Кіріспе
Б.з.д. 1-ғасыр грек пирронистік философы, грек философы.
a Greek philosopher
Энезидем (Αἰνησίδημος немесе Αἰνεσίδημος) – б.з.д. 1-ғасыр грек пирронистік философы, Кносс қаласынан шыққан. Ол Пирронның ілімдерін қайта жаңғыртып, сот шешімін тоқтату үшін он скептикалық "тәсілді" (тропаи) енгізді. Ол замандастары арасында кең таралған академиялық скептицизмнен бас тартып, Гераклиттің және Филийлік Тимонның ілімдерін философиялық скептицизммен үйлестірді. Оның негізгі еңбегі – «Пиррондық әңгімелер» жоғалып кеткенімен, осы еңбектің жоспары кейінгі Византия империясынан жетіп тоқтады, ал тәсілдердің сипаттамасы бірнеше ежелгі дереккөздерде сақталған.
Өмір
Аенисидемнің өмірі туралы нақты дәлелдер жоқ. Біз оның Пиррондық баяндамаларының 9 ғасырдағы Фотидің «Мириобиблион» еңбегіндегі сипаттамасынан, сондай-ақ Секст Эмпириктің еңбектерінде және аздап Диоген Лаерттің еңбектерінде кездесетін мәліметтерге сүйене аламыз. Аенисидем Пирронизм мектебін қайта құрды ма, әлде оны жаңартты ма – белгісіз. Диоген Пирродан бастап Секстке дейінгі Пирронизмнің мұғалімдерінің үзіліссіз тізбегін айтады, Аенисидемнің ұстазы Таранттық Гераклид болған. Алайда, Тимон Флиус пен Аенисидем арасындағы бірнеше есім туралы мәлімет аз болғандықтан, бұл тізбек күмәнді. Фоцийдың сөзіне қарағанда, Аенисидем Пиррондық баяндамаларын Цицеронның досы және академия мүшесі Люций Элий Тубероға арнаған, оны Фоций Аенисидемнің әріптесі деп сипаттаған. Осы ақпарат негізінде ғалымдар Аенисидемнің өзі де академия мүшесі болған деген болжам жасады. Сонымен қатар, ол Ларисалық Филонның жетекшілігімен жұмыс істеген және Пирронизмді қабылдаған деп есептеледі. Бұл, Антиох Аскалонның орта платонизмі арқылы стоик және перипатетикалық догмаларды Академияға енгізуіне, немесе Филонның уақытша сенімдерді қабылдауына реакция ретінде болуы мүмкін.
Себеп-салдарлық байланысқа шабуыл
Оның еңбегінің екінші бөлігі себеп-салдар теориясына жасалған шабуылдан тұрады, онда ол қазіргі скептицизмнің негізін құрайтын ойларды негізінен келтіреді. Себептің сана сезімінен тыс дербес болмысы жоқ; оның күші идеалды, немесе Кант айтқандай, субъективті. Себеп пен салдар арасындағы қатынас түсініксіз. Егер екі нәрсе ерекшеленсе, олар бір уақытта немесе бірінен кейін бірі болады. Егер бір уақытта болса, себеп – салдар, ал салдар – себеп. Егер олай болмаса, салдар себептен бұрын болуы мүмкін емес болғандықтан, себеп салдардан бұрын болуы керек, сонда себеп әсер ете алмайтын, яғни өзінің мәнінен айырылған бір сәт болуы тиіс. Осы және осыған ұқсас аргументтер арқылы ол скептицизмнің түбірлік қағидасына, себептердің түбегейлі және жалпыға ортақ қарсылығына жетеді; παντὶ λόγῳ λόγος ἀντίκειται.
Гераклиттің көзқарасы
Секст Эмпириктің айтуынша, Энезидем Гераклиттің теорияларын қабылдаған, немесе оларды түсіндірген, сонда Энезидем бір затта қарама-қарсы сапатардың бірге болуын дәлелдей алатынын, ал қарама-қарсылықтарды қабылдаушы субъект үшін бірге бар екенін мойындаған. Джон Бернет Секст Эмпириктің Гераклиттің теориялары туралы Энезидемнің баяндамасын екіұшты түрде беру мәселесін талқылайды: "Секст «Гераклиттің айтуынша Энезидем» деп келтіреді. Наторп (Forschungen, 78 б.) Энезидем Гераклиттікті скептицизммен біріктіргенін шын мәнінде жасады деп санайды. Диелс (Dox. 210, 211 бб.) ол Гераклиттің теорияларын ғана баяндағанын мәлімдейді. Бұл туралы классикалық мәлімет – Секст Эмпириктің аяты, ол Энезидемнің баяндамасын қайталайды. Ол келесідей (Риттер мен Преллер (1898) Historia Philosophiae Graecae, 41-бөлім): «Табиғат философы бізді қоршаған нәрсенің рационалды және санамен жаратылған деп есептейді. Гераклиттің айтуынша, тыныс алу арқылы осы құдайлық ақылды сіңіргенде, біз рационалды боламыз. Ұйқыда біз ұмытамыз, бірақ оянғаннан кейін қайтадан саналы боламыз. Ұйқыда сезімдердің ашылуы жабылғанда, біздегі ақыл-ойымыз бізді қоршаған нәрселермен байланыстан үзіледі, ал тыныс алу арқылы онымен байланысымыз бір түбір ретінде сақталады (одан қалғаны қайтадан өркендейді); және осылайша үзілгенде, ол бұрынғы есте сақтау қабілетін жоғалтады. Бірақ оянғанда, ол сезімдер арқылы терезелер арқылы сыртқа қарайды, айналадағы ақылмен бірігіп, ақыл-ойының күшін иеленеді. Отқа жақындағанда, көмірлер қызып, жарықтанады, ал алыстағанда сөнеді, солайша біздің денеміздегі ақылдың бөлігі де үзілгенде ақылдан ада болады, ал байланыс орнатылғанда бүкіл жаратылысқа ұқсас болады. Бұл үзіндіде кейінірек пайда болған идеялар анық көрінеді. Атап айтқанда, «бізді қоршағанның» ауамен теңестірілуі Гераклиттік бола алмайды; өйткені Гераклит ауаның судың бір түрінен басқа ештеңесін білмеді (§ 27). Сезім мүшелерінің тесіктері туралы сіңіру оған да жат болуы мүмкін; өйткені тесіктер теориясы Алкмайонға (§ 96) қатысты. Соңында, ақыл мен дене арасындағы шешім тым айқын. Екінші жағынан, тыныс алудың маңызды рөлі Гераклиттік болуы мүмкін, өйткені біз оны Анаксименде кездестірдік. Сонымен қатар, отқа жақындағанда жарқыраған көмірлердің керемет салыстыруының шынайы екеніне күмәндануға болмайды (фр. 77). Шын доктрина, әрине, ұйқы денедегі судан шыққан ылғалды, қараңғы демнің енуінен туындайды, ол отты төмендетеді. Ұйқыда біз бәріне ортақ әлемдегі отпен байланысты жоғалтамыз және өзіміздің әлемімізге шегінеміз (фр. 95). Жанда от пен су теңгерілгенде, тепе-теңдік таңертең жарық демнің тең дәрежеде ілгерілеуімен қалпына келтіріледі».
"Sextus quotes "Ainesidemos according to Herakleitos." Natorp holds (Forschungen, p. 78) that Ainesidemos really did combine Herakleiteanism with Scepticism. Diels (Dox. pp. 210, 211), insists that he only gave an account of the theories of Herakleitos. The locus classicus on this is a passage of Sextus Empiricus, which reproduces the account given by Ainesidemos. It is as follows (Ritter and Preller (1898) Historia Philosophiae Graecae section 41):
"The natural philosopher is of opinion that what surrounds us is rational and endowed with consciousness. According to Herakleitos, when we draw in this divine reason by means of respiration, we become rational. In sleep we forget, but at our waking we become conscious once more. For in sleep, when the openings of the senses close, the mind which is in us is cut off from contact with that which surrounds us, and only our connexion with it by means of respiration is preserved as a sort of root (from which the rest may spring again); and, when it is thus separated, it loses the power of memory that it had before. When we awake again, however, it looks out through the openings of the senses, as if through windows, and coming together with the surrounding mind, it assumes the power of reason. Just, then, as embers, when they are brought near the fire, change and become red hot, and go out when they are taken away from it again, so does the portion of the surrounding mind which sojourns in our body become irrational when it is cut off, and so does it become of like nature to the whole when contact is established through the greatest number of openings." In this passage there is clearly a large admixture of later ideas. In particular, the identification of "that which surrounds us" with the air cannot be Herakleitean; for Herakleitos knew nothing of air except as a form of water (§ 27). The reference to the pores or openings of the senses is probably foreign to him also; for the theory of pores is due to Alkmaion (§ 96). Lastly, the distinction between mind and body is far too sharply drawn. On the other hand, the important role assigned to respiration may very well be Herakleitean; for we have met with it already in Anaximenes. And we can hardly doubt that the striking simile of the embers which glow when brought near the fire is genuine (cf. fr. 77). The true doctrine doubtless was, that sleep was produced by the encroachment of moist, dark exhalations from the water in the body, which cause the fire to burn low. In sleep, we lose contact with the fire in the world which is common to all, and retire to a world of our own (fr. 95). In a soul where the fire and water are evenly balanced, the equilibrium is restored in the morning by an equal advance of the bright exhalation."
Пиррондық баяндамалар
Оның басты еңбегі – "Пиррондық әңгімелер" (Πυρρώνειοι λóγοι) – негізінен адамның білімтанулық шектеулеріне байланысты сот қабылдауды тоқтата тұру қажеттілігімен айналысты. Ол қазірге дейін сақталмаған, бірақ оның мазмұнының тұжырымы Фотийдің ("Myriobiblion") еңбегінде келтірілген. Сегіз кітаптан тұратын бұл еңбек пирронистер философиясын толыққанды баяндайды, пирронистер мен академиялық скептиктер арасындағы ерекшеліктерді көрсетеді және сот қабылдауды тоқтата тұруға арналған он "әдіс" немесе "тәсілдерді" ұсынады.
Мұра
Александриялық Филон "Мастық туралы" еңбегінде осы режимдерді баяндаған. XVIII ғасырда Готлоб Эрнст Шульце Анезидемнің есімімен аталатын кітап жазды, онда Карл Леонхард Рейнгольдтың Иммануил Канттың "Таза Ақыл-Ой Сыны" еңбегін қорғауын сынады. Кітап – Анезидем мен Кантшылдықтың жақтасы "Гермия" арасындағы құрастырылған диалог.