Кіріспе
1970 жылы Дарио Фоның пьесасы – итальяндық драматург Дарио Фоның 1970 жылы алғаш рет сахнаға қойылған "Анархистің кездейсоқ өлімі". Бұл пьеса дүние жүзіндегі қырықтан астам елде орындалды. Пьесаның негізінде 1969 жылы Пьяцца Фонтанада болған жарылыс оқиғасы және полиция тергеуі кезінде Джузеппе Пинеллидің қаза болуы жатыр.
Accidental Death of an Anarchist is a play by Italian playwright Dario Fo that premiered in 1970. It has been performed across the world in more than forty countries. The play is based on the 1969 Piazza Fontana bombing and on the death of Giuseppe Pinelli while being interrogated by the police.
Сюжет
Пьеса инспектор Франческо Бертоццоның Миландағы полиция штаб-пәтерінің үшінші қабатындағы Бертоццоның кеңсесінде ақылды, шапшаң және тәлкектеп алаяқтық іс-әрекеттерімен танымал алаяқты тергеуінен басталады, ол жай ғана Маниак деп белгілі. Маниак ақылсыз Бертоццоны үнемі шалқалап қояды және Бертоццо бөлмеден шыққан кезде инспектор Писсанидің телефон қоңырауын ұстап алады. Писсани Маниакқа полиция бөлімшесінде судьяның анархистің "көңілсіз" өліміне қатысты тергеу жүргізуі керектігін айтады, ал Маниак Бертоццоның әріптесі болып көрінеді және Писсаниге Бертоццоның оған "тіл тигізіп" қойғанын айтады. Маниак судья Марко Малипиероның кейіпін киеді, ол бұл мүмкіндікті ұзақ күткен және анархистің "көңілсіз" өліміне жауапты полиция қызметкерлерін қорлауды шешеді. Бертоццо кеңсеге қайта кіргеннен кейін, Маниак кеңседен шығып, Бертоццоның пальтосы мен шапкесін алып, маскировкаға пайдаланады. Бертоццо оны қуа жетеді, соққанда Писсаниге тап болады, ол оған "тіл тигізгені" үшін жаза ретінде ұрып жібереді. Маниак, енді Малипиеро кейіпінде, Писсаниді және оның жалдамалы адамы, констебльді, анархист тергеу кезінде болған бөлмеде табады. Өзінің Малипиеро екенін айтқан Маниак, Писсани мен констебльді тергеуге қатысқан инспекторды сұрайды. Маниак үш полиция қызметкеріне тергеу оқиғаларын қайта ойнатуды бұйырады; өз кезегінде көптеген оқиғаларды өңдеп, мысалы, анархисті ұрып-соғуды онымен әзілдесуге ауыстырып, хаттамаға жаңа жолдар қосып, тіпті ән шырқауға дейін барады. Тергеу құлау мәселесіне келгенде, констебль оның құлауын тоқтату үшін анархистің аяқ киіміне қол тигізгенін айтады. Алайда, Маниак куәгерлердің анархист екі аяқ киімде де болғанын хабарлағанын атап өтеді. Писсани анархист галлош кигенін сезгенде, инспектор ашуға түсіп, Писсани анархисті терезеден итеріп жібергенін байқамай айтып береді. Екі полиция қызметкері Маниактың тыңдап отырғанын түсінеді. Кеңседегі телефон кенеттен шыңғырады, оған Писсани жауап береді. Ол оларға Мария Фелетти деген журналист қоңырау шалғанын айтады, онымен инспектор кездесуге келісіп, тергеу туралы қауесеттерді жоюды көздеп, кеңсеге келуді қалайды. Сот Малипиероның қатысуы оларды қауіпке ұшырататындықтан, полиция қызметкерлері Маниакқа уақытша кетуін айтады. Оның орнына, Маниак өзін Римдегі сот-медициналық сарапшы ретінде жасырып, капитан Пиччини ретінде көрсетуге ниетті. Маниак кеңседен шығып кетеді. Фелетті үш полицейді де жария етуге асығыс болды, бірақ Маниак қайтадан кіріп келеді, ол сәнді киінген, аяғы кеміп қалған адам. Маниак анархистің қалай қайтыс болғаны туралы әңгімені ойлап табады: шыдамсыз полиция қызметкерлерінің бірі анархистің мойнына соқты, жедел жәрдем шақырылды; анархист таза ауа алу үшін терезеге әкелінді және оны терезеге алып бара жатқан екі полиция қызметкерінің арасындағы үйлесімсіздік салдарынан терезенің сыртына кездейсоқ түрткіленді. Фелетті анархистің өлімі полиция тарапынан "көңілсіз" деп есептелген алғашқы түсінікке қарсы, өзін-өзі өлтіру деп мәлімделгенін атап өтеді. Бертоццо кенеттен кіреді, басқа шабуылдан әкелген бомбаның көшірмесін ұстап тұр. Бертоццо Маниакты ішінара таниды, өйткені ол капитан Пиччиниді біледі, бірақ Писсани мен инспектор оны бұдан бас тартты. Фелетті полиция қызметкерлерінің әңгімелеріндегі сәйкессіздіктерді анықтап, Миландағы бомбалаушылар революционерлер емес, фашистер екенін көрсетеді. Бертоццо "Пиччини" Маниак екенін түсінеді, оның пальтосы мен шапкесін стендте көргеннен кейін. Бертоццо полиция қызметкерлерін қарумен ұстап, Фелеттиге үш полиция қызметкерін қолғаппен байлап қоюды бұйырады; Маниакты медициналық жазбаларын көрсетуге мәжбүр етеді, оны алаяқтық ретінде әшкерелейді. Маниак кассеталық магнитофонды ашады, оны Писсани мен инспектордың қылмысын әшкерелеп, баяндауын жаздырады. Маниак маскировкасын алып тастап, оны Фелеттиге таныстырады, ол оны Пауло Давидович Гандольфо деп атайды, ол "Мәңгілік революцияның прозалық пермпернелі" және "Lotta Continua" газетінің әйгілі спорт редакторы". Бомбаның көшірмесі жұмыс істейтінін көрсетіп, оны таймерге орнатып, Маниак Бертоццоны полиция қызметкерлеріне қосылады. Фелетти Маниакты тоқтатуға тырысады, ол Маниакты "экстремист" және "фанатик" деп атайды. Маниак оны өлтірудің орнына ультиматум ұсынады: төрт жемқор полиция қызметкерін құтқарып, оларды ақтап, Маниакты түрмеге қамауға алады; немесе оларды қылмыстары үшін өлуге қалдырып, экстремистік қозғалысқа серік ретінде қосылуға мәжбүрлейді. Маниак жазбаны тарату үшін кетеді. Маниак көрермендерге оқиғаның мәнісін түсіндіреді. Фелетті оларды тастап кеткенде, төрт полиция қызметкері жарылыстан қаза табады. Алайда, Маниак екінші нұсқаны ұсынады: заңды сақтап, Фелетті оларды босатады, бірақ олар Фелеттінің не білгенін түсінгенде оны терезеге тізгілеп қояды. Маниак көрермендерге қай нұсқаны қалауға шешім етуді ұсынады.
Өзгерістер мен мұра
Пьесаның хинди нұсқасы "Бечара Мара Гая" атты фильмге бейімделді. Алдыңғы "Дхуль Ме Липта Сач" бейімделуі Пуна қаласында қойылды. Түпнұсқа сценарийге өзгерістер енгізілген қытайлық бейімделуді Мэн Цзиньхуэй режиссерлік етті. Эд Эмери пьесаның ресми ағылшын тіліндегі нұсқасын аударды. 1979 жылы социалистік саяси театр тобының өкілі Гевин Ричардс "Белт және Брейс" тобымен Лондонның "Уиндхэм" театрында "Манияк" рөлін Ричардс пен Альфред Молина кезекпен орындап, "Оливье" сыйлығына ұсынылды. 1983 жылы "Channel 4" телеарнасы "Белт және Брейс" актерлік құрамымен және Ричардстың басты рөлде ойнауымен пьесаның телефильмін түсірді, ол келесі жылы көрсетілді. 1974 жылы "Пум-пум! Кім? Полиция!" (Қақпақты соқ! Кім бар? Полиция!) атты жалғасы жазылды. Семиотик Умберто Эко "L'Espresso" газетіндегі бағанасында осы жалғасқа жағымды баға берді. Том Басденнің Дэниел Ригбидің қатысуымен жасаған ағылшын тіліндегі бейімделуі 2022 жылдың қазан айында Шеффилдтегі "Крусибл" театрында тұңғыш рет көрсетілді, содан кейін 2023 жылдың мамырында "Lyric Theatre", Хаммерсмитте және 2023 жылдың маусымында Лондонның "West End" аймағындағы "Theatre Royal Haymarket" театрында қойылды.