Кіріспе

Христиандық теологиядағы ұғым

Христиандық теологияда, латынша: meritum – "Құдайдан болашақта сыйлық алуға құқық беретін" жақсы амал. Христиан өмірінде адамның жасаған жақсылықтарының орны католиктер мен протестанттар арасында дау тудырады. Ислам дініндегі сауап (Thawab) ұғымы осыған ұқсас. Христиандық ілімде католиктер де, лютерандар да: "Тек Құдайдың рақымымен, Мәсіхтің құтқарушылық еңбегіне сенім арқылы, ешқандай өз еңбегіміздің арқасында емес, біз Құдай тарапынан қабылданып, Киелі Рухты аламыз, ол біздің жүрегімізді жаңарып, жақсы амалдарға шақырып, оларды істеуге күш береді", – дейді. Католик шіркеуі былай деп үйретеді: "Католиктер жақсы амалдардың 'құндылығын' мойындағанда, олар Киелі кітапта айтылғандай, осы амалдарға жұмақта сыйлық уәде етілгенін білдіргісі келеді. Олардың ниеті – адамдардың өз іс-әрекеттеріне жауапкершілігін атап көрсету, осы амалдардың сыйлық екенін жоққа шығару емес, тіпті ақталудың әрқашан рақымның тегін сыйы болып қалатынын мойындамайтындық емес". Сәйкес келетін құндылық (қасиеттілікке жеткізуі мүмкін міндетті емес сыйлық) және артық құндылық (христиан талап етілгеннен артық істегені үшін беріледі). Реформациялық ілімдерде болса, адамдар Құдайдың рақымы арқылы алатын Мәсіхтің құндылығына көбірек мән беріледі. "Құдайдың құтқару үшін қабылдайтын жалғыз құндылығы – Иса Мәсіхтің құндылығы; адамның ешқандай амалы Құдайдың ықыласын тудыра алмайды және Мәсіхтің құндылығына ештеңе қоса алмайды."

Католицизм

Католик философиясында, лайықтылық (жақсы амалдың жасаушысына сыйлық алуға құқық беретін қасиет ретінде түсініледі) – Құдайға қызмет ету ниетімен жасалған пайдалы амал, оған Құдай Өздің қатесіз уәдесі бойынша сыйлық (prœmium, merces) беруі мүмкін.

Құрмет шарттары

Католик дінінде барлық нағыз құрмет үшін жеті шарт бар, оның төртеуі құрметті амалға, екеуі құрмет ететін адамға және біреуі сыйлық беруші Құдайға қатысты. Амал құрметті болу үшін моральдық тұрғыдан жақсы, моральдық тұрғыдан еркін, нақты рақымның көмегімен жасалуы және үстімізден келген нәрсемен шабыттандырылуы керек. Екінші талапқа, яғни моральдық еркіндікке келетін болсақ, этикадан сыртқы күш немесе ішкі мәжбүрлеу салдарынан жасалған амалдар сыйлыққа да, жазаға да лайық бола алмайтыны анық. Қылмыстық сот жүйесінің аксиомасы – еріксіз жасалған қылмыс үшін ешкім жазаланбайды; сондай-ақ, жақсы амал тек ерік-жігердің еркін шешімінен туғанда ғана құрметті болып, сыйлыққа лайық бола алады. Иса Мәсіхтің (Маттай, 19:21) сөзі: «Егер сен өте жақсы болғың келсе, бар, иелігіңді сат, кедейлерге бер, сонда сенде көкте қазына болады». Үшінші шарттың, яғни нақты рақымның ықпалының қажеттілігі, көктегі әрбір амал, көк сияқты, үстімізден келген нәрсе болуы керек екендігінен анық көрінеді, сондықтан ол тіпті әділ адамдар үшін де қажет болатын алдын ала және көмекші рақымсыз орындала алмайды. Ырыс көрудің үстімізден келген нәрселі тағдыры, христиан оған ұмтылу керек, таза үстімізден келген нәрседен тыс жолдар мен құралдарды қажет етеді (РАХЫМ қараңыз). Соңында, үстімізден келген нәрселі қозғаушы күш қажет, өйткені жақсы амалдар үстімізден келген нәрселі болуы керек, олардың нысаны мен жағдайларына ғана емес, сонымен қатар олар орындалатын мақсатқа қатысты (ex fine). Бірақ, осы қозғаудың қажетті қасиеттерін анықтауда теологтар кеңінен пікірталас жүргізеді. Кейбіреулері құрметке ие болу үшін сенім мотивін (motivum fidei) талап етеді, ал басқалары оған қоса қайырымдылық мотивін (motivum caritatis) талап етеді, осылайша шарттарды қиындатып, құрметті амалдардың көлемін (жақсы амалдардан ерекшеленетін) айтарлықтай шектейді. Тағы басқалары әділ адамның игі амалы, ол әдеттегі сенім мен қайырымдылыққа ие болғанда, Құдайдың заңына сай болуы керек екенін және басқа ешқандай ерекше себепті қажет етпейді деп санайды. Құрмет ететін адам діни сапарда (status viœ) және рақым күйінде (status gratiœ) болуы керек. Діни сапар деп біздің жер бетіндегі өмірімізді түсіну керек; өлім, табиғи (бірақ қажет емес) шек ретінде, құрмет уақытын жабады. Егін егу уақыты осы өмірмен шектеледі, ал жинау келесі өмірге сақталады, онда ешкім бидай немесе қарасора егуге шамасы келмейді. Кейбір теологтардың (Хиршер, Шелл) кейбір топтар үшін өлімнен кейін де қайта оралу мүмкіндігі болуы мүмкін деген пікірі аянға қайшы келеді, ол әрбір адамның болашағы мәңгілік бақыт немесе мәңгілік бақытсыздық екенін бірден және түпкілікті анықтайтын жеке сот (judicium particulare) болады (сағ. Клютген, "Theologie der Vorzeit", II, 2-ші басылым, Мюнстер, 1872, 427-беттен бастап). Шомылдырылған балалар, ақылға толы жасқа толмастан көкке тек мұралық құқық (titulus hœreditatis) негізінде ғана кіреді; алайда ересектерде қосымша сыйлық құқығы (titulus mercedis) бар, сондықтан олар мәңгілік бақыттың үлкен үлесін көреді. Діни сапардан басқа, құрмет үшін рақым күйі (яғни, қасиеттілік сыйлайтын рақымға ие болу) қажет, өйткені тек әділдер ғана «Құдайдың балалары» және «көктің мұрагерлері» бола алады (Римдіктерге, 8:17). Жүзім сабағы туралы астарлы әңгімесінде Мәсіх «Оның ішінде қалуды» «өнім берудің» қажетті шарты деп анық айтады: «Кім Менде қалады, Мен де оның ішіндемін, сол көп жеміс береді» (Жохан, 15:5); және Мәсіхпен осы тұрақты байланыс тек қасиеттілік сыйлайтын рақым арқылы жүзеге асырылады. Васкеске қарсылық білдіріп, көптеген теологтар, киелі адам киелі емес адамнан гөрі белгілі бір амал үшін үлкен құрметке ие болады деген пікірде, бірақ соңғысы дәл сол амалды дәл сол жағдайларда және дәл сол жолмен орындайды. Себебі, рақымның жоғары дәрежесі амал жасаушының құдайлық қадірін арттырады, ал бұл қадір құрметтің құндылығын арттырады. Құрмет Құдайдан жақсы амалды (in actu secundo) құрметті деп қабылдауын талап етеді, тіпті егер ол амал өзі (in actu primo) және Құдай оны қабылдамас бұрын, шынымен құрметті болса да. Алайда, теологтар бұл шарттың қажеттілігі туралы келіспейді. Шотландықтар жақсы амалдың барша құрметі тек Құдайдың тегін уәдесіне және оның еркін қабылдауына негізделгенін, ондай уәдесіз тіпті ең ерен амал да құрметтен айырылғанын және тіпті табиғи түрде жақсы амалдар да құрметті болуы мүмкін екенін айтады.

Лютерандық

Мартин Лютер Мәсіхтің қадірін оның әділдікті Құдайдың ісі деп қарастыруы арқылы ерекше атап көрсетті. Ізгі хабарда Құдайдың әділдігі туралы айтылғанда, бұл – Құдайдың Иса Мәсіхке иман келтірген әділетсіз күнәкарды ақтауы. Адамның ақталуы (әділ деп жариялануы) оның өзіне тән емес (теологиялық тұрғыдан алғанда, дұрыс әділдік), бірақ Мәсіхтің (басқа біреудің әділдігі) әділдігі болып табылады. "Сондықтан да, иман ғана адамды әділ етеді және заңды толықтырады", – деді Лютер. "Иман – Мәсіхтің қасиеттері арқылы Киелі Рухты әкелетін нәрсе". Осылайша, Лютер үшін иман – Құдайдың сыйы, сондай-ақ "Құдайдың рақымына деген тірі, батыл сенім, оған сеніп, мың рет өлімге баруға дайындық". Бұл иман Мәсіхтің әділдігін ұстап алып, сенушіге тиесілі етеді. Ол өзінің "ақталу" тұжырымын Трент кеңесіне дайындалып жатқанда Смалкалд мақалаларында түсіндірді:

Лютер Йоханнес Агриколамен болған Antinomian дауларында заңның христиандарға арналмаған деген пікірге қарсы болды. 1532 жылы Тау уағызына жасаған түсіндірмесінде Мартин Лютер католиктердің лайықтылық туралы доктринасын сынады. Ол лайықты лайықтылықтан алынатын сыйлық, тең дәрежедегі лайықтылықтан алуға болатын сыйлықтан әлдеқайда жоғары болғанымен, екі түрлі лайықтылыққа жету үшін жасалатын жақсы амалдардың сипаты ұқсас екенін атап өтті. Лютер екі түрлі лайықтылықты ұқсас амалдар арқылы қол жеткізуге болатынына сенбеді, өйткені лайықты лайықтылықтың пайдасы тең дәрежедегі лайықтылықтың пайдасынан әлдеқайда үлкен. 529 жылғы Оранж синодының екінші отырысында және 1215 жылғы Төртінші Латеран кеңесінде жарияланған бұрынғы догматикалық мәлімдемелерден (Дензингер, 191, 430 қараңыз) басқа, Трент кеңесі мәңгілік өмірдің нығмет екенін де, сыйлық екенін де айтып, дәстүрлі доктринаны сақтады (Sess. VI, басқару XVI, Дензингерде, No 809). Ол Лютердің жақсы амалдардың күнәлі екендігі туралы доктринасын еретикалық деп айыптады (Sess. VI, канон XXV) және әділ адамдардың Иса Мәсіхтің қасиеттері арқылы Құдай үшін жасаған жақсы амалдары үшін мәңгілік сыйлық күтуі керектігін догма ретінде жариялады (loc. cit., канон XXVI).

Реформаланған

Кальвиннің іліміне сәйкес (Instit., III, ii, 4) жақсы амалдар – «ластану мен кір» (inquinamenta et sordes), бірақ Құдай олардың ішкі жамандығын Мәсіхтің артықшылықтарымен жабады және оларды тағдырланғандарға жақсы амалдар ретінде есептейді, осылайша оларды мәңгілік өмірмен емес, көбінесе уақытша сыйлықпен сыйлайды.