Дарио Фо: Өмір және шығармалары

Кіріспе

Италия драматургы, актер, әнші-сазгер, режиссер және саясаткер Дарио Луиджи Анджело Фо (; 24 наурыз 1926 – 13 қазан 2016 ж.) – итальян драматургы, актер, театр режиссері, сахна суретшісі, әнші-сазгер, итальяндық солшылдардың саяси үгітшісі және 1997 жылғы Әдебиет бойынша Нобель сыйлығының иегері. Оның көптеген драмалық туындылары импровизацияға негізделген және театрдың «заңсыз» саналатын формаларын – мысалы, гиуллари (ортағасырлық көшпенді актерлер) мен әйгілі commedia dell'arte ескі итальяндық стилін қайта жаңғыртуды қамтиды. Швеция, Ұлыбритания, АҚШ және Югославия елдерінде оны жақтастары жиі «Ұстаз» деп атаған. Фоның «Mistero Buffo» атты жеке туындысы, 30 жыл бойы Еуропа, Азия, Канада және Латын Америкасы бойынша қойылды, соғыстан кейінгі еуропалық театрдың ең даулы және танымал қойылымдарының бірі ретінде танылды. Рим епархиясының кардиналы Уго Полетти бұл қойылымды «телевизия тарихындағы ең құдайға қарсы шоу» деп сынады. «Non Si Paga! Non Si Paga!» (Төлемеймін! Төлемеймін!) атты туындысының ағылшын тіліндегі түпнұсқа атауы қазіргі ағылшын тіліне енген.

1997 жылғы Әдебиет бойынша Нобель сыйлығын алуы Фоның 20 ғасырдағы әлемдік театрдағы маңызды тұлға ретінде халықаралық деңгейде мойындалуын білдірді. Ол театр труппасының иесі және директоры болды. Фо атеист еді.

Ерте өмір және білім

Алғашқы бала ретінде Фо Ломбардияның Варезе провинциясындағы Сангиано қаласындағы Леггиунода дүниеге келді, бұл Маджоре көлінің шығыс жағасына жақын жерде орналасқан. Фо әңгіме айту өнерін анасының әкесінен, сондай-ақ Ломбардиялық балықшылар мен шыны өндірушілерден үйренді. Фоның жас кезінде тұрған орындарының бірі – Порто Валтраваглия, шыны үрлеу орталығы, онда Италиядағы ең көп психикалық ауруы бар адамдар тұрған деген қауесет бар. 1942 жылы Фо Миланға көшіп, Брара академиясында оқыды. Соғыс аяқталуға жақын, Фо әскери-теңіз күштерінің зениттік дивизионына қосылды, олардың оқ-дәрі жетіспеуіне байланысты оны дереу босатады деп күтті. Ол жаңылысты, оның орнына Моцадағы лагерьге жіберілді, онда тіпті Бенито Муссолини де келді. Бірақ Фо көп ұзамай жалған құжаттармен қашып кетіп, біршама уақыт бойы маңайды аралап, содан кейін парашютшілер эскадрильясына қосылды. Ол одан да қашып кетті, бұл оның Таяулық қозғалысын іздеуіне себеп болды, сол кезде ол ауылда ашық аспан астында ұйықтады. Ол өзіне әсер еткен суретшілердің қатарына Беолко, Брехт, Чехов, Де Филиппо, Грамши, Маяковский, Мольер, Шоу және Стрехлерді жатқызды.

1950 жылдар

1950 жылы Фо Франко Парентипен радио актерлері сахналаған эстрадалық қойылымда жұмыс істеуге өтініш білдірді, осылайша 1954 жылға дейін жалғасқан ынтымақтастық бастау алды. Фо өзінің балалық шағы туралы әңгімелерімен көрермендерді қуантты, бұл Парентиге үлкен әсер етті, ол оларды «өте ерекше, керемет юмор, өткірлік және бейнелеу шеберлігі бар» деп сипаттады. Қойылым аяқталған соң, көл бойында серуендеуге шығар едік, ол маған тағы да әңгімелер айтатын. Осылайша, біз шындықты көшірмейтін, бірақ адамдарды қамтитын және белгілі бір ұстанымға келетін жаңа эстрадалық қойылым жобасын бастадық. 1951 жылдың соңында, Парентимен тәжірибе алғаннан кейін, Италияның ұлттық радиостанциясы RAI Фоды Парентидің «Газшы Анаклето» қойылымынан кейін эфирге шығатын «Кедей нәрсе» (Poer nano) атты жексенбілік комедиялық сериясын орындауға шақырды. Фо библиялық және тарихи әңгімелерден бейімделген 18 ересектерге арналған әңгіме-монолог жазды. Серияда Шекспир ертегілері де бар, олар әртүрлі өңдеулермен келді, мысалы, Гамлеттің нұсқасы, онда басты кейіпкер анасымен қарым-қатынасын жалғастыру үшін әкесін өлтіреді; Офелия Гамлеттің інісінің трансгендер сүйіктісі ретінде бейнеленген, ал Горацио Гамлеттің әкесінің рухын көрсетеді, ол матаға оранған және Гамлет мас болғанда ғана пайда болады. Серияда альбинос Отелло және Ромеоны өзінің бағында қатыгез иттермен ұстап отыратын садистік Джульетта да болды. Біржақты биліктер қойылымды тоқтатты. Дегенмен, Фо 1952 жылы Миландағы Одеон театрында оны сахнада қойды, бұл оған радио үшін қажет емес, қимыл-қозғалыс пен ишараларды дамытуға мүмкіндік берді. Сондай-ақ 1952 жылы Фо Джустино Дураномен «Кокорико» қойылымын орындады, онда АҚШ-тағы қара нәсілділердің тағдырына арналған 20 минуттық этюд болды. Осы жылдары Фо итальяндық актер-драматург дәстүріне, Этторе Петролини сияқты, ықпал етті. Оның алғашқы эстрадалық қойылымының атауы Италия Коммунистік партиясының (PCI) «l'Unità» газетіндегі бір бағананың атауын білдірді. «Il dito nell'occhio» (Көздің ішіндегі саусақ) «Poer nano» стиліндегі 21 этюдтен тұрады, бірақ әлем тарихының сатиралық көрінісімен айналысады. 1953 жылы Фо ән жазуды бастады. Ол Фиоренцо Карпимен бірлесіп жұмыс істеді; 1967 жылға дейін Фодың барлық пьесаларында Карпидің музыкасы ойнады. Олардың бірінші әні «La luna è una lampadina» («Ай – шам») Фодың ең танымал әндерінің бірі болып табылады. Олар Роберто Росселлини мен Ингрид Бергманның көршілері болды. Содан кейін тағы да фильмдер түсірілді. 1958 жылы жұбайлар Миланға оралды, өйткені Рамеге Арлечино театрында бірнеше фарс ролдері ұсынылды. Фо былай деді: «Кино сабағы үшін мен көрермендер бұрыннан білген нәрсені техникалық тұрғыдан үйренуді түсіндім: оқиғаларды кезеңдерге бөлу, жылдам қарқын, өткір диалогтар және кеңістік пен уақыт конвенциясынан құтылу. Сценарийлер бойынша жұмыс істеу маған драматург ретінде тәлімгерлік берді және мен жаңа техникалық құралдардың сабақтарын театрға көшіре алдым». Compagnia Fo Rame компаниясының негізі осы кезде қаланды. Фо сценарийлер жазды, актерлік өнер көрсетті, режиссерлік жасады, костюмдер мен сахналық жабдықтарды жасады. Раме әкімшілік мәселелермен айналысты. Компания Piccolo Teatro театрында дебют жасады, ал 1959 жылы Teatro Odeon театрында әр маусымда қойылатын алты толық пьеса сериясын бастады. Басқа да табыстар күтіп тұрды.

In 1950, Fo asked to work with Franco Parenti on a variety show performed by radio actors, beginning a collaboration that would last until 1954. Fo delighted audiences with stories of his upbringing, which Parenti was very impressed by, describing them as "absolutely original, with an extraordinary humour, wit and personification. When the show was over we'd go for walks round the lake and he'd tell me more stories. In this way we originated a project in which we would work together on a new type of revue, one which didn't copy reality, but which involved people and took a stand." In late 1951, after Fo had gained experience with Parenti, Italian national radio station RAI invited Fo to perform a solo Saturday evening comedy series Poer nano (Poor thing), airing after Parenti's Anacleto the Gas Man. Fo created 18 adult fairy tale monologues adapted from biblical and historical tales. The series also featured Shakespearean tales with various twists, such as a version of Hamlet in which the titular character kills his father to continue an affair with his mother; Ophelia is portrayed as Hamlet's uncle's trans mistress, while Horatio plays the ghost of Hamlet's father dressed up as a sheet and only appears when Hamlet is drunk. The series also featured an albino Othello and a sadistic Juliet who keeps Romeo in her garden with savage dogs. Scandalised authorities cancelled the show. Nevertheless, Fo performed it on stage at the Teatro Odeon in Milan in 1952, which allowed him to develop the gesture and action not required for radio. Also in 1952, Fo performed Cocoricò with Giustino Durano, which featured a 20 minute sketch focusing on the plight of black people in the United States. In these early years, Fo has been influenced by the Italian tradition of the actor author, just like Ettore Petrolini. The title of his first revue referred to that of a column in the Italian Communist Party (PCI) newspaper l'Unità. Il dito nell'occhio consisted of 21 sketches similar in style to Poer nano but dealing instead with a satirical history of the world. 1953 also brought the beginning of Fo's songwriting. He collaborated with Fiorenzo Carpi; all of Fo's plays as far as 1967 would feature Carpi's music. "La luna è una lampadina" ("The moon is a lightbulb"), their first song, is one of Fo's most famous. There they lived next door to Roberto Rossellini and Ingrid Bergman. Other films followed. In 1958, the couple returned to Milan when Rame was offered roles in a series of farces at the Arlecchino Theatre. Fo said, "For me the lesson of the cinema meant learning from a technical point of view what audiences had already grasped: a story divided into sequences, a fast pace, sharp dialogue, and getting rid of the conventions of space and time. Working on screenplays gave me an apprenticeship as a playwright and I was able to transfer the lessons of the new technical means to the theatre". The foundation of the Compagnia Fo Rame dates from this time. Fo wrote scripts, acted, directed, and designed costumes and stage paraphernalia. Rame took care of the administration. The company débuted at the Piccolo Teatro, and in 1959 began a series of six full length plays that were performed each season at the Teatro Odeon. Other successes would follow.

1960 жылдар

1962 жылы Фо RAI үшін Canzonissima атты әртүрлі бағдарлама жазып, режиссерлік етті. Фо бұл бағдарламаны итальяндықтарға театрдың бастауына ұқсас, компания бұрын шығарған «саспақ теледидардан» мүлдем өзгеше теледидардың үлгісін көрсету үшін пайдаланды. Дегенмен, Canzonissima миллиондаған көрермендерді қызықтырып, танымал болды. Раме итальян қалаларындағы такси жүргізушілері эфир кезінде жұмыс таппайтынын, себебі барлығы бағдарламаны тамашалап отырғанын жиі айтатынын мәлімдеді. Бағдарламаның сегізінші бөлімі – құрылыс алаңдарындағы жұмысшылардың қауіпті жағдайларын көрсеткені – бағдарлама продюсерлерімен дауға себеп болды және 1962 жылдың 29 қарашасында Фо мен Раме бағдарламадан шығуға мәжбүр болды. RAI бұл эпизодты көрсетпеуге ниеттенгенін мәлімдеді, себебі бұл құрылыс жұмысшыларының кәсіби одақтарының жұмыс жағдайларына наразылығын одан әрі күшейтеді. Бұл цензураға байланысты ұлттық наразылық туды, күнделікті газеттерде мақалалар жарияланды және Италия парламентіне сұрақтар қойылды. RAI Фо мен Рамеге сот процесі қозғап, Canzonissima жазбаларының барлығын жойды. Бұл дау нәтижесінде Фо мен Раме 14 жылға итальяндық теледидардан шеттетілді. Фоға қорқыту хаттары келді, Римде фашистік топтар Рамемен бірге оларға шабуыл жасап, қоқыс лақтырды, ал тағы бір қойылым бомбалық қауіптен тоқтатылды. Кейіннен ол осы оқиғаны «Жохан Падан және Американы ашу» кітабының кіріспесінде баяндады. La signora è da buttare (Айелді тастап жібер) – итальяндық театрдың бағыттық ағымындағы соңғы қойылымы болды. Ол атаудағы әйелді «америкалық капитализмді бейнелейтін [және өлімі алдында] бостандық мүсінінің позында раковинаның үстінде көтеріліп, содан кейін тұтыну тауарларымен толтырылған жұмаққа көтерілген» деп түсіндірді. АҚШ үкіметі кейіннен қазір қолданыстан шығарылған МакКарран-Уолтер заңы бойынша Фоның елге кіруіне үнемі тыйым салды. 1968 жылғы мамырдағы оқиғалардан шабыттанған Фо мен Раме Италиядағы ресми мемлекеттік театрдан бас тартып, Associazione Nuova Scena театр ұжымын құрды, ол мемлекеттік құрылымдардан тыс жұмыс істеді. Олар Итальяндық коммунистік партиясынан (PCI) көмек сұрап, қоғамдық орталықтар мен жұмысшылар клубтарына қол жеткізуді өтінді. 1968 жылдың қазан айында олар Фоның соңғы пьесасын – Grande pantomima con bandiere e pupazzi piccoli e medi (Төңкерілген тулармен және кішкентай және орташа қуыршақтармен үлкен пантомима) – сахналады, алғашқы қойылым Чезенада өтті. Пьесада кейіпкерлердің орнына капиталды, өнеркәсіп конфедерациясын, жоғары қаржыны, шіркеуді, халықты, көтерілісшілерді және шаруаларды бейнелейтін маскалар қолданылды. Фашизмді бейнелейтін алып қуыршақ шіркеудің, монархияның, армияның және өнеркәсіптің өкілдерін дүниеге әкелді. L'operaio conosce 300 parole, il padrone 1,000: per questo lui è il padrone (Жұмысшы 300 сөз біледі, шебер 1000 сөз біледі, сондықтан ол шебер), Legami pure che tanto io spacco tutto lo stesso (Мені тізгіле, мен бәрібір бәрін қиратамын) және Mistero Buffo (Қызықты құпия) сонымен қатар осы кезеңге жатады. Фоның өзі ешқашан Коммунистік партияның мүшесі болмағанмен,

In 1962, Fo wrote and directed a variety show, Canzonissima, for RAI. Fo used the show to give Italians a glimpse of a type of television resembling the origins of theatre, far removed from the "junk TV" previously produced by the company. Nonetheless Canzonissima proved popular, attracting millions of viewers, and Rame maintained that taxi drivers in Italian cities would often say they had no work during broadcasts as everyone was watching it. The show's eighth episode—which referenced the dangerous conditions faced by workers on building sites—led to a dispute with the programme's producers, and prompted Fo and Rame to walk out on 29 November 1962. RAI maintained it would not broadcast the sketch as it risked further inflaming the annoyance of building workers' unions at working conditions. National uproar ensued over this censorship, with headlines in the daily newspapers and questions in the Italian parliament. RAI sued Fo and Rame and destroyed all the Canzonissima recordings. The dispute led to the effective banning of Fo and Rame from Italian television for 14 years. Fo received threatening letters, was assaulted in Rome with Rame by fascist groups who also threw rubbish at them, while another performance was disrupted by a bomb scare. He later recounted this event in the prologue of Johan Padan and the Discovery of the Americas. La signora è da buttare (Throw the Lady Out) was the final play Fo put on in the mainstream establishment Italian theatre. He interpreted the titular lady as "representing American capitalism [ and who just before her death] was elevated above a sink in a Statue of Liberty pose, and then ascended to a heaven packed with consumer goods". The U. S. government would later consistently deny Fo entry under the now defunct McCarran Walter Act. Inspired by the events of May 1968 in France, Fo and Rame abandoned the official state theatre in Italy and set up Associazione Nuova Scena, a theatre collective operating outside the state structure. They asked the PCI for assistance and access to community centres and workers' clubs. In October 1968, they toured Fo's latest play Grande pantomima con bandiere e pupazzi piccoli e medi (Grand Pantomime with Flags and Small and Middle sized Puppets), opening in Cesena. The play, which featured masks instead of characters—representing Capital, the Confederation of Industry, High Finance, the Church, the People, Rebels and Peasants—included a giant puppet representing fascism which gave birth to representatives of the Church, the Monarchy, the Army and Industrialism. L'operaio conosce 300 parole, il padrone 1,000: per questo lui è il padrone (The Worker Knows 300 Words, the Boss Knows 1000, That's Why He's the Boss), Legami pure che tanto io spacco tutto lo stesso (Chain Me Up and I'll Still Smash Everything) and Mistero Buffo (Comical Mystery Play), also date from this time. Though Fo himself had never been a Communist Party member,

1970 жылдар

1970 жылы Фо мен Раме үшінші театр тобы Collettivo Teatrale "La Comune" музыкант Паоло Чиарчи мен әкімші Нанни Рикордимен бірге құрды. Олар үш жыл бойы Миланның жұмысшылар ауданындағы Колетта көшесіндегі тастап кетілген цехқа (капанноне) орналасып, оны қоғамдық орталыққа айналдырып, қазіргі заманғы мәселелер туралы импровизациялық пьесалар қойды. Мұндай пьесалардың бірі – "Егер бәрі бекер болса, бүгін өлгенім жақсы болар еді" (Vorrei morire stasera se dovessi pensare che non è servito a niente). "Қара қыркүйек" атты поэмадан шабыттанған, Рената Виганоның өлеңіне сүйене отырып, оны мыңдаған адам көруге келді. Содан кейін Фоның халықаралық деңгейде танымал болған "Анархистің кездейсоқ өлімі" ("Morte accidentale di un anarchico") пьесасы қойылды, драматург оны "трагикалық фарс туралы әзіл-сықақ" деп сипаттады. 1970 жылдың желтоқсанында ашылған "Күшектің өлімі мен қайта тірілуі" ("Morte e resurrezione di un pupazzo") – "Grande pantomima" пьесасының жаңартылған нұсқасы болды. 1972 жылдың қаңтарында алғаш рет сахналанған "Федэйн" Палестинадан алынған автобиографиялық әңгімелерден тұрады. 1973 жылдың наурыз айында бес фашист, Миланның Carabinieri жоғары лауазымды шенеуліктерінің тапсыруымен (кейбір аңыз бойынша), Рамені ұрлап, оны қарумен ұстап, көлікке тастады. Олар оны зорлап, ұрып, темекімен күйдіріп, қырғышпен кесіп, паркте тастап кетті. Фо мен Раме сол жылы Ломбардия мен Венето аймандарында гастрольдік сапармен болды, бірақ "La Comune" тобы бөлініп кетті. Осы кезеңде жазылған "Mamma Togni" атты қысқа пьеса да бар. 1973 жылдың қыркүйегінде Чилиде Сальвадор Альенденің өзіне қол жұмсауынан кейін "Чилидегі халық соғысы" ("Guerra di popolo in Cile") пьесасы қойылды және үлкен қызығушылық тудырды. Бұл, әсіресе, пьесаның соңындағы көрермендерді алаңдатқан көрініске байланысты болды, олар Италияда төңкеріс жарияланды деп ойлады. Киара Валентинидің айтуынша, Торинодағы бір қойылым кезінде көрермендердің бірі қорқып, он беттен астам қағазды жеп қойған, ал Меранода студент терезеден қашуға тырысып, әйнекті сындырып жіберген. 1973 жылдың қарашасында Сассариде полиция Фоты тұтқындады, бұл Италия заңдарына сәйкес, театрдың сахнасына қойылым кезінде кіруге рұқсат етілмейтінін көрсетті, бұл бүкіл елде наразылық тудырды. Наразылықтың арқасында болашақ қойылымдарға келушілер саны арта түсті. 1974 жылы компания – енді "Il Collettivo Teatrale "La Comune" diretto da Dario Fo" – Миланның жұмысшылар ауданындағы Порта Витториядағы тастап кетілген базар ғимаратын алып, тазалап, оны Palazzina Liberty деп атады. Бірақ саяси келіспеушіліктер туындағандықтан, Милан қалалық кеңесі сот арқылы оларды шығарып тастауға тырысты. Кеңес сәтсіз болды, компанияға уақытша қалуға рұқсат берілді және кітапхана, конференц-орталық, театр және аудиовизуалды шеберханалар сияқты жабдықтарды дамытуға кірісті. Олар "Порта мен Белли билікке қарсы" ("Porta e Belli contro il potere") пьесасын қойды, онда Фо 19 ғасырдың екі белгілі ақынының сонеттерін оқыды, оларды "керемет мәтіндер" деп сипаттап, жеке-жеке оқығанда жақсы орындалатынын, бірақ бір қойылымда толыққанды жұмыс істемейтінін айтты. Содан кейін "Төлемеймін! Төлемеймін!" ("Non Si Paga! Non Si Paga!") атты тамаша пьеса қойылды, ол Италиядағы ауыр экономикалық дағдарыс кезінде пайда болған autoriduzione (өздігінен төмендету) қозғалысын көрсетеді, онда адамдар нарықтан қалағандарын алып, тек қана төлей алатынына ғана төлейді. 1990 жылға қарай 35 елде қойылған бұл пьеса Фоның халықаралық деңгейдегі "Анархистің кездейсоқ өлімі" ("Morte accidentale di un anarchico") пьесасынан кейін ең танымал пьесасы болып саналады. "Төлемеймін! Төлемеймін!" ("Can't Pay? Won't Pay!") атауы ағылшын тіліне де енген. 1975 жылдың маусым айында Италиядағы сайлау қарсаңында Фо Аминторе Фанфаниге сілтеме жасай отырып, "Фанфани ұрланды" ("Il Fanfani rapito") пьесасын жазды. Сондай-ақ 1975 жылдың маусым айында Фо, Раме және компанияның басқа мүшелері Қытайға барды. Фо кейіннен саяхат туралы естеліктерін "Тігердің тарихы" ("La storia della tigre") атты монологта пайдаланды, ол 1978 жылы Италия бойынша гастрольдік сапармен болды. Содан кейін Фо Италияның есірткі мәселесіне тоқталып, оны былайша түйіндеді: "Байлар есірткі тұтынады және пайдаланады, ал кедейлер есірткі тұтынады және пайдаланады". "Ананың марихуанасы ең жақсы" ("La marijuana della mamma è la più bella") пьесасында әже деп аталатын кейіпкер аспириннің орнына LSD жұтып алып, киім шкафында полиция бөлімшесіне аяқталатын тамаша трамвай сапарын көреді. Фиоренцо Карпи 1967 жылдан бері алғаш рет бірге жұмыс істеп, пьесаның музыкасын жазды. Фо 1977 жылы 14 жылдық үзілістен кейін теледидарға оралды, өткен жылғы жалпы сайлаудан кейін RAI әкімшілігі өзгерді. Бірақ Фо консервативті Rai 1-ге қарағанда, әлеуметтік және діни емес бағыты бар Rai 2-ге ғана шектелді. Оның екі пьеса циклы эфирге шығарылды, бірақ саяси себептерге байланысты "Анархистің кездейсоқ өлімі" ("Morte accidentale di un anarchico"), "Төлемеймін! Төлемеймін!" ("Non Si Paga! Non Si Paga!") және "Фанфани ұрланды" ("Il Fanfani rapito") пьесалары қосылмады (бірақ "La Comune" оларды тұрақты жазба ретінде түсірді). 1977 жылы алғаш рет пайда болған және Раме орындаған бес монологтан тұратын "Тұтас үй, төсек және шіркеу" ("Tutta casa, letto e chiesa") атты жинақ та болды. Бірінші монолог "Ояну" ("Il risveglio") жұмысшы әйелдің сәбиімен (қуыршақпен) сөйлесуінен тұрады. "Жалғыз әйел" ("Una donna tutta sola") пьесасы күйеуі үйге қамаған, баласының жылауын тыңдап, мүгедек күйеуінің, порнофильмдерге құмар, телескоппен, ұятты қоңырау шалушы және оған ғашық болған бұрынғы оқытушының шабуылына қарсы тұруы туралы. "Босқын ана" ("La mamma fricchettona") пьесасында анасы отбасын тастап, есірткі мен еркін махаббатты іздеу үшін шіркеуде паналады. "Ескі әңгіме" ("The Same Old Story") пьесасында қуыршақпен ойнайтын кішкентай қыз ант етеді. Соңғы монолог "Медея", итальяндық нұсқасына негізделген (танымал Эврипид нұсқасы емес), 1990 жылға қарай 35 елде қойылды.

In 1970, Fo and Rame began their third theatre group, Collettivo Teatrale "La Comune" with the musician Paolo Ciarchi and the administrator Nanni Ricordi. They based themselves at an abandoned workshop (capannone) in via Colletta in a working class suburb of Milan for three years, converting it into a sort of community centre and producing plays based on improvisation about contemporary issues. One such play was Vorrei morire stasera se dovessi pensare che non è servito a niente (I'd Rather Die Tonight If I Had To Think It Had All Been In Vain). Inspired by the Black September, with the title derived from a Renata Viganò poem, thousands of people came to see it. What followed was Morte accidentale di un anarchico (Accidental Death of an Anarchist), Fo's most internationally recognised play, described by the playwright as "a grotesque farce about a tragic farce". It opened in December 1970, Morte e resurezione di un pupazzo (Death and Resurrection of a Puppet) was an updated version of Grande pantomima. Fedayn, first performed in January 1972, it consists of a series of autobiographical accounts from Palestine. In March 1973, five fascists, commissioned—according to some rumors—by high ranking officials in Milan's Carabinieri, abducted Rame, held her at gunpoint and dumped her in a van. They raped her, beat her, burnt her with cigarettes, slashed her with razor blades and left her in a park. Fo and Rame continued to tour around Lombardy and Veneto throughout that year, despite a split in La Comune; the short piece Mamma Togni dates from this time. In September 1973, after the suicide of Salvador Allende in Chile, Guerra di popolo in Cile (The People's War in Chile) was produced, and toured the country attracting great interest. This was particularly due to a part at the end that unnerved audiences, who thought a coup had been declared across Italy. According to Chiara Valentini, a member of the audience panicked during a performance in Turin and ate ten pages of what he thought might be compromising names, while in Merano a student broke the glass in an attempt to flee through a window. The actual police arrested Fo in Sassari in November 1973, leading to nationwide uproar when it emerged that under Italian law the police could not enter the theatre during the performance; the outcry served only to boost attendances at future performances. In 1974, the company—which had now become Il Collettivo Teatrale "La Comune" diretto da Dario Fo—occupied and cleaned up an abandoned market building in Porta Vittoria (a working class area of Milan) and dubbed it the Palazzina Liberty. Political enmities intervened however, and Milan's council tried to remove them by court order. The council was unsuccessful; the company was allowed to stay temporarily and set about developing facilities such as a library, conference centre, theatre and audiovisual workshops. They began performing with Porta e Belli contro il potere (Porta and Belli Against the Authorities), in which Fo read sonnets by the two titular 19th century poets, described by him as "splendid texts, and when I recited them individually they worked marvellously, but not altogether in the same show." Next came the farce, Non Si Paga! Non Si Paga! (Can't Pay? Won't Pay! ), documenting the autoriduzione (self reduction) movement which had developed during the severe economic crisis Italy was experiencing, and in which people would take what they wished from markets, only paying for what they could afford. Regarded as Fo's best known play internationally after Morte accidentale di un anarchico, it had been performed in 35 countries by 1990. The title Can't Pay? Won't Pay! has also passed into the English language. To the backdrop of the June 1975 Italian elections, Fo wrote Il Fanfani rapito (Fanfani Kidnapped)—a reference to Amintore Fanfani. Also in June 1975, Fo, Rame and other members of the company went to China—Fo later used his recollections of the trip in the monologue La storia della tigre (The Tale of a Tiger), with which he toured around Italy in 1978. Fo next turned to Italy's growing drug problem, summing it up as follows: "Rich people consume and use drugs, while poor people are used and consumed by drugs." La marijuana della mamma è la più bella (Mother's Marijuana is the Best [it]) features a character called Grandpa who mistakenly swallows LSD instead of aspirin and hallucinates a farcical tram journey in his wardrobe ending at a police station. Fiorenzo Carpi returned to collaborate with Fo on the play's music, the first time they had worked together since 1967. Fo returned to television in 1977 after 14 years off the air, RAI's administration having been changed following the previous year's general election. Fo was, however, limited to Rai 2, the second channel, which had a more socialist and non religious slant than the more conservative Rai 1. Two cycles of his plays were broadcast; for political reasons these did not include Morte accidentale di un anarchico, Non Si Paga! Non Si Paga! or Il Fanfani rapito (although La Commune filmed them to have a permanent record of them). A series of five monologues collectively titled Tutta casa, letto e chiesa (All House, Bed and Church) also first appeared in 1977, and were performed by Rame. The first, Il risveglio (Waking Up), featured a working class mother talking to her baby (a doll). Una donna tutta sola (A Woman Alone) was about a housewife locked indoors by her husband who had to deal with a crying baby while fighting off the advances of his disabled, wheelchair using, pornographic film obsessed brother, a man with a telescope, an obscene telephone caller and a former teacher who has fallen in love with her. La mamma fricchettona (Freak Mother) featured a mother taking shelter in a church confessional after leaving her family to pursue drugs and free love. The Same Old Story features a little girl with a doll who swears. The final monologue, Medea, based on an Italian version rather than the more famous Euripides version, had been performed in 35 countries by 1990.

1980 жылдар

1980 жылы АҚШ үкіметі Фо мен Рамені елдің Италия театр фестивалінде өнер көрсетуден тыйым салды, бұл әрекет Бертольд Брехт, Чарли Чаплин және Габриэль Гарсия Маркеске қатысты елдегі ұқсас қарым-қатынаспен салыстырылды. Америка театр сыншылары қауымдастығы Эдмунд Маски деген саясаткерге хат жолдады. 1981 жылы «Ла Коммуна» Palazzina Liberty-ден шығарылғаннан кейін «Tutta casa, letto e chiesa» пьесасының екінші нұсқасы Одеон театрында қойылды, бұл 16 жылдан кейін Фо мен Раме алғаш рет осы сахнада өнер көрсеткені болды. Сол жылы (қаңтар) «Clacson, trombette e pernacchi (Trumpets and Raspberries)» алғаш рет Миланның «Cinema Cristallo» кинотеатрында көрсетілді және бұл Фоның бес жыл бұрынғы «La marijuana della mamma è la più bella» пьесасынан кейінгі алғашқы жаңа туындысы еді. Милан жұртшылығы оны 50 000 адам 34 рет тамашалады, ал жақын арада тағы 15 елде қойылды. 1983 жылы итальян цензурасы «Coppia aperta, quasi spalancata (Ашық жұп)» пьесасын 18 жастан асқан көрермендерге ғана рұқсат етті, себебі Раме пролог ретінде өзінің зорлау тақырыбындағы «The Rape» монологын қосты (бұл монолог өзіне жасалған зорлау оқиғасынан шабыттанған). 1983 жылы Фо жазған «Il candelaio (Шамшы жасаушы)» монологы, Фоның ағылшын Элизавета театрына деген қызығушылығының артуын көрсетті және 1984 жылдың соңында Фо мен Раме жұмыс істей бастаған «Quasi per caso una donna: Elisabetta (Елизавета: Шамамен бір әйел)» пьесасына дейін жазылды. 1983 жылдың қыркүйегінде АҚШ үкіметі Фо мен Рамеге елге кіруге тағы да рұқсат бермеді және оларды «террорлық ұйымдарды қолдайтын ұйымдарға жатады» деп айыптап, Фоты таң қалдырды. 1986 жылы «Kidnapping Francesca [it]» пьесасы жарық көрді, онда банкрот болған банкир Франческа Боллини де Риль өзін тұтқындаудан аулақ болу үшін өзінің ұрлануын ұйымдастырады. Бұл пьеса 1994 жылы Стивен Стеннинг тарапынан ағылшын тіліндегі көрермендер үшін «Abducting Diana» деп бейімделді. Рим университетіндегі драма профессоры болып тағайындалған Фо, онда өткізген семинарларында Арлекин және комедия делл'арте тақырыптарын қарастырды. 1987 жылғы Рождествоға дейінгі итальян теледидарының «Fantastico» лотереялық шоуында «The First Miracle of the Infant Jesus» қойылымы Ватикан тарапынан құдайға тіл тигізу туралы айыптауларға әкелді; Фо титулдық кейіпкерді бейнеледі, ол басқа балаларды зорбалап жатқан адамнан құтқару үшін найзағайдың жарқылдарын пайдаланды. 26 жылдан кейін алғаш рет 1988 жылдың сәуір және мамыр айларында Фо мен Раме итальян теледидарында «Transmissione forzata (Құсқырлы хабар тарату)» атты бірегей жобада бірлесіп жұмыс істеді. «Rai 3» телеарнасында ғана көрсетілген сериалда RAI цензурасы және итальян саясаткерлері туралы ирониялық әндер, би билеуші қыздар, сатирикалық жаңалықтар, Палестина туралы балет және ұлттық зорлау статистикасы туралы «ауа райы туралы есеп» болды. Сондай-ақ 1988 жылы Фо 1958 жылдан бері алғаш рет киноға оралды, ол «Musica per vecchi animali (Ескі жануарларға арналған музыка)» фильмінде зейнеткер профессор рөлін ойнады. 1989 жылы Тяньаньмэнь алаңындағы қырғыннан зардап шеккендерге қолдау білдіру мақсатында Фо «La storia della tigre» пьесасын жаңартты және «Lettera dalla Cina (Қытайдан хат)» және «The Story of Qu» атты екі монолог жазды. Сол жылы Фо мафия туралы орындалмаған «Il ricercato (Ізделініп жатқан)» және қазан айының соңында дебют жасаған «Il Papa e la strega (Папа мен сиқыршы)» пьесаларын жазды. Соңғы пьесада балаларға шабуыл жасаудан қорқып, артриттен зардап шегіп, қолын көтеріп бата беретін Папа, бір әйелдің кеңесімен, монах киіміндегі және өзін сиқыршы деп мәлімдейтін адамнан, шамшырақтан секіріп, өзіне ероин егу арқылы ем іздейді және ойыншық машина, уланған попугай және бразилиялық монахке қатысты әртүрлі кісі өлтіру әрекеттерінен қашып құтылады. Тәнтігерлер оның комикалық шеберлігін жоғары бағалады және ол сол маусымда Италияда ең көп көрермен жинаған пьеса үшін марапат алды.

In 1980, the United States authorities blocked Fo and Rame from performing at the country's Festival of Italian Theatre, an act which has been compared with the country's similar treatment of Bertolt Brecht, Charlie Chaplin and Gabriel García Márquez. The American Theatre Critics Association sent a letter to the politician, Edmund Muskie. In 1981, with La Commune having been evicted from the Palazzina Liberty, a second version of Tutta casa, letto e chiesa opened at the Teatro Odeon, the first time in 16 years that Fo and Rame performed there. Also that year (January) Clacson, trombette e pernacchi (Trumpets and Raspberries) was first performed at Milan's Cinema Cristallo, and was Fo's first new play since La marijuana della mamma è la più bella five years previously. 50,000 people saw it performed 34 times in Milan, and it had soon been produced in 15 other countries. In 1983, Italian censors restricted Coppia aperta, quasi spalancata (The Open Couple) to audiences over the age of 18 when Rame included as a prologue her monologue The Rape (inspired by her own rape). Il candelaio (The Candlestickmaker), a monologue written by Fo in 1983, displayed Fo's increased interest in the English Elizabethan Theatre, and preceded Quasi per caso una donna: Elisabetta (Elizabeth: Almost by Chance a Woman), which Fo and Rame began work on in late 1984. In September 1983, the U. S. authorities again refused Fo and Rame permission to enter the nation, and, to Fo's bewilderment, accused them of "belonging to organisations supporting terrorist groups." 1986 brought Kidnapping Francesca [it], in which bankrupt banker Francesca Bollini de Rill has herself kidnapped to divert from her imminent arrest—adapted as Abducting Diana in 1994 by Stephen Stenning for English audiences. Appointed Professor of Drama at the University of Rome, the seminars Fo conducted there included ones on; Harlequin and the commedia dell'arte. The pre Christmas 1987 performance of The First Miracle of the Infant Jesus on Italian television's variety lottery show Fantastico led to further accusations of blasphemy from the Vatican; Fo portrayed the titular character deploying bolts of lightning to save other children from a bully. For the first time in 26 years, in April and May 1988, Fo and Rame collaborated on an original project, Transmissione forzata (Forced Transmission) on Italian television. Restricted to Rai 3, the series featured ironic songs about RAI censorship and Italian politicians, dancing girls and satirical news bulletins, a ballet on Palestine and a "weather report" on national rape statistics. Also in 1988, Fo returned to film acting for the first time since 1958, playing a retired professor in Musica per vecchi animali (Music for Old Animals). In 1989, in solidarity with those affected by the Tiananmen Square Massacre, Fo updated La storia della tigre and wrote two monologues Lettera dalla Cina (Letter from China) and The Story of Qu. The same year, Fo also wrote Il ricercato (The Wanted Man), an unperformed play about the mafia, and Il Papa e la strega (The Pope and the Witch), which debuted in late October. The latter portrayed a Pope overcome both by a phobia of being attacked by children and by an attack of arthritis which leaves his arms raised in blessing, and who, acting upon the advice of a woman disguised as a nun and claiming to be a witch, swings from a chandelier and injects himself with heroin during his search for a cure, and avoids various assassination attempts involving a toy car, poisoned parrot and Brazilian nun. Critics praised its comic inventiveness and it won an award for being the play seen by most people in Italy that season.

1990 жылдар

ЖИТС, Перс шығанағындағы соғыс және генетикалық эксперименттер сияқты тақырыптарды қамтыған Фо 1990 жылдың жазында "Зитти! Біз құлап бара жатырмыз!" (Қоңырау шалыңыз! Біз құлап жатырмыз!) пьесасын жазды, ал ол сол жылдың қарашасында Миланның "Teatro Nuovo" театрында дебют жасады. 1992 жылы Америкаға Кристофер Колумбтың алғашқы сапарының 500 жылдығына жауап ретінде жазылған "Жохан Падан және Американың ашылуы" пьесасының басты кейіпкері – испан инквизициясынан қашып, зерттеуші мен отарлаушының төртінші сапарына қосылған венециялық қашқын. Ол кемедегі жануарларға күтім жасауға міндетті, бірақ дауыл оны теңізге айдап тастайды, қала жағасына жеткенше шошқаның үстінде иесіз қалды. Американың жергілікті халқы оны құтқарады. Фоның осы қойылымын бейнежазбада сақтаған. 1993 жылы Карло Голдонидің маңызды мерейтойы болды. Фо бұл мерейтойға қызығушылық танытпады, керісінше, Анджело Беолкоға назар аударуды жөн көрді және өзінің труппасы мен мемлекеттік қаржыландырылатын "Teatro dei Incamminati" театры арасындағы бірлескен өндірісті жоспарлады. Алайда, репетициялар толыққанды жүріп жатқанда, министрліктен келген хат жобаны аяқтауға кедергі келтірді, себебі "мемлекеттік және жеке компаниялар арасындағы бірлескен өндірістерге тыйым салатын заң" күшіне енген. Фо мен Раме 1990-жылдарда Италияда кең таралған жемқорлық (Тангентополи) жанжалдарынан шабыттанған "Settimo: ruba un po' meno no. 2" (Жетінші өсиет: Аз ұрлық жасаңыз, жоқ. 2) монологын бірлесіп жазды. Кейіннен олар "Мама! Мен сенің қасыңдамын!" (Ана! Сан-пантондар!) қойылымын жасады, ол он сегізінші ғасырдағы оқиғаларға негізделген, бірақ Тангентополиге де сілтеме жасайды және Фиоренцо Карпидің музыкасын қамтиды. 1994 жылғы "Sesso? Grazie, tanto per gradire!" (Секс? Рахмет, қабыл аламын!) монологы үшін Фо мен Раме ұлы Жакопомен бірлесіп, Жакопоның 1992 жылғы "Lo Zen e l'arte di scopare" (Зен және секс өнері) кітабына негізделген қойылымды жасады. Бұл қойылымда ЖИТС, контрацепция, секс туралы білім беру және сексуалдық репрессия сияқты тақырыптарға арналған ағартушылық бөлімдер болды. Осылайша Фо Сильвио Берлусконидің жаңа үкіметімен алғаш рет қақтығысқа келді. Берлусконидің үкіметі 18 жасқа толмаған итальяндықтарға осы қойылымды көруге тыйым салды, себебі бұл қойылым "әдептіліктің салаларын құрметтеуді талап ететін жалпы әдептілікке қайшы келіп, жасөспірім көрермендердің арасында наразылық тудыруы және олардың секске қатысты мінез-құлқына әсер етуі мүмкін" деп мәлімдеді, осылайша қойылымның бастапқы мақсатын жоққа шығарды. Бұл цензура мәселесі ұлттық парламентте талқыланды, мұғалімдер оны қоюға шақырды, ал көрермендер мен итальяндық және шетелдік зиялылар тыйымды жоюға шақыратын петицияға қол қойды, бұл оқиғаға көптеген тегін жарнамалар әкелді. 1995 жылдың 17 шілдесінде Фо инсульт алды. Ол тез сауығып, 1996 жылдың 24 наурызында жетпіс жасқа толғанда толыққанды денсаулығына келді. 1996 жылдың жазында ол "Леонардо: Ұшу, граф және махаббат" пьесасын жазды. 1502 жылы болған оқиғаға негізделген бұл пьесаның басты кейіпкері Леонардо да Винчи болды. 1997 жылы ол "Il diavolo con le zinne" (Сүйекті шайтан) пьесасын жазды. Фо бұл пьесаны "Макиавеллиандық комедия, он алтыншы ғасырдың аяғындағы алып интрига, судьялар мен шайтандармен, шайтанға билік жүргізген үй шаруалары, ермектер, жандармдар, азаптаушылар және тіпті маймыл" деп сипаттады, сонымен қатар бұл пьеса сол жылдың басында қайтыс болған Фиоренцо Карпиге арналған құрметтің белгісі болды.

Addressing themes such as AIDS, the Gulf War and genetic experiments, Fo wrote Zitti! Stiamo precipitando! (Hush! We're Falling!) in summer 1990, and it debuted at Milan's Teatro Nuovo that November. The titular character of Johan Padan and the Discovery of the Americas, Fo's response to the 1992 quincentennial celebrations of the first voyage of Christopher Columbus to the Americas, is a Venetian fugitive who escapes from the Spanish Inquisition by joining the explorer and coloniser's fourth voyage. Forced to tend the animals on board, a storm casts him adrift in the ocean on the back of a pig until he reaches the coast and is rescued by the indigenous peoples of the Americas. A video recording of Fo's performance exists. 1993 brought an important anniversary of Carlo Goldoni; Fo, who was unimpressed, and, choosing instead to focus his attention on Angelo Beolco, planned a joint production between his company and Teatro dei Incamminati, a publicly funded company. However, with rehearsals well underway, a ministerial letter arrived to block the project's completion with "an obscure law forbidding co productions between public and private companies." Fo and Rame collaborated on the monologue Settimo: ruba un po' meno no. 2 (Seventh Commandment: Steal a Bit Less No. 2), inspired by the corruption scandals (Tangentopoli) which were rife in Italy during the 1990s. They later performed Mamma! I sanculotti! (Mummy! The Sans culottes! ), set in the eighteenth century but also making references to the Tangentopoli, and featuring music again by Fiorenzo Carpi. For the 1994 monologue Sesso? Grazie, tanto per gradire! (Sex? Thanks, Don't Mind If I Do! ), Fo and Rame worked with their son Jacopo to produce a performance based on Jacopo's 1992 book Lo Zen e l'arte di scopare (Zen and the Art of Fucking), featuring educational pieces on topics such as AIDS, contraception, sex education and sexual repression. Thus came Fo's first run in with the new government of Silvio Berlusconi. Berlusconi's government banned Italians under the age of 18 from seeing it over fears, it said, that the play could "cause offence to the common decency which requires respect for spheres of decency, and provoke distress among adolescent spectators, with possible effects on their behaviour in relation to sex", thus defeating the original purpose of the performance. Much free publicity ensued, with the censorship issue being debated in the national parliament, teachers calling for it to be performed, and audiences and both Italian and foreign intellectuals signing a petition calling for the ban to be overturned. On 17 July 1995, Fo had a stroke. He quickly recovered and was well again by his seventieth birthday on 24 March 1996. In summer 1996, he wrote Leonardo: The Flight, the Count and the Amours. Set in 1502, the titular character of the play was Leonardo da Vinci. In 1997, he wrote Il diavolo con le zinne (The Devil with Boobs). Described by Fo as "a Machiavellian comedy, a gigantic late sixteenth century intrigue, with judges and devils, housekeepers possessed by devils, hermits, gendarmes, torturers and even a monkey", it featured an homage to Fiorenzo Carpi who had died earlier that year.

21 ғасыр

2001 жылы Фо Патафизика колледжінің сатрапы атанды. 2004 жылы Forza Italia сенаторы Марчелло Делл’Утри, сол кезде ақша жылыстыру ісі бойынша сотталып жатқан болатын, өзінің соңғы пьесасында оған жасалған сілтемелер үшін Фоға шағымданып сотқа жүгінді. Фо наразылық білдірді: «Мен 40 жылдан бері сатирамен айналысып келемін. Бұл парадокс. Бұл – гротеск». 2003 жылы тұңғыш рет қойылған «Екі бас аномалия» атты пьесада сол кездегі премьер-министр Сильвио Берлусконидің бойының аласалығы қынжылға салынды, ол креслоға байланып, электр тогымен ұрылды, ал Владимир Путин Сицилиядағы Берлусконидің сәнді вилласына келген кезде шешен көтерілісшілері тарапынан атып өлтірілді. Пьесаның тақырыбы Путиннің миын Берлусконидің басына трансплантациялауға байланысты, және ол Берлусконидің бизнес және саяси мүдделері мен БАҚ цензурасы туралы пікірталастар кезінде қойылды. RAI итальяндық сатириктер Сабина Гуззанти мен Паоло Россиді телеарналарынан шеттетуге рұқсат берді. Ол пьесаны қойса, саясаткерлерден қорқытулар күтілетінін айтты. 2005 жылы Фо келесі жылы Италияның ең ірі экономикалық қаласы Миланның мэріне үміткер болу жоспарларын жариялады. Бұл Миланның қазіргі мэрі Берлусконидің саяси әріптесі Габриеле Альбертиниден құтылуға бағытталған күрестің бір бөлігі екенін мәлімдеді. Италиялық теледидардан мүлдем шеттетілген (мемлекеттік RAI өздерінің соңғы шоуын «зиратқа» жіберді, ал коммерциялық телеарналардың үштен екі бөлігі Фоның ұзақ жылдар бойы қарсыласы болған Берлускониге тиесілі болды) Фо үгіт-насихатты сахнада жүргізуді жөн көрді. «Мен орташалық емеспін» деген ұранмен ол оңшыл орталық үкіметтің қала орталығының бір бөлігін бұзу жоспарларына қарсы шықты және «ондаған жылдар бойы бұл қаланы басқарып келген ақшақорларды» қууға уәде берді. 2006 жылғы қаңтарда өткен орталық солшыл «Бірлік» коалициясының алғашқы сайлауында 23,4% дауыс жинаған ол, ақырында жеңіске жете алмады, Миланның бұрынғы полиция бастығы Бруно Феррантеден кейін екінші орынды иеленді. 2016 жылы қайтыс болғанға дейін 21-ші ғасырдың басында Фо түрлі саяси, әлеуметтік және мәдени мәселелерде белсенді қатысушы және науқаншы болып қала берді. «11 қыркүйек: Тергеу» фильмінде ол 11 қыркүйекке жасалған шабуылдар мен Дүниежүзілік сауда орталығы ғимараттарының құлауы туралы ресми мәлімдемелерге күмән келтірді. 2008 жылы ол «La Repubblica» газетіне жазылған ашық хатқа қол қойды, онда 2006 жылы «Gomorrah» кітабында Каморраның құпия қызметін ашқаннан кейін өміріне қауіп төнген Роберто Савианоны қорғауға шақырды. 2013 жылғы Италиядағы жалпы сайлауға дейін Фо өзінің сатирасының соңғы нысаналарының арасында «Негізінен банктер мен ірі кәсіпкерлер бар екенін» түсіндірді. «Шоудың ішіндегі шоудың» бағын ұстап отырғандардың бәрі, яғни БАҚ, теледидар және басқа да тәсілдер арқылы адамдардың өздері тапқан жағдайды қабылдауына бар күштерін салуда».

In 2001, Fo became Satrap of the Collège de ‘Pataphysique. In 2004, Forza Italia senator Marcello Dell'Utri, on trial at the time for money laundering, sued Fo over references to him in his latest play. Fo was disgusted: "I have been doing satire for 40 years. It is paradox. It is grotesque." The play, titled The Two Headed Anomaly and first performed in 2003, also poked fun at the shortness of then prime minister Silvio Berlusconi, had him strapped to a chair and given electric shock treatment and portrayed Vladimir Putin being shot dead by Chechen rebels while visiting Berlusconi's luxury villa in Sicily. The title refers to the subsequent transplanting of Putin's brain into Berlusconi's head, and the play was performed amid debate over Berlusconi's business and political interests and media censorship, with RAI having barred Italian satirists Sabina Guzzanti and Paolo Rossi from its television channels. Fo spoke of receiving threats from politicians if he performed it. In 2005, Fo revealed plans to run for Mayor of Milan, the most economically important city in Italy, the following year. He said it was part of his ongoing fight to rid Milan of Berlusconi's political colleague Gabriele Albertini, the incumbent mayor. Ostracised by Italian television (both state—RAI having shunted his latest show off to a graveyard slot—and commercial—three quarters owned by Fo's long time adversary Berlusconi), Fo instead elected to campaign on stage. Under the slogan "I am not a moderate", he opposed the centre right administration's plans to demolish parts of the city centre and vowed to chase out those "money grabbing bastards who have run this city for decades". Securing 23.4% of the vote in the primary election of centre left The Union in January 2006, he was ultimately unsuccessful, finishing second to Milan's former police chief Bruno Ferrante. Throughout the early 21st century until his death in 2016, Fo remained an active participant and campaigner on various political, social and cultural issues. He questioned the official accounts of the September 11 attacks and the collapse of the World Trade Center buildings in the film, Zero: An Investigation into 9/11. In 2008, he was among the signatories of an open letter to la Repubblica which called on the state to protect Roberto Saviano, whose life was under threat after exposing the clandestine activities of the Camorra in his 2006 book Gomorrah. Ahead of the 2013 Italian general election, Fo explained that the most recent targets of his satire included: "The banks mostly, and the big entrepreneurs. All those who hold the reins of 'the show within a show', i. e. those who – through the media, television and in other ways – make every effort to ensure that the people accept the conditions they find themselves in."

Өлім

2016 жылдың 13 қазанында Фо 90 жасында ауыр тыныс алу ауруынан қайтыс болды. Бұған дейін ол Миландағы Луиджи Сакко ауруханасында 12 күн ем алып жатқан болатын.

Ағылшын тіліндегі аудармалары

Фойдың бірнеше пьесасы ағылшын тіліне аударылған, оның ішінде «Диананы ұрлау» және Марио Пировано аударған «Франсис қасиетті шуар» (Beautiful Books Limited, Ұлыбритания, 2009). Fo, Dario: Франциск, қасиетті шуар, Beautiful Books, 2009. Марио Пировано аударған.