Кіріспе

Ағылшын социологы, экономисті, социалисті, феминисті және әлеуметтік реформатор (1858–1943 жж.)

Марта Беатрис Уэбб, Пасфилд баронессасы (туған Поттер; 22 қаңтар 1858 – 30 сәуір 1943) – ағылшын социологы, экономисті, феминисті және әлеуметтік реформатор. Ол Лондон экономика мектебінің негізін қалаушылардың бірі болды және Фабиан қоғамын құруда маңызды рөл атқарды. Сонымен қатар, ол бірнеше танымал кітаптардың авторы, оның ең белгілілері – «Ұлыбританиядағы кооперативтік қозғалыс» және күйеуі Сидни Уэббпен бірге жазған «Индустриялық демократия». Онда ол жұмыс беруші мен еңбек одағы арасындағы келіссөздер процесін талқылау үшін «коллективтік келісімдер» терминін енгізді. Феминист және әлеуметтік реформатор ретінде ол әйелдерді түрлі мамандықтардан шеттетуді сынап, әйелдерді кәсіподақтарға біріктіру үшін күш салды, жақсы жағдайлар мен еңбек уақытын қамтамасыз ететін заңнаманы қабылдауға ықпал етті.

Ерте өмір

Беатрис Уэбб (туған есімі Поттер) Глостерширдегі Стэндиш ауылында, Стэндиш үйінде дүниеге келді. Ол бизнесмен Ричард Поттер мен Ливерпуль саудагерінің қызы Лоренцина Хейворттың тоғыз қызының ең кішісі болды; Лоренцина 1840 жылдары Виктория дәуірінің көрнекті романисі Маргарет Олифантпен достық қарым-қатынаста болды. Екі әйел де сол кезде Ливерпульде үгіт жүргізді (Маргарет Олифант, Элизабет Джей редакциялаған «Автобиография», 25-26 беттер). Оның әкесінің әкесі Либералдық партиясының депутаты Ричард Поттер, 1832 жылғы реформалық актіні жасауда маңызды рөл атқарған «Кішкентай шеңбердің» негізін қалаушы еді. Беатрис әпкелерімен қайғылы оқиғаларға тап болды: бірі, Бланш, 1905 жылы өз үйінде өмірге қол жұмсады; ал ең үлкен әпкесі Лалли келесі жылы, 1906 жылы артық дозадан көз жұмды. Сол кезде осы екі оқиғаның себебі олардың отбасылық қарым-қатынастары болды деп есептелді. Алайда, Беатрис бұл оймен келіспеді, өйткені ол гендерлік рөлдер мен теңдік туралы өзгеше пікірде болды:

Беатрис ерлердің зиялылық артықшылығын мойындады және Спенсермен келісіп, әйелдердің білімі ең алдымен үй шаруасы жөніндегі оқуды қамтуы керек деді. Ол әйелдің міндетті түрде үй шаруасымен айналысуы және оның сүйіспеншілігі мен қамқорлығына мұқтаж адам болуы керек деп сенді. Вебб өте ерте жасынан өзіндік білім алды және кооперативтік қозғалыс пен философ Герберт Спенсер оған үлкен әсер еткенін айтты. 1882 жылы анасы қайтыс болғаннан кейін ол әкесіне үй иесі және серік ретінде қызмет етті. 1882 жылы ол екі рет жесір қалған радикал саясаткер Джозеф Чемберленмен қарым-қатынас бастады, ол сол кезде Уильям Гладстонның екінші үкіметіндегі министрлер кабинетінің мүшесі еді. Ол Беатрис әйел ретінде тәуелсіздікке ұмтылысын қабылдамады және төрт жылдық «қиындықтар мен күрестерден» кейін олардың қарым-қатынасы аяқталды. 1892 жылы Сидни Уэббке үйленуі олардың өмір бойына жалғасқан, ортақ мақсаттарға бағытталған «серіктестігін» құрды. 1901 жылдың басында Вебб Сиднимен «әлі де бал айында жүргендерін және жыл сайын олардың қарым-қатынасы одан да жылырақ және толыққандырақ бола түсетінін» жазды.

Әлеуметтік зерттеулер мен саясатты қалыптастырудың ізашарсы

Беатристің үлкен әпкесі Кэтрин әлеуметтік жұмыстың белгілі маманы болды. Кэтрин Леонард Кортниге үйленгеннен кейін, Беатрис East End Dwellings Company компаниясы басқаратын Катарина Бульдингс, Ваппингтегі үлгілік тұрғын үйлердегі жалдау ақысын ерікті түрде жинау жұмысын өз мойнына алды. Жас Беатрис сондай-ақ, туысқан әкесі Чарльз Бутқа Лондондағы Виктория дәуіріндегі кедейшілік аудандарын зерттеуде көмектесті, бұл жұмыс ақырында 17 томдық «Лондон халқының өмірі мен еңбегі» (1902–1903) еңбегіне айналды. Осы тәжірибелер қазіргі заманғы қайырымдылық идеяларына сын көзқарас қалыптастыруға ықпал етті. 1890 жылы Беатрис Поттер Сидни Уэббпен танысты, ол өзінің зерттеулеріне оның көмегін сұрады. Олар 1892 жылы үйленді және ол 51 жылдан кейін қайтыс болғанға дейін саяси және кәсіби қызметте серік болды. 1892 жылғы қаңтарда әкесі қайтыс болғанда, Поттерге жылына 1000 фунт стерлинг мөлшерінде мүлік қалдырды, бұл оған өзін және жүргізіп отырған зерттеу жобаларын қаржыландыруға өмір бойы жеке табыс әкелді. Веббтер Фабиан қоғамының белсенді мүшелері болды. Фабиандардың қолдауымен Беатрис Уэбб социализм және кооперативтік қозғалыс туралы, соның ішінде «Кәсіподақтар тарихы» (1894) және «Өнеркәсіптік демократия» (1897) кітаптары мен брошюраларын бірлесіп жазды. 1895 жылы Фабиандар Дерби қаласынан шыққан заңгер Генри Хатчинсоннан күтпеген 10 000 фунт стерлинг мұраның бір бөлігін Лондон экономика және саяси ғылымдар мектебін құру үшін пайдаланды. Беатрис Уэбб 1908 жылы Фабиан әйелдер тобының негізін қалаушыларының бірі болды. Фабиан әйелдер тобының мүшесі ретінде ол тең еңбекақыны қолдауға және жергілікті басқаруда әйелдердің рөлін арттыруға көмектесті.

Кооперативтік қозғалыстың теориясына қосқан үлесі

Беатрис Уэбб кооперативтік қозғалыстың саяси және экономикалық теориясына маңызды үлес қосты. 1891 жылы Ланкаширдегі тәжірибесіне негізделген «Ұлыбританиядағы кооперативтік қозғалыс» кітабында ол «кооперативтік федерализм» мен «кооперативтік индивидуализмді» ажыратты. Ол өзін тұтынушы кооперативтік қоғамдарын жақтаған «кооперативтік федералист» ретінде таныстырды. Ол тұтынушылар кооперативтерін кооперативтік көтерме сауда қоғамдары ретінде құру қажеттігін айтты (барлық мүшелері кооперативтер болатын кооперативтер құру арқылы, ең жақсы тарихи мысал – ағылшын кооперативтік көтерме сауда қоғамы) және осы федеративтік кооперативтер фермаларды немесе зауыттарды сатып алуы керек екенін мәлімдеді. Вебб жұмысты атқарып, одан пайда көретін адамдар ұйымдастыру мәселелерінде белгілі бір бақылауға ие болатын жұмысшы кооперативтерінің идеясын жоққа шығарды, оның пікірінше, сол кезде мұндай жобалар, кем дегенде, өзі сияқты ерікті комитеттер басқаратын социализмнің түрін орнатуда сәтті болмады. Әрине, сол кезде де, қазір де табысты жұмысшы кооперативтерінің мысалдары бар. Кейбір салаларда олар бұрыннан қалыпты жағдай болды. Дегенмен, Уэббтің соңғы кітабы «Совет Ресейі туралы шындық» (1942) орталық жоспарлауды мақұлдады. Ол сонымен қатар «ұжымдық келіссөздер» тұжырымдамасын енгізгенімен де ескеріледі.

1909 жылғы Корольдік комиссияға берілген азшылықтың есебі

Беатрис Вебб төрт жыл бойы Кедейлер заңдары және қиын жағдайлардағы көмек көрсету жөніндегі Корольдік комиссияның мүшесі болды (1905-1909). А.Ж. Балфурдың консервативтік үкіметі комиссия құрды, ол өзінің соңғы есебін Х.Х. Асквиттің либералдық үкіметіне ұсынды. Беатрис – қарсы пікір білдірген азшылық баяндамасының бас авторы. Бұл болашақ әлеуметтік мемлекеттің негізгі қағидаларын белгіледі, ол: барлық адамдарға – екі жыныстың және барлық әлеуметтік топтың өкілдеріне тең мүмкіндіктермен, өркениетті өмірдің ең төменгі деңгейін қамтамасыз етеді, яғни жас кезінде жеткілікті тамақтану мен білім беру, еңбекке қабілетті жаста лайықты жалақы алу, ауырғанда емделу, ал мүгедек немесе қарт жаста – қарапайым, бірақ сенімді өмір сүру. Азшылық баяндамасында ол мүгедектерге көбірек көмек көрсеруді жақтады және нашар күйдегі және қауіпсіз емес жұмыс үйлеріндегі нәрестелерге сыртқы көмек көрсетуді қолдады. Азшылық баяндамасы Кедейлер заңына қажетті медициналық көмек пен балаларға тиіс күтімді ерекше атап көрсетті. Уильям Беверидж, кейіннен Ұлыбританияда әлеуметтік мемлекетті енгізген 1942 жылғы Беверидж баяндамасының авторы, Веббстердің Азшылық баяндамасы бойынша зерттеуші ретінде жұмыс істеді. Кейіннен ол Лондон экономика мектебінің директоры болып тағайындалды (1919-1937).

Сол жақтағы бәсекелестік, 19011922

Веббтердің Фабиан қоғамына және оның саясатына тигізген ықпалын Х.Г. Уэллс сынады. Бір кезде ол қоғамға қосылды, бірақ оның сақтық танытуын сынға алды: «Олар өздерінің танымал социализмімен ағылшын қоғамына тышқанның мысыққа тигізетін әсерінен де аз сіңіп жатыр». Өз кезегінде Беатрис Уэллстің феминист Амбер Ривзбен, Фабианның көрнекті мүшесі Мод Пембер Ривздің қызымен болған «нашар интригасына» наразылық білдірді. Уэллс 1911 жылғы «Жаңа Макиавелли» романында осы екеуін Альтиора және Оскар Бейли деп бейнеледі – көздері нашар, буржуазиялық манипуляторлардың жұбы. Сол кезде Фабиан қоғамының сол жағынан қарсыластары тарихшы және экономист Г.Д.Х. Коул басқарған гильдиялық социалистер болды. Кейін Коул әйелі Маргаретпен бірге Фабиан зерттеу бюросын басқарды. 1913 жылы Уэббтер мен Генри Девениш Харбен, суфражист және Фабиан мүшесі Агнес Харбеннің күйеуі, «New Statesman» апталығын құрды. Оны Клиффорд Шарп редакциялады, ал онда сол заманғы көптеген философтар, экономистер мен саясаткерлер, соның ішінде Джордж Бернард Шоу және Джон Мейнард Кейнс мақалалар жариялады. 1914 жылдың соңында Уэббтер Еңбек партиясына мүше болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Беатрис күйеуі Сиднимен бірлесіп «Еңбек және жаңа әлеуметтік тәртіп» (1918) сияқты еңбектері мен саяси мәлімдемелерін жазды. Ол сондай-ақ 1922 жылы Дарем округіндегі теңіз жағалауындағы Сихем округінен парламентке сайлануына қолдау көрсетті, ол кеншілердің қауымдастығы орналасқан аймақ еді.

Кеңес коммунизмі

1928 жылы Веббтер Гэмпширдегі Липхукке көшіп келді, және олар 1940 жылдарға дейін сол жерде тұрды. Көп ұзамай Сидни жаңа Лейбористік үкіметте министр болды. Әлемді бақылап, Беатрис «орыс коммунизмі мен итальян фашизмі» туралы «күшті құлшыныс пен қатыгез төзімсіздіктің екі жағы» деп жазды және «бұл рух АҚШ-қа, тіпті Ұлыбританияға да сіңіп жатыр» деп алаңдады. Келесі бірнеше жылдағы көңіл көшірулер мен көңілсіздіктер – 1929 жылдың мамырындағы парламенттік Лейбористердің шағын көпшілігінің сайлануы, сол жылдың соңында басталған Ұлы депрессия, 1931 жылдың қазан айындағы сайлаудан кейін Фабиан Рамсей Макдональдтың Ұлттық үкімет құрып, оған жетекшілік етуге келісуі, осылайша Лейбористік партияны бөлу – Беатрис пен Сиднидің КСРО мен оның басшысы Сталинге басқа көзбен қарауына себеп болды. 1932 жылы Уэбб Британ академиясының (FBA) мүшесі болып сайланды; ол стипендияға сайланған алғашқы әйел болды. Сол жылы Сидни мен Беатрис, енді 70-ке жуық жастағы, 21 мамырдан шілде айының соңына дейін екі ай Совет Одағында болды. Олардың кеңестік экономикалық тәжірибе туралы пікірлері үш жылдан кейін 1000 беттен астам көлемді «Совет коммунизмі: жаңа өркениет пе?» (1935 ж.) атты кітапта жарияланды. Кітаптың көп бөлігін Сидни Уэбб жазды және ол Лондондағы кеңестік елшілік ұсынған жарияланымдар мен статистиканы зерттеуге негізделген. 1933 жылы ол басылымға дейін КСРО-ға «фактілерді іздеу» сапары жасады, оған бірге олардың туысы Барбара Дрейк, белгілі кәсіподақ жетекшісі және Фабиан қоғамының мүшесі, сондай-ақ олардың туыс інісі Стаффорд Криппстің ұлы Джон Криппс ілесіп келді. Тарихшылар Веббстерді Ұлыбританиядағы әлеуметтік саясатты талдау және қалыптастыруда олар әзірлеген әдістерді Совет Одағына қолдануға болатындығы туралы болжамдары үшін сынады. Олардың кітабы алғашқы бесжылдық жоспар аясындағы (1928-1933 жж.) аграрлық орталықтандыру, ГУЛАГ жүйесінің құрылуы және 1930 жылдардағы кең ауқымды тазартулар кезінде Сталиннің мінез-құлқына сынсыз көзқарас ұсынды. Троцкишіл тарихшы Ал Ричардсон кейіннен 1935 жылғы КСРО туралы олардың есебін «ең жалған кеңес пропагандасы» деп сипаттады. Алдап-арбау элементтері де байқалды. Мысалы, «Совет коммунизмі: жаңа өркениет» (1941) кітабының үшінші басылымында Веббстер 1937 жылы «кәсіподақ ұйымында да, Коммунистік партияда да, өлі ағаштарды кесу үшін күшті күш-жігер жұмсалды» деген пікір білдірді. Бұл фраза бұрынғы жетекші большевиктерге қатысты негіссіз айыптаулар туралы жұртшылықты сендіру үшін қолданылды. Беатрис өзінің күнделіктерінде 1936 жылдың жазында Мәскеудегі сот процестерінің басталуы және 1938 жылдың наурыз айында Николай Бухариннің айыпталуынан кейін алаңдаушылығын жасырмады. «Совет коммунизмі: жаңа өркениет пе?» – кейінгі басылымдарда сұрақ белгісі алынып тасталды, сондай-ақ Веббстердің КСРО табиғаты туралы күмәндануы да болмады – кейіннен кеңінен айыпталды. Мысалы, «Солтүстік кітап клубы» басылымдарының антологиясының алғы сөзінде британдық тарихшы А.Ж.П. Тейлор «Совет коммунизмі: жаңа өркениет» кітабын «Ресей туралы жазылған ең абсурдты кітап» деп атады. 1930 жылдардың басында Беатристің туысы, өзі де Фабианның ұлы Малкольм Маггеридж, кеңес жүйесіне деген қорқынышты наразылығын оған ашық білдірді. Ол неміс құрастырылған «Қара кітапқа» енгізілгендердің бірі болды. Екінші дүниежүзілік соғыстың көп бөлігінде Совет Одағының Ұлыбританиядағы елшісі Иван Майский Веббпен достық қарым-қатынаста болды. 1939 жылдың 10 қазанында Уэббпен болған әңгімесінде Майский оның «Черчилль шынайы ағылшын емес, білесіз бе. Оның қанында негр қаны бар. Сырттан да көрінеді» деген сөзін келтірді.

Үлкен отбасы

1929 жылы Уэббтің күйеуі Сидни Уэбб Барон Пасфилд титулын алды және Лордтар палатасының мүшесі болды. 1929-1931 жылдары ол Рамзи Макдональдтың лейбористік үкіметінде Колониялар мен Доминиондар жөніндегі мемлекеттік хатшы қызметін атқарды. Беатрис өзін леди Пасфилд деп атамады және басқалардан да солай деп күттірмеді. Сидни мен Беатрис Уэббтің балалары болған жоқ. Зейнетке шыққаннан кейін Беатрис олардың басқа ұрпақтарының жетістіктері туралы ойлармен толды. Мысалы, 1895 жылы олар Грэм Уоллас пен Джордж Бернард Шоумен бірге Лондон экономика мектебін құрды: Қартайған шақта балаларыңыздың – нақты немесе рухани мұрагерлеріңіздің – табысын көру өмірдің шағын қуаныштарының бірі. Лондон экономика мектебі, әрине, ең танымал мұрамыз, бірақ «Жаңа мемлекет адамы» да құнды – ол барлық апталық басылымдардың ең табыстысы, 25 мың оқырманынан пайда табады, сонымен қатар екі бәсекелесін – «Ұлт» және «Апта соңы шолуы» журналдарын өз ішіне сіңіріп алды. Олардың көптеген туыстарының некелері арқылы Беатрис пен Сидни жаңа лейбористік элитаның бір бөлігіне айналды. Беатристің сіңлісі Терезаның ұлы, сэр Стаффорд Криппс 1930 және 1940 жылдары танымал лейборист саясаткері болды. Ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Мәскеудегі британдық елшісі, ал кейін Клемент Атли үкіметінде қазынашылық канцлері болды. (Оның қызы Пегги Гана Республикасының негізін қалаушылардың бірі болған африкалық мемлекет қайраткері және тайпа басшысы Нана Джо Аппиаға үйленді.) Маргарет, тағы бір Поттер әпкесі, либерал саясаткер Генри Хобхаусқа үйленді, осылайша Беатрис Уэбб бейбітшілік жақтасы Стивен Генри Хобхаус пен либерал саясаткер Артур Хобхаустың тәтесі болды. Тағы бір әпкесі, Бланш, Терезаның күйеуі Чарльз Криппстің ағасы, хирург Уильям Харрисон Криппске тұрмысқа шықты. Криппстер отбасы – бастапқыда Сайренсестерден шыққан бай саяси отбасы. Беатристің ең кіші қарындасы Розалинданың қызы Кэтрин Доббс журналист Малкольм Маггериджге үйленгеннен кейін отбасыға қарсы пікір білдіретін адам келді. 1930 жылдардың басында жас жұп жаңа кеңес жүйесіне деген ынтасымен Мәскеуге көшіп келді. Алайда, Маггеридждің «Манчестер Гардиан» газеті үшін Кеңес Одағынан хабарлау тәжірибесі оны Веббстердің Кеңес Одағына деген оптимистік көзқарастарына сыншыл болды. 1933 жылдың 29 наурызында Беатрис күнделігінде «Малкольмның КСРО және оның барлық істерін маған жазған хатындағы қызықты гистериялық айыптауларына» сілтеме жасады. Келесі күні ол «Манчестер Гардиан» газетінде «Ресейдегі ашаршылық туралы тағы бір хабарлама» жарияланғанын атап өтті, бұл, әрине, Малкольмның хабарларын растайды. Дегенмен, Маггеридждің айтуынша, Беатрис «Китти мен мені көруді жалғастырды». Соңғы рет келген кезде Беатрис немере қызының күйеуіне Лениннің портретін көрсетті: «Ол суретті Веласкеске ұқсатып, төменнен ерекше жарықпен жағады».

Өлім және мұра

Беатрис Уэбб 1943 жылы қайтыс болғаннан кейін, оны Уокинг крематорийінде өртеп жіберді. Оның күлін қамтитын сандық, оның өтініші бойынша, Пассфилд бұрышындағы үйінің бағына жерленді. Лорд Пасфилдтің күлі де ол төрт жылдан кейін қайтыс болған соң сол жерге жерленді. Біраз уақыттан кейін, тоқсанға жуық жасқа толған Джордж Бернард Шоу екеуінің де мәйітін Вестминстер аббаттығына көшіру үшін сәтті петиция ұйымдастырды. Олар қазір Аббаттықтың негізгі залында, олардың Еңбек партиясынан болған әріптестері Клемент Атли мен Эрнест Бевиннің күлінің жанында жатыр. Беатрис соғыстан кейінгі лейбористік үкімет құрған әлеуметтік мемлекеттің құрылуын көре алмады. Ол Сидни Уэббке үйленбес бұрынғы зерттеулері мен күресіне арналған мәңгілік ескерткіш болды. Алғаш рет 1909 жылғы азшылық баяндамасында (кедейлер заңы) айтылған бұл қағидалар 1980-жылдарға дейін көбінесе өзгеріссіз сақталды. Беатрис Уэббтің оның іске асырылуын және болашақ басқаруын мақұлдағаны белгісіз. Оның немересі Китти айтқандай: ол 20 ғасырдың рухын әлеуметтік мемлекетке ең нақты формада енгізгенімен, оның бір бөлігі соңғы күндеріне дейін викториялық дәуірдің қағидаларын сақтады. "Мақсатымыз материалдық немесе физикалық жағдайды жақсарту емес, жеке тұлғаның мінез-құлқын жақсарту", - деп жазды ол. Ол қоғамның көмегін алған азаматтар өзін-өзі жетілдіруге ұмтылуы керек немесе кемінде оларды жетілдіруге дайын адамдарға бағынуы керек деп сенді.

Жазбалар

Толық сипаттамалы әдебиеттер тізімі үшін Лондон экономика мектебінің хостингімен жүргізілетін Webbs on the Web сайтына көруге болады.