тауарлық белгісімен ұсынады, бұл модификациялар төмендетілген жылдамдықпен мәжбүрлі қонуға мүмкіндік береді, соның арқасында қауіпсіздік артады және тірі қалу мүмкіндігі жақсарады. Horton модификацияларына төмен шеті бүкілген манжет, конустық пішіндес қанат ұштары, басқару беттері арасындағы тығыздағыштар және қанат қоршаулары кіреді. Компания былай дейді: «Көбінесе 4-7 түйінге дейін төмендетілген қону жылдамдығына қол жеткізе аласыз. Осы төмендетілген жылдамдықпен ұшу арқасында ұшып көтерілу және қону қашықтығын 10%-ға қысқартуға болады». Horton STOL жиынтықтары бірнеше Cessna және Piper PA 28 модельдері үшін қолжетімді. Micro AeroDynamics «STOL мүмкіндіктері» үшін вихрь генераторларын орнату жиынтықтарын сатады. Micro жиынтықтары – бұл қанаттың алдыңғы жиегіне, сондай-ақ рульдің төменгі жағына және вертикальді стабилизаторға жабыстырылатын кішкентай вихрь генераторлары. Көптеген жеңіл ұшақ түрлері үшін жиынтықтар бар. Sierra Industries Robertson STOL жиынтықтарын R/STOL деген атпен сатады, оларға алдыңғы жиекке арналған бүкілген манжет, қанат қоршаулары, төмендетілген элерондар және автоматты тримдеу жүйесі кіреді. Компанияның мәлімдемесіне сәйкес, орнату «сағатына 15-25 мильге дейін баяулауға және ұшу-қону жолын 40%-ға дейін қысқартуға» мүмкіндік береді. R/STOL жиынтықтары әртүрлі Cessna модельдері үшін қолжетімді. Британдық Колумбияның Келоуна қаласындағы Stolairus Aviation компаниясы de Havilland Canada DHC 2 Beaver және de Havilland Canada DHC 3 Otter ұшақтары үшін STOL жиынтықтарын жасады, олардың көтерілу күшін арттыруға және қону жылдамдығын төмендетуге бағытталған. DHC 2 Beaver STOL жиынтығына контурлы алдыңғы жиек, жапсырма аралықтары, қанат қоршаулары және бүкілген қанат ұштары кіреді. DHC 3 Otter STOL жиынтығына контурлы алдыңғы жиек және бүкілген қанат ұштары кіреді.
STOLпорт
STOLпорт – STOL операцияларын ескере отырып жобаланған, әдетте қысқа бір ұшу-қону жолағы бар әуежай. STOLпорттар көп кездеспейді, бірақ мысалы, Ұлыбританияның Лондон қаласындағы Лондон қалалық әуежайында кездеседі. Бұрын АҚШ-та жолаушылар тасымалын жүзеге асырған бірнеше STOLпорттар болған, бірақ қазір олардың көпшілігі жойылған.
CESTOL
Круиздік тиімді қысқа ұшып-қону (CESTOL) – өте қысқа ұшу-қону жолағы талаптарымен және жоғары круиздік жылдамдықпен (Мах 0,8-ден астам) ұшатын ұшақ.
Анықтамалар
STOL-дің әртүрлі анықтамалары әртүрлі мемлекеттер мен ұйымдар тарапынан әр кезде, сан алуан реттеу және әскери мақсаттар үшін қолданылып келген. Сонымен қатар, кейбір ұшақ өндірушілер өнімдерін STOL деп жарнамалап, бірақ ұшақтың ешбір қабылданған анықтамаға сай екенін растамайды.