Кіріспе

Жерлеу – жерлеу немесе көму деп те аталатын, адам денесін жерге қою әдісі, кейде оған бірге заттар да салынады. Әдетте, бұл үшін шұңқыр немесе ор қазылып, марқұм мен оның заттары салынып, үстінен жабылады. Қоштасу рәсімі – жерлеумен бірге өткізілетін салтанат. Археологиялық және ежелгі адамдардың кейбіреулері өздерінің қайтыс болғандарын жерлегенін көрсететін дәлелдер бар. Жерлеу көбінесе марқұмға көрсетілетін құрмет ретінде қарастырылады. Ол шіру иісін болдырмау, туыстарға қайғыдан шығуға көмектесу және жақындарының денесінің ыдырауын көруден сақтау үшін қолданылған. Көптеген мәдениеттерде бұл, марқұмның артық өмірге өтуі немесе тіршілік циклына қайта оралуы үшін қажетті қадам деп есептелген. Жерлеу әдістері күрделі рәсімдермен байланысты болуы мүмкін және табиғи жерлеу (кейде "жасыл жерлеу" деп аталады), бальзамдау немесе мумификациялау, сондай-ақ денені сақтауға арналған ыдыстарды (көмейшек, табыт, қабірлік жәшік, жерлеу камерасы) пайдалануды қамтиды, бәрі де дененің ыдырауын баяулатуға көмектеседі. Кейде марқұмға әсем немесе салтанатты киім кигізіліп, оның қасында түрлі заттармен бірге жерленеді. Мәдениетке байланысты, дененің жатқан қалыбы маңызды болуы мүмкін. Жерлеу орны денсаулық және санитария талаптарын, діни нанымдар мен мәдени дәстүрлерді ескере отырып таңдалады. Кейбір мәдениеттерде өлгендерді тірілерге кеңес беру үшін жақын жерлеуді қалайды, ал басқалары оларды адамдар тұратын аймақтардан алыс жерлерге жерлеу арқылы "құтылуға" тырысады. Кейбір діндер марқұмдарды жерлеу үшін арнайы жерді бөліп, ал кейбір отбасылар жеке отбасылық зираттар салады. Көптеген қазіргі заманғы мәдениеттерде қабірлердің орналасқан жерін қабір тастарымен белгілейді, онда марқұм туралы ақпарат және оған деген құрмет сезімі жазылуы мүмкін. Дегенмен, кейбір адамдар түрлі себептермен анонимді немесе құпия қабірлерге жерленеді. Кейде бір қабірге бірнеше дене бірдей жерленеді, бұл әйел мен ерлі-әйелдің өтінішімен, орын тапшылығынан немесе көптеген денелерді бірден жерлеу қажет болған жағдайда (мысалы, жаппай қабірлерде) болуы мүмкін. Жерлеудің баламаларына кремация (және одан кейінгі жерлеу), теңізде жерлеу және криоконсервация жатады. Кейбір мәдениеттерде жақын туған жануарлардың қалдықтары да жерленеді.

Жерлеу әдістері

Көптеген мәдениеттерде адам денелері әдетте топыраққа жерленетін. Жерлеу салтының тамырлары Орта палеолит дәуіріне дейін жетеді және Еуропадағы Homo neanderthalensis пен Африкадағы Homo sapiens пайда болуымен бірге басталады. Осының салдарынан жерлеу орындары бүкіл әлемде кездеседі. Уақыт өте келе, ата-бабалардың мәйіттерін сақтау үшін топырақ үйінділері, ғибадатханалар мен үңгірлер пайдаланылды. Қазіргі заманда, көптеген мәдениеттерде жер астына мәйіттерді жерлеу және жерлеу орнын көрсету үшін тас қою салты қолданылады; алайда, Батыста кремация сияқты басқа да тәсілдер кеңінен таралды (Үндістанда кремация қалыпты құбылыс, ал Жапонияның ірі қалаларында міндетті). Кейбір жерлеу рәсімдері күрделі ритуалдармен байланысты, ал басқалары қарапайым және практикалық.

Жерлеу тереңдігі

Көпшілік арасында қабірдің тереңдігі 1,8 метр болуы керек деген қате түсінік кең тараған. Бұл "алты фут жер астында" деген өлім туралы қолданылатын жалпы эвфемизмде көрінеді. Шындығында, қабірлер көбінесе осы тереңдікке дейін қазылмайды, тек кейін тағы бір немесе бірнеше табытты үстіне жерлеу үшін ғана қазылады. Мұндай жағдайда, жоғарыдағы табыттың үстіндегі топыраққа қажетті тереңдікті қамтамасыз ету үшін алты футтан да терең қазылуы мүмкін. АҚШ-та жерлеу тереңдігіне қатысты жалпыұлттық ереже жоқ. Әр жергілікті билік өз ережелерін өзі белгілейді. Тереңдік талаптары топырақ түріне және жерлеу әдісіне байланысты әр түрлі болуы мүмкін. Мысалы, Калифорнияда табыттың үстіне 19 дюйм топырақ қажет, бірақ басқа жерлерде көбінесе 30-36 дюйм қажет болады. Алғашқы рет 6 фут тереңдікте жерлеу туралы талап 1665 жылы Лондонның Ұлы обасы кезінде айтылған. Лондонның Лорд-мэрі Джон Лоуренс обадан қайтыс болғандардың денелерін "кем дегенде алты фут тереңдікте жерлеу керек" деп бұйырды. Қалалық билік өкілдері бұл аурудың таралуын тоқтатуға көмектеседі деп ойлады, бірақ нағыз қоздырғыш – тышқандарда тіршілік ететін блохалар екенін түсінбеді. Шындығында, құрбандардың саны сонша көп болғандықтан, олардың өте азы жеке қабірге қойылды. Көпшілігі үлкен оба орларына жерленді, сондықтан бұл оқиғаның өзі "алты фут" дәстүрін тудырғаны күмәнді. Табиғи жерлеу – бұл денені топыраққа қайтару процесі, ол топырақта табиғи түрде ыдырайды және кейбір жағдайларда жергілікті және құрып кету қаупі төнген жануарларды қорғайды. 1990 жылдардың басында Карлайл қаласының кәсіби крематор операторы Кен Уэст Ұлыбританияда табиғи жерлеуді танымал етті, бұл Ұлыбританияның БҰҰ-ның Экологиялық бағдарламасының Жергілікті 21-ші күн тәртібінде өзгерістер енгізу туралы шақыруына жауап болды. Сонымен қатар, АҚШ-та бірнеше жасыл жерлеу орындары бар. Жасыл жерлеулер Канадада (Виктория, Британдық Колумбия және Кобург, Онтарио), сондай-ақ Австралия мен Ирландияда дамиды. Балама жерлеудің танымалдылығының артуын жеке адамның діни рәсімдер мен рухани орындардан алыстауға деген ниетінің тікелей нәтижесі деп қарастыруға болады, сонымен қатар өз таңдауын жүзеге асыру мүмкіндігі ретінде де қарастырылады. Табиғатпен үйлесімде өмір сүруге деген құштарлық және қоршаған ортаға деген алаңдау жасыл жерлеу қозғалысының негізгі күші болып табылады. Мәйіттерге арналған тастардың орнына қайыс, биологиялық ыдырайтын материалдар, ағаш және басқа да өсімдіктерден жасалған табыттар қолданылады. Екі тәсіл де дәстүрлі жерлеу әдістеріне тұрақты балама ұсынады. Жасыл жерлеулер экономикалық себептермен де адамдарды қызықтырады. Дәстүрлі жерлеу әдістері қаржылық жағдайды қиындатуы мүмкін, сондықтан кейбір адамдар арзан балама ретінде жасыл жерлеуге жүгінеді. Кейбір адамдар жасыл жерлеуді көбірек мағыналы деп санайды, әсіресе белгілі бір жермен байланысы барлар үшін, мысалы, қазіргі тұрғылықты жері немесе олар үшін маңызды басқа орындар. Мақсаты – жерлеу процесінің Жер үшін оң әсерін тигізу, жай бейтарап емес. Ғалымдар мұндай жерлеу планетадағы барлық құрып кету қаупі төнген түрлерді сақтау үшін жеткілікті қаражат жинауға мүмкіндік беретінін айтады.

Ескерткіш риф

Естелік риф – жерлеудің табиғи, баламалы тәсілі. Адамның күлдері бетонмен араластырылып, ескерткіш риф немесе мәңгілік риф жасау үшін қалыпқа құйылады. Бетон қатып қалғаннан кейін отбасы мүшелеріне рифті жазулармен, қол іздерімен және суреттермен безендіруге рұқсат беріледі. Содан кейін экологиялық таза рифтер басқа коралл рифтерінің арасына мұхитқа орналастырылады, онда олар рифтерге келтірілген зиянды қалпына келтіруге көмектеседі, сонымен қатар балықтар мен басқа да теңіз жануарларына жаңа тіршілік ортасын ұсынады. Бұл процесте дене жабық, тот баспайтын болат камераға салынады. Камера химиялық ерітінді мен сумен толтырылып, содан кейін аздап араластырылады. Бірнеше сағаттан кейін дене тозып, тек сүйектер қана қалды. Сүйектер ұнтақталған соң, туыстарына қайтарылады. Нәтижесі кремацияға ұқсас, бірақ Нидерланды Денсаулық Кеңесінің тексеруінен кейін расталғандай, химиялық заттар мен парниктік газдардың атмосфераға шығарылуын болдырмайтын, қоршаған ортаға зиян келтірмейтін процесс. Бұл процестен кейін қолданылған су қалыпты су тазарту станциясына жіберіледі, онда сүзіліп тазартылып, су айналымына қайтарылады. Қазіргі уақытта ресомация АҚШ-тың көптеген аймақтарында коммерциялық мақсатта қолдануға рұқсат етілген. Алайда, Ұлыбританияны қоса алғанда, басқа бірнеше елдер бұл технологияны медициналық мектептер мен университеттерде қолдануды қарастырып жатыр. Рим өзінің шашы, терісі және тырнақтарымен саңырауқұлақтарын өсіріп, адам денесін ең жақсы ыдырататын саңырауқұлақтардың түрін жасады. Саңырауқұлақтар өскен сайын костюмдегі қалдықтарды және денеден бөлінетін уытты заттарды сіңіреді. Рим мен оның әріптестері бұл костюмді адамдар үшін өлімнен кейінгі денесі мен қоршаған орта арасындағы қарым-қатынасты қарастырудың жаңа тәсілі ретінде жасады. Денесі бар капсула биологиялық түрде ыдырайтын, қоршаған ортаға зиян келтірмейтін капсулаға айналады. Биологиялық ыдырайтын капсула тұқым ретінде де қызмет етеді, оны қайың, шаған немесе эвкалипт ағашына айналдыруға болады. Бұл әдістің мақсаты – сүйіктілерінің естеліктеріне арналған, ағаштарға толы паркті құру, зираттағы қабір тастарына қарамастан. Бұл әдіс денені қоршаған ортаға мүмкіндігінше экологиялық таза жолмен қайтаруға бағытталған. Табиғи жерлеу орындарының анықтамасы бойынша, адамдар формальдегид негізіндегі балсамдау сұйықтығын немесе синтетикалық ингредиенттерді қолданбай жерленеді, ал жерге қайтарылған денелер қоршаған ортаға қоректік заттарды басқа жерлеу әдістерінен арзан жолмен қайтарады. Ағаш қабықтары – жақындарыңыздың естелігін сақтаудың тиімді және экологиялық таза тәсілі ғана емес, сонымен қатар эмоционалдық қолдауды да қамтамасыз етеді. Өлген адамның естелігін сақтайтын (ағаштар) орташа ортасы бар деген түсінік арқылы жақындарыңыздың естеліктері мәңгілікке сақталады.

Дененің орналасуы

Жерлеулер әр түрлі позаларда жасалуы мүмкін. Қолымен кесілген күйде жатқан денелер б.з.д. 10 ғасырға жататын Халдей сияқты ежелгі мәдениеттерге дейін барып жетеді, онда "Х" олардың аспан құдайының символы болған. Кейінірек, шамамен б.з.д. 3500 жылдан бастап, ежелгі Мысыр құдайлары мен патшалары, мысалы, Өлілердің Иесі Озирис құдайы немесе жоғары және төмен позадағы, династияға байланысты қолымен кесілген күйде мумияланған патшалар көрсетілген. Денелер тікелей созылып жатқан күйде, яғни қол-аяқтары түзу немесе қолы көкірекке бүгілген, ал көздері мен аузы жабық күйде жерленуі мүмкін. Тікелей жерлеулер артқа (жатып) немесе қарнына (жатып) қарап жасалуы мүмкін. Алайда, кейбір мәдениеттерде, мысалы, Сиу тайпасында, бетімен төмен қарап жерлеу үлкен құрметсіздік саналып есептеледі. Басқа да рәсімдерде дене иілген күйде, аяқтары бүгілген немесе көкірекке дейін жиырылған күйде орналастырылады. Кейбір ежелгі қоғамдардағы жауынгерлер тік тұрып жерленген. Исламда дене артқа жатқызылып, қолдары денесінің бойымен, ал басы оң жаққа, беті Қиблаға қаратылып қойылады. Көптеген мәдениеттерде, тіпті жерлеу мүмкін болмаған жағдайда да, мәйітті дұрыс позада орналастыруды құрмет белгісі деп санайды. Стандартты емес жерлеу рәсімдерінде, мысалы, жаппай жерлеуде, мәйітті кез келген күйде орналастыруға болады. Бұл марқұмға көрсетілген құрметсіздік немесе кем дегенде жерлеушінің бейжайлығы, немесе уақыт пен кеңістік шектеулерінің нәтижесі болуы мүмкін.

Бағдарлау

Көбінесе жерлеу діни мақсаттармен байланысты белгілі бір бағытта жасалады, әсіресе Ыбырайым діндерінің өкілдері үшін. Әдеттегі еврей жерлеу рәсімінде дене басы батысқа қаратылып, шығыс-батыс бағытында жатқызылады, Иерусалимге қарап жату үшін. Кейде мәйіт солтүстік-оңтүстік осі бойынша немесе зираттың немесе жерлеу алаңының шығыс жағына қаратып жерленуі мүмкін. Бұл Мәсіх келгеннен кейін соңғы заманда қайта тірілгендердің Израильге оралуына көмектесу үшін жасалады. Тарихи тұрғыдан алғанда, христиан жерлеулері де ұқсас қағидаларды ұстанды, дене шығыс-батысқа қарай орналастырылды, бұл христиан шіркеулерінің орналасуын көрсетеді, олар да соған ұқсас себептермен осылай бағытталған – Сот күнінде (Эсхатон) Мәсіхтің келуін күту үшін. Көптеген христиан дәстүрлерінде, дін қызметкерлері дәстүрлі түрде кері бағытта жерленеді, олардың табындары да солай көтеріледі, осылайша жалпы қайта тірілуде олар халқына қызмет етуге дайын күйде көтерілуі мүмкін. Ислам дінінде жерлеу кезінде қабір Қиблаға (Меккедегі Каабаға қарайтын бағыт) перпендикуляр болуы керек, ал беті Қибла бойымен оңға қаратылуы тиіс.

Оңтүстік Корея

Чан Вон Парктің айтуынша, Оңтүстік Кореядағы жерлеу рәсімдері соңғы екі онжылдықта күрт өзгерді. Тана Тоража, Индонезияның шығысындағы Сулавеси провинциясында, өлімді бір оқиға емес, процесс ретінде қабылдайды. Тана Тоража мәдениетінде жерлеу рәсімі адам өміріндегі ең маңызды оқиға саналады. Өлімге осылай мән берудің нәтижесінде, Тана Тоража аймағы өлімнен кейін өткізілетін рәсімдер мен шараларға толы. Адамның өміріндегі әлеуметтік жағдайы одан кейін шалынған малдың құрбандығына байланысты болады. Тана Тоража халқы жерлеу рәсімдерін тойлауға дайын, олар көбінесе бірнеше күнге, тіпті апталарға созылады. Өлім жеке қайғы емес, түрлену ретінде қарастырылады. Өлген соң бірден марқұмның үйінде түтін шығару рәсімі өткізіледі. Бұл рәсімнің мақсаты – қайтыс болған адамның жанының тұрған жерінен қуылмалау. Аза тұтушылар тоқал пигментімен – қызыл топырақпен жабылып, тойда тамақтанып, билейді. Австралияның аборигендерінің дәстүрлі мәйіт көму әдісіне мәйітті жапырақтармен жауып, платформаға қою кіреді. Кейін мәйіт шіриді. Процесс кезінде кесілген дене мүшелері кейде жекелеген жерлерге көміледі.

Африка-америкалық құлдардың арасында жерлеу

Африка-америкалық құлдар қауымдастығында құлдар жерлеу рәсімдерімен және отбасы мен достарының қабірлерінің орналасуымен тез танысты. Белгілі бір құлдар дене дайындауға, сандық жасауға, қабір қазуға және қабір тастарын орнатуға тағайындалған. Құлдарды жерлеу әдетте жұмыс күні аяқталғаннан кейін, түнде, қожайынның барлығын бақылауымен өткізілетін. Жақын маңдағы плантациялардан құлдар да жиі қатысатын. Өлген құлдың денесі матаға оралған. Қолдары кеудесінің үстіне қойылып, олардың үстіне металл табақ қойылды. Табақ қоюдың себебі – олардың қайта оралуына, табыттағы рухты тоқтату арқылы кедергі келтіру болды. Көбінесе құлдар өздерінің жеке мүліктерін де рухтарды ынаятқа алу үшін бірге көмген. Сандықтар мәйіт ішке салынып, құлдарды жерлеуге арналған белгілі бір орынға байланысты қолмен немесе арбамен тасымалданды. Құлдар шығысқа қарай батыс-шығыс бағытында, аяқтары шығысқа қарап (басы батысқа қарап, осылайша шығысқа қарай көтерілу үшін) жерленді. Христиан дінінің талабына сәйкес, бұл бағыт Габриілдің құбыр үні естілгенде Мәсіхтің қайта оралуына бет бұрмай қарсы тұруға мүмкіндік берді. Габриілдің құбыр үні шығыста күн шығар кезде соғылады.

Бахаи діні бойынша жерлеу

Бахаи дінінде жерлеу заңы жерлеу орнын және рәсімдерін анықтайды, сондай-ақ қайтыс болғандарды өртеуге тыйым салады. Дене қайтыс болған жерден бір сағаттан астам уақытқа дейін тасымалдануына рұқсат жоқ. Жерлеу алдында дене жібек немесе мақтадан жасалған көмлекке оралып, саусағына «Мен Құдайдан келдім және Оған қайтамын, Одан басқа ештеңеден үзіліп, Мейірімді, Рақымды Алланың атына бекінемін» деген жазуы бар жүзік тағылуы керек. Қабір кристалл, тас немесе қатты, құнды ағаштан жасалуы тиіс. Сондай-ақ, жерлеуден бұрын, арнайы Қайтыс болғандарға арналған дұға оқылады. Дене қиблаға қарай аяқтарымен жатқызылуы керек. Бұл ресми дұға мен жүзік 15 жасқа толғандар үшін арналған.

Қай жерге көму керек

Санитарлық және басқа да практикалық мәселелерден өзге, жерлеу орны діни және әлеуметтік-мәдени факторлармен анықталуы мүмкін. Сондықтан, кейбір дәстүрлерде, әсіресе анимистік көзқарас бойынша, өліктің жаны тірілерге зиян келтіруі мүмкін деген қорқынышпен оның қалдықтары "қуылады"; ал кейбіреулері оның жаны тірі қалған ұрпақтарға көмектесуі үшін жақын жерлеуді қалайды. Діни ережелер белгілі бір аймақты талап етуі мүмкін, мысалы, кейбір христиан дәстүрлерінде христиандарды қасиетті жерге, әдетте зиратқа жерлеу керек деп есептеледі; бұрынғы дәуірде шіркеу ішінде немесе оның жанында жерлеу (содан шіркеу қорымы деген сөз пайда болған) көбінесе жеке жағдайларда жоғары құрмет ретінде тоқтатылды; сондай-ақ, көптеген қолданыстағы жерлеу ескерткіштері мен мазарлар әлі де пайдаланылуда. Корольдік және жоғары ақсүйектер көбінесе бір немесе бірнеше "дәстүрлі" жерлеу орындарына ие болады, олар әдетте монументалды болып келеді және көбінесе сарайлық шіркеуде немесе кафедральді соборда орналасқан. Солтүстік Америкада 18 және 19 ғасырларда бай жер иелері арасында жеке отбасылық зираттар кең таралған. Көптеген белгілі адамдар өздерінің жерлеріндегі жеке зираттарға, кейде қорғасынмен қапталған табытта жерленген. Осы отбасылық зираттардың көп бөлігі құжатталмағандықтан, уақыт өте келе жоғалып, тасталып кетті; олардың қабір тастары көптен бері вандалдар тарапынан тоналды немесе орман өсімдіктерімен жабылды. Олардың орналасқан жерлері кейде құрылыс жұмыстары кезінде табылады.

Жерлеу орнын белгілеу

Қазіргі көптеген мәдениеттер дене орналасқан жерін қабір тасымен белгілейді. Бұл екі мақсатқа қызмет етеді. Біріншіден, қабірдің кездейсоқ қайтадан қазылып алынуына жол бермейді. Екіншіден, қабір тастарында көбінесе қайтыс болған адам туралы ақпарат немесе құрмет көрсету жазбалары болады. Бұл жақындарын еске алудың бір жолы; әсіресе танымал адамдардың қабірлері үшін, оны бір түрі өлместік деп қарастыруға болады. Мұндай монументалды жазулар кейіннен шежіре зерттеушілері мен отбасы тарихын зерттеушілерге пайдалы болуы мүмкін. Көптеген мәдениеттерде қабірлер жинақталады, сондықтан ескерткіштер некрополь құрайды, "өлілер қаласы", ол тірілер қауымымен салыстырылады.

Белгісіз қабір

Көптеген мәдениеттерде қабірлерге берік ескерткіштер немесе монументтер орнатылады, олар көмілген адамды еске түсіруге көмектесу үшін жасалған. Белгісі жоқ қабір – ескерткіш белгісі бар қабір емес.

Анонимді жерлеу

Белгісіз қабірдің тағы бір түрі – қарапайым айқыш, аяқ киім, мылтық және кеспе, қылыш пен қалқан, тас үйіндісі немесе тіпті ескерткіш сияқты белгісіз белгісі бар жерлеу орны. Мұндай жағдай, қайтыс болған адамды анықтау мүмкін болмағанда туындауы мүмкін. Көптеген белгісіз марқұмдар «құмырашының егістігінде» жерленгенімен, кейбіреулері еске алынады, әсіресе кішігірім қауымдастықтарда немесе жергілікті БАҚ-та жарияланған өлім туралы хабарларда. Анонимді жерлеулер Оңтүстік Африка сияқты кедей немесе әлеуметтік жағдайы нашар халықтардың қауымдастықтарында да кездеседі, онда бұрынғыда ақ емес халықтың қабір тастарын алуға қаражаты жетпеген. Квазулу-Наталдағы Хардинг тасқаласының кішкентай ауылдық зиратында көптеген қабірлерде идентификациялық белгілер жоқ, тек қабірдің шектерін көрсететін тас шекарасы ғана бар. Көптеген елдер белгісіз сарбазды (немесе әскери қызметшінің басқа мүшесін) барлық белгісіз соғыс құрбандарына құрмет көрсету мақсатымен көрнекті жерге жерлейді. Ұлыбритания Вестминстер аббаттығында «Белгісіз жауынгерді» еске алады; Франция оны Жеңіс аркасының астына жерлеген; Италия оны Римдегі Монументо ал Милите Игното ішінде сақтаған; Канада Оттавадағы Ұлттық соғыс ескерткішіне жерлеген; Австралия Канберрадағы Австралия соғыс ескерткішінде, Жаңа Зеландия Веллингтонда, Ресей Мәскеудегі Александр бағында, ал АҚШ Арлингтон ұлттық зиратында орналасқан. Көптеген мәдениеттерде анонимді жерлеу қалыпты жағдай, ерекшелік емес. Мысалы, 2002 жылы неміс тас шеберлерінің федералдық гильдиясы жүргізген сауалнама бойынша, Германияның әртүрлі аймақтарында жерленгендердің 0%-дан 43%-ға дейін анонимді болып шықты. «Christian Century» журналының хабарлауынша, Рим-католик шіркеуінің пікірінше, анонимді жерлеу Құдайға сенудің азаюын көрсетеді. Ал басқалар бұл тенденцияның негізгі себебі – дінсіздік пен дәстүрлі жерлеудің жоғары құны екенін айтады.

Құпия жерлеу

Сирек жағдайларда, таныс адамның мәйітін сәйкессіздіктерге жол бермеу, қабірді тонау немесе жерлеу орнына келгісіздік тудырмау үшін белгісіз қалпында жерлеуге болады. Бұл әсіресе жаман атқа ие немесе танымал тұлғаларға қатысты болуы мүмкін. Басқа жағдайларда, қабірді туристік орынға немесе қастерлі орынға айналдырмау үшін де осылай істеуі мүмкін. Көзі тірілер қайтыс болған адамды құпия жерде немесе жарияланбаған басқа жерде, немесе қабір тасына жалған есім (немесе есім жоқ) жазылған қабірге көмуге тырысуы мүмкін. Уолт Диснейдің кремациясынан кейін оның күлі Калифорниядағы Forest Lawn Memorial Park зиратындағы құпия жерге жерленді. Forest Lawn-дағы кейбір жерлеу орындары, мысалы, Хамфри Богарт, Мэри Пикфорд және Майкл Джексонның жерлеу орындары, жеке қоршалған бақтарда немесе мазарларда, қоғамға жабық. Көптеген қабірлер де жұртшылықтан жасырылған. Forest Lawn-ның "Құрмет сарайы" кейбір крипттерде "өлі емес" деп дауыс берілген адамдарға арналған учаскелер бар екенін көрсетеді; ешқандай ақша осы орынды сатып алуға жеткіліксіз. Forest Lawn-да түсірілген фотосуреттерді жариялауға тыйым салынған, ал олардың ақпараттық бюросы әдетте танымал адамдардың қалдықтары қайда жерленгенін нақты айтудан бас тартады.

Бір қабірде бірнеше дене

Кейбір жұптар немесе адамдар тобы (мысалы, ерлі-зайыптылар немесе басқа да отбасы мүшелері) бір жерге жерленуді қалауы мүмкін. Кейде табыттар (немесе урналар) бір-бірімен қатар көміледі. Ал кейбір жағдайларда бір табыт екіншісінің үстіне қойылады. Егер бұл алдын ала жоспарланған болса, бірінші табыт әдеттегіден гөрі тереңірек жерленеді, соның салдарынан екінші табыт біріншісіне зиян келтірмей, оның үстіне орналастырылады. Австралияның көптеген штаттарында барлық қабірлер бірнеше жерлеу үшін екі немесе үш тереңдікке (су деңгейіне байланысты) белгіленеді, бұл жерлеу құқығын иеленушінің қалауы бойынша жасалады. Әрбір жаңа жерлеу алдыңғы табыттың үстіне жұқа топырақ қабатымен бөлінеді. Осылайша, барлық қабірлер бастапқы жерлеу үшін дәстүрлі алты футтан тереңірек қазылады, бұл тәжірибені жеңілдету үшін жасалады. Жаппай жерлеу – бір орынға бірнеше мәйітті жерлеу амалы. Геноцид жасауға тырысқан мемлекеттер құрбандарын жаппай жерлейді. Алайда, көп жағдайларда жаппай жерлеу – табиғи апат, терроризм, эпидемия немесе жазатайым оқиға салдарынан туындаған көптеген мәйіттермен күресудің жалғыз мүмкіндігі болуы мүмкін. Дамыған елдерде генетикалық тестілеудің енгізілуімен бұл тәжірибе сирек кездеседі, бірақ тіпті 21-ғасырда қазіргі әдістермен сәйкестендірілмейтін мәйіттер жаппай қабірге қойылуы мүмкін. Жергілікті билік есебінен жерленген және "кедейлер зиратында" жерленген адамдар жаппай қабірге қойылуы мүмкін. Бір кезде Вольфганг Амадей Моцарт осындай жерленген деп есептелген, бірақ бүгінде мұндай жерлеуге Моцарттың Венасында рұқсат берілмегені белгілі, өйткені қалалық билік Иосиф II-нің жерлеу ережелеріне келісуден бас тартқан. Кейбір жағдайларда белгісіз адамдардың мәйіті "кедейлер зиратындағы" жаппай қабірге қойылады, бұл құқық қорғау органдарына эксгумациялау және болашақта сәйкестендіруді қиындатады. Соғыста батып кеткен теңіз кемелері де көптеген елдерде жаппай қабірлер саналады. Мысалы, АҚШ Әскери-теңіз күштерінің саясаты мұндай кемелерді жаппай қабір деп жариялайды (мысалы, USS Arizona Memorial) және мәйіттерді алып шығуға тыйым салады. Мәйіттерді алып шығудың орнына, су астында жүзушілер немесе су асты кемелері кеме мен оның экипажының есіне арналған тақташа орнатуы мүмкін, ал отбасы мүшелері осы рәсімге қатысуға шақырылады. Ірі бұрынғы шайқас алаңдарында да бір немесе бірнеше жаппай қабірлер болуы мүмкін. Дуамон сүйектер қорымы – осындай жаппай қабірлердің бірі. Катакомбалар да жаппай қабірдің бір түрі болып табылады. Кейбір катакомбалар, мысалы, Римдегілер, жалпы жерлеу орны ретінде белгіленген. Ал кейбір жерлер, мысалы, Париж катакомбалары, бұзылуға тиіс зираттардан жеке қабірлерді көшіргеннен кейін ғана жаппай қабірге айналды. Яһуди діні әдетте бір қабірге бірнеше мәйітті жерлеуге рұқсат бермейді. Бірақ, Иерусалимдегі әскери зираттағы қабірге ерекше рұқсат бар, онда екі жауынгер танк ішінде бірге қаза тауып, "ағалар қабірі" (ивритше: "kever achim") деп аталатын бір қабірге жерленген. Мәйіттер танктың металлымен тым жақын бірігіп кеткендіктен, оларды жеке-жеке анықтау мүмкін болмады, сондықтан олар бір қабірге (танктің бөліктерімен бірге) жерленді.

Жүктеу

Жерлеудің бірнеше кең таралған баламалары бар. Көмескілеу кезінде қайтыс болған адамның денесі арнайы пеште өртеледі. Көмескілеу процесінде дененің көп бөлігі жанып, бірнеше фунт салмақтағы сүйек сынықтары ғана қалады. Кішкентай балалар мен нәрестелердің денелерінен "күл" деп аталатын өте аз қалдық шығады, себебі күл сүйектен тұрады, ал жастардың сүйектері жұмсақ, көбінесе шеміршектерден құралған болады. Көбінесе бұл сынықтар ұсақ ұнтаққа дейін ұғытылады, соның салдарынан кремацияланған қалдықтарды күл деп атайды. Соңғы жылдары көмескілеу батыс әлемінде танымал таңдауға айналды. Көмескілеу кезінде қалдықтарды өңдеуде дәстүрлі жерлеуге қарағанда әлдеқайда икемділік бар. Мүмкіндіктердің бірі – күлді қайтыс болған адамның жақын тұтқан жеріне шашу немесе оны үйде сақтау. Күлді жерге көмуге немесе колумбарийдегі нишаға қоюға болады. Дәл осындай мүмкіндіктерді ұсынатын тағы бір әдіс – денені мұздатып кептіру.

Тірі көму

Кейде адамдар тірідей жерленеді. Қандай да бір жолмен жерлеуден шығу мүмкін болмағандықтан, олар көбінесе тыныс алудың қиындауынан, сусызданудан, аштықтан немесе ауа райына байланысты жағдайдан қаза табады. Адамдардың тірідей жерленуіне түрлі себептер болуы мүмкін:
Қасақана: жазалау немесе өлтіру мақсатымен тірідей жерлеу, егер адам қабырғаның ішіне қамалса, бұл immurement деп аталады. Көне Римде, анттарын бұзған Vestal Virgins осылай жазаланды. Кездейсоқ: үңгірде, шахтада немесе басқа жер асты кеңістігіндегі адам немесе адамдар тобы жер сілкінісі, үңгірдің құлауы, қар көшкіні немесе басқа да табиғи апат немесе жазабас оқиға салдарынан жер астында қалып қоюы мүмкін. Еңсерусіздік: адамдар тірідей жерленді, себебі дәрігер немесе басқа лауазымды тұлға оларды қателікпен қайтыс деп жариялады. Эдгар Аллан По ерте жерлеу туралы бірнеше әңгімелер мен өлеңдер жазды, соның ішінде "Ерте жерлеу" атты әңгіме бар. Бұл туындылар осы қорқынышты, бірақ сирек кездесетін оқиғадан кеңінен қорқуға себеп болды. Осыған жол бермеу үшін түрлі шаралар ойластырылды, мысалы, қабірге телефондар немесе сенсорлар орнату.

Жол қиылысында жерлеу

Тарихи тұрғыдан алғанда, жол тоғысында жерлеу – атқарылған қылмыскерлер мен өз-өзіне қол жұмсағандардың мәйітін қою тәсілі болған. Өз-өзіне қол жұмсағандарды жерлеу орнын таңдауда да ырым-сенімдер маңызды рөл атқарған. Халық сенімінде мұндай адамдардың қайта тіріліп, әлдебір өлместен (мысалы, вампир) пайда болатыны және оларды жол тоғысында жерлеу олардың туыстары мен бұрынғы таныстарын тауып, оларға зиян келтіру мүмкіндігін шектеуге сенген.

Адамдар жасаған

Адам денелерін жерлеуден басқа, көптеген халықтар жануарлардың денелерін де жиі жерлейді. Жануарлар мен эмоционалды жақындық сезім тудыратын басқа да жануарлар көбінесе рәсімдік түрде жерленеді. Көптеген отбасылар өлген жануарларын өз жерлерінде, көбінесе бақта, аяқ киім қорабын немесе басқа да ыдысты табыт ретінде пайдаланып көмеді. Ежелгі египеттіктер мысықтарды құдайлар санағандықтан, оларды мумиялап, жерлеген.

Басқа жануарлар

Адамдар ғана емес, басқа да түрлер өз өлгендерін жерлейді. Шымпанзелер мен пілдер өз туыстарының қаза тапқан мүшелерінің үстіне жапырақтар мен бұтақтар лақтырады. Керемет жағдайдың бірінде, бір піл адам анасы мен баласын басып, содан кейін құрбандарын жапырақтардың астына көміп, бұталарға қашып кеткен. 2013 жылы вирусқа ұқсас видеода бір ит өлі күшікті құмды мұрынмен итеріп көміп жатқаны көрінді. Дегенмен, иттерде тамақ көму инстинктісі сақталғандықтан, видеода осы көрсетілген деп есептеледі. Әлеуметтік жәндіктердің ішінде, құмырсқалар мен термиттер де мәйіттің сипаттамалары мен әлеуметтік жағдайға байланысты өлген ұядастарын жерлейді.

Жерлеу

Эксквизация, немесе қабірден шығару – бір нәрсені, әсіресе мәйітті қазып шығару. Бұл көбінесе мәйітті басқа жерлеу орнына көшіру үшін жасалады; отбасылар марқұмды маңыздырақ немесе ыңғайлы жерге көшіру үшін мұндай шешім қабылдауы мүмкін. Ортақ отбасылық қабірлерде (мысалы, күйеу мен әйелдің қабірі), егер бұрын қайтыс болған адам жеткіліксіз уақыт бойы жерленген болса, екінші мәйітті ортақ қабірге көшіру қауіпсіз болғанға дейін басқа жерге жерлеуге болады. Адам денелерін қабірден шығарудың тағы да бірнеше себептері бар, оның ішінде денеді анықтау немесе қылмыстық тергеудің бір бөлігі ретінде. Егер адам күмәнді жағдайда қайтыс болса, полиция өлім себебін анықтау үшін қабірді қазуды сұрауы мүмкін. Қабірлерді қазу қабір тонау немесе қорлау салдарынан да болуы мүмкін. Сирек кездесетін тарихи жағдайларда (мысалы, Папа Формоз немесе Оливер Кромвелл) мәйітті өлімнен кейін жазалау, диссекциялау немесе аспаға ілу үшін қабірден шығару мүмкін. Танымал тұлғалардың қабірлері тарихи сұрақтарға жауап беру үшін ашылуы мүмкін. Археологтардың қазба жұмыстары қалдықтарды зерттеуге мүмкіндік береді, мысалы, көптеген ежегіткен египеттік мумиялары қоғамға тамашаланды. Көптеген елдерде заңды қабірден шығару үшін әдетте сот шешімі немесе қайтыс болған адамның жақын туыстарының рұқсаты қажет. АҚШ заңдары қабірден шығаруға "өте маңызды себептермен" және жақын туыстардың және зират қызметкерлерінің рұқсатымен ғана рұқсат береді. Сондай-ақ, көптеген елдерде қабірді заңмен бұзу үшін мемлекеттік органнан рұқсат алу қажет. Халық ауыз әңгімелері мен мифологияда қабірден шығару жиі өлместерді қуу рәсімдерін орындаумен байланысты. Тарихи мысал ретінде 1892 жылы Род-Айленд штатындағы Мерси Браунның вампир оқиғасын келтіруге болады.

Жерлеу орнын өзгерту

Қалдықтар әр түрлі себептермен, көбірек сәйкес келетін жерге қайта жерлеу үшін эксгумациялануы мүмкін. Уақыт өте келе саяси жағдайлар өзгеруі мүмкін және жерлеу басқа жағдайда жүзеге асырылуы мүмкін. Роджер Касмент 1916 жылғы 3 тамызда Лондондағы Пенттонвилл түрмесінде атқыланды және түрме аумағына жерленді, бірақ оның денесі эксгумацияланып, 1965 жылғы 1 наурызда Дублинде мемлекеттік жерлеу рәсімі өткізілді. Жерлеу кезінде сәйкессіз анықталған немесе анықталмаған қайтыс болған адамдар, туыстары қаласа, қайта жерленуі мүмкін. Мысалы, жоғалып кеткен әскерилердің қалдықтары табылғанда, немесе Ресейдің Николай II және оның отбасының қалдықтары Екатеринбургке жақын жердегі белгісіз қабірлерден эксгумацияланып, Санкт-Петербургтегі Петр мен Павел бекінісіне қайта жерленді. Зираттардағы жер участаларының саны кейде шектеулі болуы мүмкін. Барлық учаскелер толғаннан кейін, жерлеу шартында, діни және жергілікті заңнамаға сәйкес, ескі қалдықтар көбірек денелерді қабылдау үшін сүйек сақтағышқа көшірілуі мүмкін. Жер бағасының жоғары болған Гонконгта, мемлекеттік зираттардағы жерлеулер алты жылдан кейін эксгумацияға тапталады. Қалдықтар жеке кремация үшін жиналады немесе урнаға немесе нишаға қайта жерленеді. Ешкім талап етпеген жерлеулер үкімет тарапынан эксгумацияланып, кремацияланады. Жекеменшік зираттарда тұрақты жерлеуге рұқсат етіледі. Сингапурда кремация көптеген сингапурлықтар үшін артық көріледі, себебі Сингапурдағы жерлеу мерзімі 15 жылмен шектелген. 15 жылдан кейін сингапурлық қабірлер эксгумацияланып, қалдықтар кремацияланады немесе қайта жерленеді. Жергілікті жоспарлау және діни талаптар орындалғанда, зират көшірілген кезде қалдықтар бірнеше рет эксгумацияланып қайта жерленуі мүмкін. Бұл құрылыс агенттіктеріне жаңа құрылыстар үшін жол ашуға да мүмкіндік береді. Мысалы, Чикагодағы О'Харе халықаралық әуежайының жанындағы зираттар ұшу-қону жолақтарын кеңейту үшін. Құрметті немесе киелі деп есептелетін адамдардың қалдықтары олардың денелері дұрыс белгіленген қабірде жатқанын қамтамасыз ету үшін эксгумациялануы мүмкін, себебі олардың қабірлері әдетте ізбасарлардың жиналатын жеріне айналады, сондай-ақ қасиетті заттарды жинау үшін де. Денелер сондай-ақ, құрметтірек жерге көшірілуі мүмкін. Бұл олардың табиғаттан тыс шірімейтінін анықтау мақсатын да қамтиды. Шірімейтін дене қазіргі уақытта ғажайып деп есептелмейді, бірақ ол белгілі бір қасиеттілердің ерекшелігі болып табылады. Эксгумация енді қасиеттілікке ие болу процесінде міндетті емес, бірақ оны жүргізуге болады. Этикалық және мәдени себептерге байланысты, мұражайлар мен академиялық институттар адам қалдықтарын олардың шығу тегіне қайтарғанда, қайтару және қайта жерлеу рәсімдері жүзеге асырылуы мүмкін.

Эксгумацияның мәдени аспектілері

Көбінесе, әр мәдениетте жерлеуге қатысты әртүрлі табулар болады. Кейде бұл айырмашылықтар, әсіресе, эксквазияға қатысты көбірек жеңілдік беретін ережелері бар мәдениет басқа мәдениеттің аумағында жұмыс істегісі келген жағдайларда, қақтығысқа әкеледі. Мысалы, АҚШ құрылыс компаниялары өздерінің жерлеу орындарын бұзудан сақтағысы келген американдық түпкілікті халықтармен қақтығысқа түсті. Оңтүстік Қытай мәдениетінде қабірлер бірнеше жылдан кейін ашылады. Сүйектер алынып, тазаланып, кептіріледі және қайта жерлеу үшін керамикалық ыдысқа (Тайванда) немесе кішірек табутқа салынып, басқа жерге (Вьетнамда) қайта жерленеді. Бұл практика Тайванда jiǎngǔ (撿骨) деп, ал Вьетнамда Bốc mộ (卜墓) деп аталады, бұл "сүйектерді қазу" дегенді білдіреді және балалардың қайтыс болған ата-аналары мен бабаларына "күтім" көрсету үшін маңызды рәсім болып табылады. Яһуди діні мәйіттің қабірін ашуға тыйым салады. Мұсылман дініндегі қазылардың көпшілігі мешітте жерленген адамның қабірін ашу қажеттігін және мұндай мешітте оқылған дұғаның жарамсыз болады деп санайды. Бірақ, заңгерлер қазіргі қабірлердің үстіне салынған мешіттерді бұлу керек деп есептейді. Англия мен Уэльсте табыттың үсті жерге төмендетілгеннен кейін, егер ол қайта көтерілсе, мысалы, қабірдің қабырғалары шығып, қосымша жұмыс қажет болса, бұл эксквация болып саналады және Ішкі істер министрлігіне хабар беру және толыққанды тергеу жүргізу қажет. Сондықтан Англия мен Уэльстегі қабір қазушылар қабірді қазу кезінде табыттың өтуі үшін жеткілікті кеңдік қалдыруға ерекше көңіл бөледі.

Қайта жерлеу

Қайта жерлеу – дененің қайтадан жерленуі.

Екінші қабырға

Екіншілік жерлеу – бұрыннан бар обаға немесе қабірге алғашқы құрылысынан кейін кез келген уақытта жасалған жерлеу, өртеу немесе көму рәсімі. Бұл көбінесе адамның өлімінен бастап толық шіруіне дейінгі аралық кезеңде болады деген сеніммен байланысты.

Жерлеуге арналған балама

Жерлеудің басқа тәсілдері қайтыс болған адамға құрмет көрсету, дененің шіруын үдету немесе қалдықтарын ұзақ сақтау мақсатын көздейді. Теңізде жерлеу – денені немесе күлін теңізге немесе басқа ірі су қоймасына жерлеу тәсілі. Дене табутқа салынып немесе табутсыз жерленуі мүмкін. Желімдену (немесе қабірде жеу) – қайтыс болған адамның денесін жеу тәсілі. Мұның себептері алуан түрлі болуы мүмкін: мысалы, оның күш-қуатын сіңіру, жанұяға немесе руға қайта сіңіру арқылы рухани тұрғыдан «аяқтау», жауды жою немесе психикалық ауруларға байланысты. Яномами тайпасы денені өртеп, күлін банан қоспасымен жейді. Көмдеу – дененің күйдірілуі. Бұл тәсіл индустер арасында кең таралған және басқа мәдениеттерде де жиі қолданылады. Отбасы қаласа, күлден синтетикалық алмастар сияқты құнды тастар жасауға болады. Криониканың емдеу түрі ме, әлде жерлеу әдісі ме деген мәселе әлі де талқыланып жатыр. Сондай-ақ, ақпараттық-теориялық өлім және клиникалық өлім туралы мәліметтерге де назар аударыңыз. Экскарнация – денеден етті алып тастау тәсілі, жерлеусіз. Зороастрийлер дәстүрлі түрде қайтыс болғандарын Тыныштық мұнараларында қалдырады, онда етті қарғалар мен басқа да өлік жейтін құстар жейді. Сондай-ақ, бұл денеден етті қолмен алып тастауды да білдіреді («етсіздендіру»). Гиббетинг – қылмыскерлердің денесін көпшілікке көрсетудің көне дәстүрі. Аспалы табыттар – тік жарларда орналасқан табыттар, олар Қытай мен Филиппин сияқты елдерде кездеседі. Екінші храм дәуіріндегі яһудилер мен ерте христиандар адам сүйектерін сақтау үшін сүйек қоймаларын пайдаланған. Промессион – денені жерлеу алдында мұздатып кептіру әдісі, бұл шіру процесін жеделдетеді. Резомация – сілтілік гидролиз процесі арқылы дене жоюды үдету. Аспан жерлеу – денені тау басына қою, онда ол табиғи элементтердің әсерінен шіриді немесе өлік жейтін құстар, әсіресе қарғалар жейді.

Жерлеу

Адам халқының өркендеуімен бірге мәдениет пен дәстүрлер де өзгеріп отырады. Эволюция көбінесе баяу, кейде жеделдеп жүреді. Чан Вон Парктің сөзінше, Оңтүстік Кореядағы жаназа рәсімдері соңғы екі онжылдықта күрт өзгерді. 1980-ші жылдарға дейін үйдегі жаназа рәсімдері қалыпты жағдай болды, отбасылық үйден тыс жерлерде өткізуге тырыспайтын. Жақындары мен туыстарының қасында, үйде қайтыс болу – «жақсы өлім» саналса, үйден алыс қайтыс болу – «жаман өлім» деп есептелген. Бұл жағдай жоғары және орта таптың ауруханалардың моргтарында жаназа өткізе бастауымен біртіндеп өзгерді. Бұл ауруханалар үшін мәселе тудырды, себебі жаназалардың саны жылдам өсіп, моргтар толып кетті. Бірақ, бейбіт азаматтарға аурухана моргтарында жаназа өткізуге рұқсат беретін заң қабылдануымен бұл мәселе тез шешілді. Төменгі тап та жоғары таптың жаңа дәстүріне еліктеп, осылай істеуге көшті. Осы өзгерістермен бірге, кремация да дәстүрлі жерлеудің баламасы ретінде жиі қолданылатын болды. Кремацияны алғаш рет буддизм әкелді, бірақ 1470 жылы оған тыйым салынды. Жапон отарлау кезеңінде 1945 жылы кремация қайтадан енгізіліп, кейіннен тыйым алынды. Бірақ кремацияның кеңінен таралғаны 1998 жылға дейін күткен еді.

Жерлеу рәсімдері

Маргарет Холлоуэйдің пікірінше, жерлеу рәсімдері тұтынушының таңдауымен, жекелендірумен, діннен қол үзгенмен (секуляризациямен) және жеке тұлғаның дәстүрлі көзқарастарын бейнелейтін әңгімелермен шақырылады. Ұлыбританиядағы жерлеу бюроларының ең маңыздысы – қайтыс болғанның жақындарына көңіл көтеру, ал марқұмға назар аудармайды екені зерттеулерде көрсетілген. Осы зерттеу қазіргі заманғы жерлеу рәсімдері психологиялық, әлеуметтік және рухани оқиғаға баса назар аударатынын анықтады. Сондай-ақ, қазіргі заманғы жерлеу рәсімдері жақында қайтыс болған адамның әлеуметтік статусын "қайтыс болған" деңгейіне көшіруге көмектеседі. Мақалада жерлеу бюролары дәстүрлі діни сенімдерге қатаң бағынбайтыны, бірақ діни дәстүрлерді сақтайтыны айтылған.