Кіріспе

Адам экономикасы мен табиғи экожүйелердің өзара тәуелділігі академиялық журнал. Экологиялық экономика, биоэкономика, эколономия, экоэкономика немесе экоэкон – адам экономикасы мен табиғи экожүйелердің өзара тәуелділігі мен бірлескен эволюциясын зерттейтін трансдисциплинарлық және интердисциплинарлық академиялық сала. Экономиканы Жердің үлкен экожүйесінің ішкі жүйесі ретінде қарастырып, табиғи капиталды сақтауға баса мән беру арқылы экологиялық экономика, қоршаған ортаны экономикалық тұрғыдан талдаудың бағытталған түрі – экологиялық экономикадан ерекшеленеді. Неміс экономистерінің жүргізген сауалнамасы бойынша экологиялық және қоршаған орта экономикасы – экономикалық ойлаудың екі бөлек мектебі екендігі анықталды. Экологиялық экономистер берік тұрақтылықты қолдайды және физикалық (адам жасаған) капиталдың табиғи капиталды алмастыра алатындығы туралы пікірмен келіспейді (төмендегі әлсіз және берік тұрақтылық бөлімін қараңыз). Экологиялық экономика 1980-ші жылдары Еуропа мен Американың түрлі ғалымдарының еңбектері мен өзара әрекеттесуі нәтижесінде қалыптасқан заманауи ғылым саласы (төмендегі Тарих және даму бөлімін қараңыз). Осымен байланысты жасыл экономика, көбінесе, осы ғылымның саяси қолданысқа енгізілген түрі болып табылады. Экологиялық экономист де (de) бойынша, экологиялық экономика табиғатқа, әділдікке және уақытқа назар аудару арқылы сипатталады. Ұрпақтар арасындағы теңдік, қоршаған ортаның өзгеруінің қайтарылмастығы, ұзақ мерзімді нәтижелердің белгісіздігі және тұрақты даму мәселелері экологиялық экономикалық талдау мен бағалауға бағыт береді. Экологиялық экономистер негізгі экономикалық тәсілдерді, мысалы, шығын-пайда талдауын және экономикалық құндылықтарды ғылыми зерттеулерден бөліп қарауды күмәндандырады, экономиканың объективті сипаттамалық емес, нормативті (яғни, ұсыныс беретін) екенін айтады. Уақыт және әділдік мәселелерін қамтитын позициялық талдау соған балама ретінде ұсынылады. Экологиялық экономика өз көзқарастарының бір бөлігін феминистік экономикамен бөліседі, оның ішінде тұрақтылық, табиғат, әділдік және қамқорлық құндылықтарына баса назар аудару кіреді. Карл Маркс та капитал мен экология арасындағы қарым-қатынас туралы пікір білдірген, бұл қазірде экосоциализм деп белгілі.

Тарих және дамуы

Экологиялық экономиканың бастаулары XIX ғасыр романтиктеріне және сол дәуірдегі кейбір ағартушылық саяси экономистерге дейін жетеді. Томас Мальтус халық санының өсуіне қатысты алаңдаушылық білдірді, ал Джон Стюарт Милл экономиканың тұрақты күйінің қажеттігін болжады. Осылайша Милл қазіргі заманғы экологиялық экономистердің кейінгі ойларын күткенімен, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі экономикалық өсімнің әлеуметтік және экологиялық салдары туралы тәжірибесі болмады. 1880 жылы марксистік экономист Сергей Подолинский энергияға негізделген еңбек құнының теориясын жасауға тырысты; оның еңбегін Маркс пен Энгельс оқып, сынға алды. Отто Нейрат 1919 жылы Бавария Кеңестік Республикасымен жұмыс істеген кезде табиғи экономикаға негізделген экологиялық тәсілді әзірледі. Ол нарықтық жүйенің болашақ ұрпақтардың қажеттіліктерін ескермейтінін, ал социалистік экономикаға ақшаны жалпы эквивалент ретінде синтездеудің орнына, барлық түрлі материалдарды есепке алу, бақылау қажеттігін айтты. Осы тұста ол Людвиг фон Мизес және Фридрих Хайек сияқты неолибералды экономистердің сын-пікірлеріне ұшырады. Экономикалық жүйелердегі энергия мәселесі Нобель сыйлығының лауреаты, радиохимик Фредерик Соддидің (1877–1956) еңбектерімен байланысты. Содди өзінің «Байлық, нақты емес байлық және қарыз» (1926) кітабында экономиканың шексіз байлықты өндіруге қабілетті мәңгілік қозғалыс машинасы ретінде қарастырылуын сынады – бұл сынды кейін Николас Жоржску-Роген және Герман Дейли сияқты экологиялық экономистер кеңейтті. Экологиялық экономиканың еуропалық алдастағылары К. Уильям Капп (1950), Карл Поланьи (1944) және румын экономисі Николас Жоржску-Роген (1971) болды. Вандербильт университетінде кейін Герман Дейлиге кеңесші болған Жоржску-Роген экологиялық экономикаға экономикалық өндіріс пен тұтынудың материалдық және энергия ағындарына негізделген қазіргі тұжырымдамалық негізін берді. Оның «Энтропия заңы және экономикалық процесс» (1971) атты еңбегі Далидің «Байлық, нақты емес байлық және қарыз» кітабымен қатар саланың негізгі мәтіні ретінде танылды. Қазіргі экологиялық экономиканың негізгі ұғымдары Кеннет Боулдинг және Э. Ф. Шумахердің жазбаларында көрінеді. Олардың «Кішкентай – әдемі. Адамдар маңызды болған жағдайда экономиканы зерттеу» (1973) кітабы Герман Дейлидің жан-жақты және убедительный «Тұрақты күй экономикасы» (1977) еңбегінің бірінші басылымынан бірнеше жыл бұрын жарық көрді. Экологиялық экономистердің алғашқы ұйымдастырылған кездесулері 1980-ші жылдары өтті. Бұл 1982 жылы Лоис Баннердің бастамасымен Швецияда өткен кездесумен басталды (оған Роберт Костанца, Герман Дейли, Чарльз Холл, Брюс Ханнон, Х. Т. Одум және Дэвид Пиментель қатысты). Алиер соғыстар аралық кезеңде Отто Нейраттың тәсіліне қайта қызығушылық танытты. 1989 жылы Экологиялық экономика халықаралық қоғамы құрылды және Elsevier оның журналын жариялады. Роберт Костанца қоғамның бірінші президенті және қазір Ричард Ховарт редакциялап отырған журналдың бірінші редакторы болды. Сондай-ақ, экологтар К. С. Холлинг пен Х. Т. Одум, биолог Гретчен Дейли және физик Роберт Айрес сияқты тұлғалар бар. Марксистік дәстүрде социолог Джон Беллами Фостер және CUNY география профессоры Дэвид Харви экологиялық мәселелерді саяси экономикамен тығыз байланыстырады. Инге Ропке (2004, 2005) және Клайв Спаш (1999) мақалалары экологиялық экономиканың дамуы мен қазіргі тарихын қамтиды және оның ресурстар мен экологиялық экономикадан ерекшеленетінін, сондай-ақ американдық және еуропалық ойлау мектептері арасындағы кейбір дауларды түсіндіреді. Роберт Костанца, Дэвид Стерн, Лининг Хе және Чунбо Ма мақаласында Мик Коммонның экологиялық экономиканың негізгі әдебиетін анықтауға шақыруына жауап берді, бұл үшін цитаталар талдауын қолданып, саланың дамуына ең көп әсер еткен кітаптар мен мақалаларды зерттеді. Алайда, цитаталар талдауының өзі де даулы болып шықты және осыған ұқсас жұмысты Клайв Спаш зерттеуді жобалау және деректерді манипуляциялау арқылы экологиялық экономикада ықпалды деп есептелетін нәрсені алдын ала анықтауға тырысқаны үшін сынға алды. Сонымен қатар, «Экологиялық экономика» журналының өзі де бағытталған экономиканы басып тастағаны үшін сынға ұшырады.

Философиялық бағыттар

Бұл салада әртүрлі бәсекелес ойлау мектептері бар. Біреулері ресурстар және қоршаған орта экономикасына жақын, ал екіншілері көзқарасы бойынша әлдеқайда гетеродоксалды. Соңғыларының мысалы – Еуропалық экологиялық экономика қоғамы. Алғашқысы – шведтік Бейжер халықаралық экологиялық экономика институты. Клив Спаш экологиялық экономика қозғалысын және, жалпы алғанда, қоршаған ортаға қатысты әртүрлі экономикалық мектептердің жұмыстарын үш негізгі санатқа жіктеуді ұсынды. Бұл – негізгі ағымдағы жаңа ресурстық экономистер, жаңа экологиялық прагматиктер және радикалды әлеуметтік-экологиялық экономистер. Халықаралық зерттеу жұмыстары негізгі және гетеродоксалды экономистер үшін санаттардың маңыздылығын салыстырып, экологиялық және экологиялық экономистер арасындағы айқын бөліністерді көрсетеді. Радикалды әлеуметтік-экологиялық теорияның дамитын саласы – дегров экономикасы. Дегров биофизикалық шектеулер мен жаһандық теңсіздікті қарастырады, неолибералды экономиканы қабылдамайды. Дегров прогрессивті әлеуметтік-экологиялық мақсаттарға қол жеткізу үшін бастамаларды, адамның экологиялық ізін қысқарту арқылы экологиялық шектеулерді сақтауды басымдыққа қояды (төмендегі негізгі экономикадан айырмашылықтарды қараңыз). Бұл биофизикалық шектеулерді сақтау үшін ресурстарды өндіру және тұтынуды теңдей азайтуды білдіреді. Дегров Маркс экономикасынан пайдаланып, тиімді жүйелердің өсуін табиғат пен адамның бөлінуі деп сипаттайды. Дегров сияқты экономикалық қозғалыстар өсу идеясының өзін жоққа шығарады. Кейбір дегров теоретиктері «экономикадан шығуға» шақырады. Дегров қозғалысын сынға тартатындардың ішінде жаңа ресурстық экономистер бар, олар тұрақты дамудың күшейіп келе жатқанын көрсетеді. Бұл экономистер жасыл экономиканың оң жақтарын атап көрсетеді, олар жаңартылатын энергияға тең қол жеткізуді және тұрақты даму арқылы жаһандық теңсіздікті жоюға міндеттемелерді қамтиды (Жасыл экономиканы қараңыз).

Экологиялық экономикаға дәстүрлі емес көзқарастар

Әлемдегі экономикалық өзара әрекеттесудің мәдени және дәстүрден тыс қолданыстары экологиялық экономикалық тәжірибелер ретінде қарастырыла бастады. Э. Ф. Шумахер өзінің "Small is Beautiful" кітабында батыстық емес экономикалық идеялардың мысалдарын енгізіп, неолибералдық экономиканы буддалық экономикадағы табиғатпен үйлесімділік тұрғысынан қарастырды.

Экономиканың негізгі бағыттарынан айырмашылықтары

Экологиялық экономика негізгі экономикадан айырмашылығы, экономикадағы адам әрекеттерінің экологиялық іздерін тереңінен зерделейді. Бұл із, адам қызметінің табиғи ресурстарға тигізетін әсері және осы процесте пайда болатын қалдықтар арқылы өлшендіріледі. Экологиялық экономистер экологиялық ізді азайтуға ұмтылады, жаһандық және аймақтық ресурстардың шектеулігін және экономикаға олардың қолжетімділігін ескереді. Кейбір экологиялық экономистер жер, еңбек және қаржы капиталын талдауға табиғи капиталды қосуға басымдық береді. Бұл экономистер математикалық экономика құралдарын қолданады, бірақ оларды табиғи ортаға бейімдейді. Егер негізгі экономистер технологиялық оптимистер болса, экологиялық экономистер технологияға күдікпен қарайды. Олар табиғаттың сыйымдылығы шектеулі екенін және оның ресурстары таусылуы мүмкін екенін айтады. Маңызды экологиялық ресурстардың жойылуы қайта келмейтін және апатқа әкелуі мүмкін болғандықтан, экологиялық экономистер сақтық қағидасына негізделген шараларды қолдауға бейім. Экологиялық экономистер осы потенциалдық апаттарды азайтуға тырыса отырып, қоршаған ортаның бұзылуының салдарын есептеуді гуманитарлық мәселе деп санайды. Қазірдің өзінде Оңтүстік елдерінде қоршаған ортаның өзгеруіне байланысты жаппай көші-қон байқалады. Глобалды Оңтүстіктегі климаттық босқындар қоршаған ортаның өзгеруінен зардап шегеді, ал кейбір ғалымдар бұл мәселенің себебі ретінде қазіргі неолибералды экономикалық жүйедегі жаһандық байлықтың теңсіздігін көрсетеді. Әртүрлі теориялардың ұқсас активтерге қалай қарайтынын көрсететін нақты мысал – тропикалық жаңбырлы ормандардың экожүйелері, әсіресе Эквадордың Ясуни аймағы. Бұл аймақта битумның көп қоры бар, бірақ ол сонымен қатар Жердегі ең әртүрлі экожүйелердің бірі болып табылады және кейбір бағалаулар бойынша, оның геномдарында 200-ден астам жаңа медициналық заттар бар – олардың көпшілігі орманды кесу немесе битумды өндіру арқылы жойылады. Геномдардағы білімдік капитал, орманды ағаш, мұнай/қою зат және мүмкін тағам көзі ретінде қарастыратын талдаулармен салыстырғанда, төмен бағаланады. Сонымен қатар, жер астындағы өте көміртекті битумды қалдырудың көміртегі кредиті де бағаланады. Эквадор үкіметі мұнай кен орнына 350 миллион АҚШ доллары сомасында баға қойды, оны осы орнынан ешқашан пайдаланбайтын және орманды сақтайтын ұйымға сатуды көздеді. Табиғи капитал және экожүйелік қызметтерге қатысты көзқарас көптеген адамдарға ұнағанымен, ол негізгі экономика, өсім, нарықтық капитализм және қоршаған ортаны ақшалай бағалаудың түбірлік проблемаларын шешпейді деген пікірлер де бар. Сынаптар табиғатпен және адам емес әлеммен шынайы қарым-қатынас орнату қажеттігіне назар салады, бұл жалтақ экологияның инструментализмінен және экологиялық экономистердің нарықтан тыс барлық нәрсені тауарландыруынан көрінеді.

Табиғат және экология

Экологиялық экономикада кірістің қарапайым айналмалы ағыны диаграммасы, күн энергиясының кірісін көрсететін күрделірек ағым диаграммасымен алмастырылады. Бұл күн энергиясы табиғи кірістерді және қоршаған ортаның қызметтерін қолдайды, олар өндіріс бірлігі ретінде пайдаланылады. Тұтынылғаннан кейін табиғи кірістер экономикадан ластану және қалдықтар түрінде шығады. Қоршаған ортаның қызметтер мен материалдар ұсыну әлеуеті «қоршаған ортаның көз функциясы» деп аталады, және бұл функция ресурстар тұтынылғанда немесе ластану ресурстарды ластағанда азаяды. «Синк функциясы» қоршаған ортаның қалдықтар мен ластануды сіңіру және залалсыздандыру қабілетін сипаттайды: қалдықтардың шығарылымы синк функциясының шегінен асып кеткенде ұзақ мерзімді зиян келтіріледі. Кейбір тұрақты ластаушылар, мысалы, кейбір органикалық ластаушылар мен ядролық қалдықтар өте баяу сіңіріледі немесе мүлдем сіңірілмейді; экологиялық экономистер «жинақтама ластаушыларды» азайтуға ерекше мән береді. Құнның жартысы заттардың айналымына жұмсалды. Ашық мұхиттар, континенттік шельфтер және эстуарийлер ең жоғары жалпы құнға ие болды, ал гектарға ең жоғары құн эстуарийлерге, батпақтар/тасқын алаптарына және теңіз шөптері/балдырлар төсеніштеріне тиесілі. Бұл жұмыс «Экологиялық экономика» журналының 25-томы, 1-шы санындағы мақалаларда сынға түсті, бірақ сыншылар жаһандық экожүйенің экономикалық бағалануының оң әлеуетін мойындады. Жануарлар трофикалық деңгейде жоғары тұрғандықтан, олар тағамдық энергияның тиімді көзі емес. Ет тұтынуды азайту тағамға деген сұранысты азайтады, бірақ елдер дамыған сайын, Америка Құрама Штаттары сияқты жоғары ет диетасын қабылдауға бейім. Генетикалық модификацияланған азық-түлік (ГМО) – бұл мәселенің дәстүрлі шешімі, бірақ көптеген проблемаларды тудырады. Bt жүгері өзінің Bacillus thuringiensis токсинін/ақуызын өндіреді, бірақ зиянкестерге төзімділік тек уақыт мәселесі деп саналады. және жасыл саясаттың мақсаттарымен ұқсас болуы мүмкін.

Жасыл экономика

Халықаралық, аймақтық және ұлттық саясат шеңберінде "жасыл экономика" тұжырымдамасы алғашқыда қаржылық қиындықтарға жауап ретінде кең танымал болды, кейіннен өсу мен дамудың құралына айналды. Біріккен Ұлттар Ұйымының Қоршаған орта бағдарламасы (БҰҰҚОБ) "жасыл экономиканы" адам факторы мен табиғи ықпалға баса назар қойып, жоғары жалақылы жұмыс орындарын құра алатын экономикалық жүйе ретінде анықтайды. 2011 жылы оның анықтамасы одан әрі дамытылды, "жасыл" термині тек қана ресурстық және тиімді ұйымдастырылған емес, сонымен қатар бейтарап, төмен көміртекті, ресурстарды тиімді пайдаланатын және әлеуметтік теңдікті қамтамасыз ететін экономикаға объективті көшуді қамтамасыз ететін жүйені білдіреді. Жасыл экономикаға қатысты идеялар мен зерттеулер шығарылымды азайтып, климаттың өзгеруінің зиянды салдарларын жеңілдетуге, сондай-ақ ресурстардың таусылуы және қоршаған ортаның күрт нашарлауы сияқты мәселелерді шешуге мүмкіндік беретін тиімді, ресурстық, экологиялық таза және ресурстарды үнемдейтін технологияларға негізгі өзгеріс енгізуді көрсетеді. Тұрақты дамуды іске асырудың қажетті шарты және маңызды алғышарты ретінде, жасыл экономиканың жақтастары жақсы басқаруды ынталандырады. Жергілікті инвестицияларды және шетелдік бастамаларды ынталандыру үшін тұрақты және болжамды макроэкономикалық жағдайды қамтамасыз ету маңызды. Сондай-ақ, мұндай ортада ашықтық пен жауапкершілік болуы керек. Нақты және берік басқару құрылымы болмаған жағдайда, тұрақты даму жолына көшу перспективасы мардымсыз болады. Жасыл экономиканы іске асыру үшін стратегиялардың, нұсқаулықтардың, науқандардың және бағдарламалардың тиімді орындалуын қамтамасыз ету үшін құзыретті институттар мен басқару жүйелері маңызды. Жасыл экономикаға көшу үшін жаңа ойлау қажет, сондай-ақ бизнестің жаңаша көзқарасы қажет. Бұл жаңа қабілеттерді, салалар бойынша жұмыс істей алатын және көп салалы командалардың тиімді бөлігі ретінде жұмыс істей алатын еңбекшілер мен мамандардың біліктілігін де талап етеді. Осы мақсатқа жету үшін, кәсіптік оқыту бағдарламалары салаларды жасылдандыруға бағытталған түрде әзірленуі керек. Сонымен қатар, білім беру жүйесі әртүрлі пәндердің экологиялық және әлеуметтік аспектілерін ескере отырып, қайта қаралуы керек.

Тақырыптар

Экологиялық экономиканың талқылайтын мәселелеріне әдіснама, ресурстарды үлестіру, нашар және берік тұрақтылық, энергия экономикасы, энергия есебі және балансы, қоршаған орта қызметтері, шығындарды ауыстыру, модельдеу және монетарлық саясат жатады.

Әдістеме

Экологиялық экономиканың басты мақсаты – экономикалық ойлау мен практиканы физикалық шындыққа, әсіресе физика заңдарына (оның ішінде термодинамика заңдарына) және биологиялық жүйелер туралы білімге негіздеу болып табылады. Ол даму арқылы адамның әл-ауқатын жақсартуды мақсат тұтады және экожүйелер мен қоғамның тұрақты дамуын жоспарлау арқылы осы мақсатқа қол жеткізуді қамтамасыз етуге ұмтылады. Әрине, «даму» және «тұрақты даму» терминдері пікір-таластарсыз емес. Ричард Б. Норгаард өзінің «Сатылған даму» атты кітабында дәстүрлі экономиканың даму терминологиясын өз мүддесіне пайдаланғанын айтады. Экологиялық экономикадағы әл-ауқат, сондай-ақ, негізгі экономикада және 1930 жылдардағы «жаңа әл-ауқат экономикасында» (ресурстық және экологиялық экономикаға әсер ететін) кездесетін әл-ауқаттан өзгеше. Бұл шектеулі пайдалылыққа негізделген құндылық тұжырымын білдіреді, яғни табиғат экономикамыз үшін құнды, себебі адамдар таза ауа, таза су, жабайы табиғатпен қарым-қатынас және т.б. сияқты оның қызметтері үшін төлейді. Экологиялық экономика, ең алдымен, экономиканың қоршаған орта жүйесіне енгендігі туралы тұжырымы арқылы неоклассикалық экономикадан ерекшеленеді. Экология – тіршілік пен Жердің энергия және материя айналымымен айналысады, ал адам экономикасы осы жүйеде анықтама бойынша орналасқан. Экологиялық экономистер неоклассикалық экономиканың қоршаған ортаны елемегенін, ең жақсы жағдайда оны адам экономикасының бір бөлігі деп есептегенін айтады. Неоклассикалық көзқарас табиғат ғылымдарының байлықты құруға табиғаттың қосқан үлесі туралы біздерге үйреткендерінің көп бөлігін назарға алмайды, мысалы, планетаның сирек кездесетін материя және энергиясы, сондай-ақ микро және макро климатты реттеу, суды қайта өңдеу, суды тазарту, дауылды суды реттеу, қалдықтарды сіңіру, азық-түлік және дәрі-дәрмек өндіру, тозаңдану, күн және ғарыш сәулесінен қорғау, жұлдызды түннің көрінісі және т.б. Содан кейін табиғи капитал мен экожүйелердің функцияларын тауарлар мен қызметтер ретінде қарастыруға көшті. Алайда, бұл экология немесе экологиялық экономикада даулы, себебі құндылықтарды негізгі экономикадағыдай шектеу мүмкіндігі және табиғатты тек тауар ретінде қарау қаупі бар. Бұл экологтардың «табиғатқа сатқандығы» деп аталады. Сондай-ақ, экологиялық экономиканың экологиялық этикадағы көптеген құндылық жүйесін қалай құру туралы кең ауқымды әдебиеттен сабақ алмағаны туралы алаңдаушылық бар.

Ресурстарды бөлу

Ресурс және неоклассикалық экономика негізінен ресурстарды тиімді бөлуге баса назар береді, ал экологиялық экономикаға маңызды екі басқа мәселеге – таратуға (әділдікке) және экономиканың оған тәуелді экожүйелерге қатысты масштабына – көңіл бөлмейді. Экологиялық экономика өсімді (экономикалық өнімнің сандық ұлғаюы) және дамуды (өмір сапасының сапалық жақсаруы) арасында нақты айырма жасайды, неоклассикалық экономика оларды шатастырады деп санайды. Экологиялық экономистер жан басына шаққандағы тұтынудың (әдеттегі экономикалық "өмір деңгейі" өлшемі) белгілі бір шектен асып кеткен жағдайда адамның әл-ауқатын жақсартуға әкелмей, керісінше, қоршаған ортаға және жалпы қоғамдық әл-ауқатқа зиян келтіруі мүмкін екенін көрсетеді. Бұл жағдай кейде экономикалық емес өсім деп аталады (жоғарыдағы схеманы қараңыз).

Қиын және мықты тұрақтылық

Экологиялық экономика табиғи ресурстарға қатысты дәстүрлі көзқарасқа сын көзбен қарап, табиғи капиталдың құнын төмендетуге болады деп санайды, себебі оны еңбек және технология сияқты адам жасаған капиталмен алмастыру мүмкіндігі қарастырылады. Табиғи ресурстардың азаюы және климатты өзгертетін парниктік газдардың артуы саяси, экономикалық және әлеуметтік саясаттың баламалы энергия көздерінен қалай пайда көретінін зерттеуге бізді ынталандыруы керек. Жоғарыда аталған факторлардың біріне ғана назар аудару арқылы, қазылған отынға тәуелділікті азайту кем дегенде, бір факторға пайда әкеледі. Мысалы, фотовольтаикалық (немесе күн энергиясын пайдаланатын) панельдер күн сәулесін сіңіруде 15% тиімділікке ие, бірақ оларды орнатуға деген сұраныс коммерциялық және тұрғын үйлерде 120% артты. Бұған қоса, бұл құрылыс шамамен 30% жұмыс орындарының көбеюіне әкелді (Чен). Табиғи капиталды адам жасаған капиталмен алмастыру мүмкіндігі экологиялық экономика және тұрақтылық экономикасының маңызды тақырыбы болып табылады. Экономистер арасында Роберт Солоу мен Мартин Вайцманның қатаң неоклассикалық ұстанымдары бір жағынан, ал Николас Жоржеску Роген және Герман Дейли сияқты «энтропиялық пессимистер» екінші жағынан – түрлі көзқарастар бар. Неоклассикалық экономистер адам жасаған капиталдың қағида бойынша табиғи капиталдың барлық түрлерін алмастыра алатынын жақтасады. Бұл «әлсіз тұрақтылық» көзқарасы деп аталады, ол әрбір технологияны жетілдіруге немесе инновациялар арқылы алмастыруға болатынын және кез келген тапшы материалдың орнына басқасын қоюға болатынын білдіреді. Ал «күшті тұрақтылық» көзқарасы табиғи ресурстар мен экологиялық функциялардың орны толмас екенін айтады. Күшті тұрақтылық принципінен экономикалық саясаттың үлкен экологиялық жүйеге сенімділікпен жауапкершілікте болуы және тұрақты даму табиғи ресурстар мен экологиялық функцияларды бағалауға өзгеше көзқарас қабылдауы керек екендігі шығады. Жақында Станислав Шмелев көп критерийлі әдістерге негізделген макродеңгейдегі прогресті бағалаудың жаңа әдістемесін жасады, бұл әртүрлі көзқарастарды, соның ішінде күшті және әлсіз тұрақтылықты немесе табиғатты қорғаушылар мен өнеркәсіпшілердің пікірлерін ескеруге мүмкіндік береді және табиғи ресурстарға, соның ішінде суға, артық қысым жасамай және тікелей немесе жанама түрде эмиссияны өндірмей, күшті неокейнсиандық экономикалық серпіліс беру арқылы «орта жол» табуға бағытталған.

Энергия экономикасы

Энергия экономикасының маңызды түсінігі – энергияның таза қосымшасы, ол барлық энергия көздері энергия өндіру үшін алдымен энергия инвестициясын талап ететінін мойындайды. Пайдалы болу үшін, инвестицияланған энергияға шаққандағы энергияның қайтарымы (EROEI) бірден артық болуы керек. Көмір, мұнай және газ өндіруден алынатын таза энергия қосымшасы, ең оңай өндірілетін көздер көптеп тозығы жеткендіктен, уақыт өте келе төмендеді. Традициялық энергия экономикасында, артық энергия болашақта пайдалану үшін сақтауға немесе экономикалық өсуге айналдыруға болатын капитал ретінде қарастырылады. Экологиялық экономика, энергиямен жабдықтаудың өсуінің әл-ауқатқа тікелей байланысты деген энергия экономикасының көзқарасын көбінесе қабылдамайды, оның орнына биоәртүрлілік пен шығармашылыққа, немесе кейде оларды экономикалық тұрғыдан сипаттау үшін қолданылатын табиғи және жеке капиталға назар аударады. Іс жүзінде, экологиялық экономика басты назарын экономикалық емес өсу және өмір сапасының маңызды мәселелеріне аударады. Экологиялық экономистер адамның әл-ауқатының маңызды бөлігін қатаң экономикалық тұрғыдан талдау мүмкін емес екенін мойындауға бейім және оны шешу үшін әлеуметтік және табиғи ғылымдарды біріктіретін пәраралық тәсілді ұсынады. Экологиялық экономистер артық энергияны қарастырғанда, оны экономикалық өнімділікке тікелей үлес қоймайтын, бірақ қоғамдық және қоршаған ортаның әл-ауқатын арттыратын іс-шараларға жұмсауға болатынын айтады. Жорж Батайль ұсынған «dépense» тұжырымдамасы экономикадағы артық энергияны басқаруға жаңа көзқарас ұсынады. Бұл тұжырымдама өсуге бағытталған модельдерден, артық ресурстарды тұрақты және мағыналы түрде жұмсауға басымдық беретін тәсілдерге көшуді ынталандырады. Термоэкономика, энергияның биологиялық эволюциядағы рөлі термодинамиканың екінші заңы арқылы анықталып, түсіндірілуі керек деген қағидатқа негізделген, сондай-ақ өнімділік, тиімділік және әсіресе биомасса құру және жұмыс істеу үшін қол жетімді энергияны жинау мен пайдаланудың әртүрлі механизмдерінің құны мен пайдасы (немесе тиімділігі) сияқты экономикалық критерийлер тұрғысынан қарастырылады. Осы себепті термоэкономика көбінесе экологиялық экономика саласында талқыланады, ол өз кезегінде тұрақтылық және тұрақты даму салаларымен байланысты. Өнеркәсіптік экология саласында энергияны тиімді пайдалану үшін эксергиялық талдау жүргізіледі. Эксергия термині 1956 жылы Зоран Рантпен енгізілген, бірақ бұл ұғымды Дж. Уиллард Гиббс әзірлеген. Соңғы онжылдықтарда эксергияны пайдалану физика және инженерлік ғылымдардан тыс өнеркәсіптік экология, экологиялық экономика, жүйелік экология және энергетика салаларына тарады.

Энергияны есепке алу және баланс

Энергия балансын жүйедегі энергия ағынын қадағалау үшін пайдалануға болады, және ол ресурстарды қолдану мен қоршаған ортаға тигізетін әсерді анықтау үшін өте пайдалы құрал. Бұл үшін термодинамиканың бірінші және екінші заңдары қолданылады, соның арқасында жүйенің әрбір нүктесінде қанша энергия қажет екені және энергияның қандай түрі экологиялық мәселелерде шығынға ұшырайтыны анықталады. Ғалымдар энергияны есептеудің әртүрлі жақтары туралы жазып, түрлі болжамдар жасап келеді.

Экожүйелік қызметтер және олардың бағасы

Экологиялық экономистер экожүйелердің адам баласына қызметтер мен тауарлардың мол ағынын қамтамасыз ететініне және әл-ауқатты арттыруда маңызды рөл атқаратынына келіседі. Сонымен қатар, осы пайдаларды қалай және қашан бағалау керектігі туралы пікірталас қызу жүріп жатыр. Костанца және әріптестері қоршаған ортаның қызметтерінің «құнын» анықтау үшін зерттеу жүргізді. Бұл, өте нақты жағдайда жүргізілген зерттеулерден алынған мәндерді орташалау және оларды сол жағдайдан тысқары қолдану арқылы іске асырылды. Долларлық көрсеткіштер түрлі экожүйелер үшін – мысалы, батпақты жерлер мен мұхиттар үшін – гектарға шаққандағы орташа мәнге келтірілді. Нәтижеде, 33 триллион АҚШ долларына (1997 жылғы бағамен) тең сома шықты, бұл зерттеу кезіндегі әлемдік ЖІӨ-нің екі еседен астам құрады. Бұл зерттеу қаржылық капиталды бағалау тұжырымдарына қайшы келетіні үшін экологиялық емес, тіпті кейбір экологиялық экономистер тарапынан сынға алынды, ал экологиялық экономистер үшін экологиялық экономиканың биологиялық және физикалық көрсеткіштерге баса назар аударуына сәйкес келмейтіні үшін де сынға түсті. Экожүйелерді ақшалай бағаланатын тауарлар мен қызметтер ретінде қарастыру идеясы әлі де даулы. Басты қарсылық – өмірдің құндылығы өлшенбейтіндей, бірақ бұл шығын-пайданы талдау және басқа стандартты экономикалық әдістерде оның құнсыз екендігін көрсетеді. Адам денесін қаржылық өлшемдермен бағалау – дәстүрлі экономиканың қажетті бөлігі, бірақ бұл әрқашан сақтандыру немесе жалақы түрінде болмайды. Мысалы, «бір өмірдің статистикалық құны» – өмірге қауіп төндіретін шағын өзгерістердің (мысалы, ластағыш затқа ұшырау) салдарына баға беру үшін қолданылатын бір өмірге тағайындалған долларлық сома. Экономика, принцип бойынша, дауларды ерікті келісім-шарттар мен бағалар арқылы шешуге ұмтылады, тек күш көрсетуге, мәжбүрлеуге немесе басқаларды қызметтер мен тауарлар ұсынуға алдауға емес. Осылайша, қызметкер уақытын жұмсауға, жеке тәуекелге және басқа (абырой, қаржылық) тәуекелге келуге келіседі. Экожүйелер экономикалық тұрғыдан басқа денелерден ерекшеленбейді, тек оларды еңбек және тауарларға қарағанда ауыстыру қиынырақ. Осы мәселелерге қарамастан, көптеген экологтар мен табиғатты қорғау биологтары экожүйелерді бағалауды жалғастыруда. Әсіресе, биологиялық әртүрлілікті өлшеу қаржылық және экологиялық құндылықтарды үйлестірудің ең үміт берерлік жолы болып көрінеді, және осы бағытта көптеген жұмыстар атқарылуда. Биологиялық әртүрлілікті қаржыландыру саласы 2008 жылы Эквадордың Ясуни жобасы немесе Конгодағы ұқсас ұсыныстар сияқты бірнеше нақты ұсыныстарға жауап ретінде пайда бола бастады. АҚШ жаңалықтары бұл оқиғаларды «парк қазу» қаупі ретінде көрсетті, бұл бұрынғы басым көзқарас – ҮЕҰ мен үкіметтердің экожүйені қорғау үшін жауапкершілігі бар екендігін білдіреді. Алайда, Питер Барнс және басқа да сарапшылар жақында қорғаушылық/сенімділік/ортақ модельдің тиімдірек екенін және шешімдерді саяси аренадан шығаратынын айтты. Көміртегілік кредиттер және фермерлерге экожүйелік қызметтерді сақтау үшін тікелей төлемдер сияқты басқа экологиялық қатынастарды тауарландыру жеке тұлғаларға биологиялық әртүрлілікті қорғауда тікелей қатысуға мүмкіндік береді, бірақ экологиялық экономикада да даулы мәселе болып табылады. Біріккен Ұлттар Ұйымының Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы 2008 жылы мұндай төлемдердің экожүйені сақтауды тікелей бағалау және пермакультураны қолдау азық-түлік дағдарысынан шығудың жалғыз практикалық жолы екендігі туралы келісімге келді. Бұл мәселеде келіспеушілік білдірген елдер – ГМО экспорттайтын және әлемдік көлік желісін бақылауға мүмкіндік беретін «еркін сауда» келісімдерін қолдайтын ағылшын тілді елдер: АҚШ, Ұлыбритания, Канада және Австралия.

"Сыртқы факторлар" емес, шығынның ауысуы

Экологиялық экономика экологиялық және қоғамдық шығындар мен пайдалар өзара жойылмайтын «сыртқы факторлар» деген неоклассикалық экономиканың (NCE) болжамын негізсіз деп санайды. Мысалы, Джоан Мартинес Алиер тұтынушылардың көп бөлігі тауар бағасына әсер ету мүмкіндігінен шеттетіледі, себебі бұл тұтынушылар әлі дүниеге келмеген болашақ ұрпақтар. Болашаққа қатысты жеңілдету шарттары, болашақтағы тауарлар қазіргі тауарлардан арзан болады деген тұжырымға негізделген, Дэвид Пирс және соңғы Стерн есебі тарапынан сынға алынды (дегенмен Стерн есебінің өзі жеңілдетуді қолданады және Клив Спаш сияқты экологиялық экономистер тарапынан осы және басқа да себептермен сынға ұшырады). Осы сыртқы факторларға қатысты, Пол Хоукен сияқты эко-бизнесмендер тұрақты емес өндірілген тауарлардың тұрақты өндірілген тауарлардан арзан болу себебінің ақшалай емес адам ортасы, қоғам немесе болашақ ұрпақтар төлейтін жасырын субсидия екендігін айтады. Хоукен, Амори және Хантер Ловинс бұл аргументтерді «Табиғи капитализм: келесі өнеркәсіптік революцияны құру» еңбегінде экологиялық капиталистік утопия тұрғысынан одан әрі дамытады. Керісінше, Джоан Мартинес Алиер сияқты экологиялық экономистер басқаша көзқарас ұсынады. Капитализмнің қандай да бір (жаңа) түрі алға жылжудың ең жақсы жолы деп санаудың орнына, ескі экологиялық экономикалық сын сыртқы факторларды ішкі жүйеге енгізуді қазіргі жүйеге түзету ретінде қарастыруды жоққа шығарады. Карл Уильям Капптың зерттеулері «сыртқы фактор» ұғымының неліктен қате екенін түсіндіреді. Шындығында, қазіргі кездегі бизнес кәсіпорындар пайда табу үшін шығындарды басқаларға ауыстыруды қалыпты тәжірибе ретінде пайдаланады. Чарльз Эйзенштейн пайданы жекешелендіру және сыртқы факторлар арқылы шығындарды қоғамға, табиғи ортаға немесе болашақ ұрпақтарға ауыстырудың өзінен-өзі қиратушылық екенін дәлелдейді. Әлеуметтік-экологиялық экономист Клайв Спаш атап өткендей, сыртқы факторлар теориясы экологиялық және әлеуметтік проблемаларды тиімді экономикалық жүйенің шағын бұрмалаушылықтары деп қате түсіндіреді. Жекелеген сыртқы факторларды ішкі жүйеге енгізу құрылымдық жүйелік проблеманы шешпейді және осы «сыртқы факторлардың» кең таралған сипатын мойындамайды.

Экологиялық-экономикалық модельдеу

Математикалық модельдеу – экологиялық-экономикалық талдауда қолданылатын қуатты құрал. Әртүрлі тәсілдер мен техникаларға: эволюциялық, кіріс-шығыс, неоавстриялық модельдеу, энтропия және термодинамикалық модельдер, көп критерийлі, агенттік модельдеу, экологиялық Кузнец қисығы және қор ағынымен үйлесімді модельдік жүйелер кіреді. Жүйелік динамика және ГИС – кеңістіктік динамикалық ландшафтты модельдеуге, басқалармен қатар қолданылатын техникалар. Кристиан Фелбердің матрицалық есептеу әдістері "ортақ игіліктерді" анықтау үшін күрделірек әдіс ұсынады.

Ақша теориясы мен саясаты

Экологиялық экономика ақша-несие саясатын қарастыру үшін ресурстарды бөлу және берік тұрақтылықтағы жұмысына ден қояды. Трансдисциплинарлық әдебиет негізінде, экологиялық экономика саясатын ақша теориясымен және тұрақты масштаб, әділ үлестірім және тиімді бөлу мақсаттарымен байланыстырады. Экологиялық экономиканың ақша теориясы және саясаты жөніндегі жұмысы Фредерик Соддидің ақша туралы еңбектеріне қатысты. Бұл сала пайыздық қарыздың өсу қажеттілігі, ақшаның мәні және баламалы валюталар мен мемлекеттік банктер сияқты баламалы саясаттарды ұсыну сияқты мәселелерді қарастырады.

Сын

Табиғи ресурстарға, мысалы, биоәртүрлілікке және пайда болатын экожүйелік қызметтерге ақшалай құн тағайындау жиі экономикалық тәжірибеге, саясатқа және шешім қабылдауға ықпал етудің маңызды процесі ретінде қарастырылады. Бұл идея экологтар мен табиғатты қорғаушылар арасында кеңінен қабылдануда, бірақ кейбіреулер оның негізгі қағидасы бұрыс екенін айтады. Маккоули экологиялық экономика және оның нәтижесіндегі экожүйелік қызметтерге негізделген табиғатты қорғау зиян келтіруі мүмкін деп санайды. Ол осы тәсілде төрт негізгі мәселеге тоқталады: Біріншіден, барлық экожүйелік қызметтердің қаржылық пайда әкелетіні ескеріледі. Бұл экожүйенің негізгі қасиетіне қайшы келеді: олар кез келген бір түрдің пайдасына ғана жұмыс істемейді. Кейбір қызметтер бізге өте пайдалы болуы мүмкін, мысалы, мангрлердің дауылдан жағалауды қорғауы, ал басқалары қаржылық немесе жеке зиян келтіруі мүмкін, мысалы, қасқырлардың мал өліміне себеп болуы. Экожүйенің күрделілігі белгілі бір түрдің құнын бағалауды қиындатады. Қасқырлар олжалық популяцияны реттеуде маңызды рөл атқарады; Шотландияның Таулы аймақтарында осындай жоғарғы хищник болмауы бұғылардың популяциясының артуына, орманды өсіруге кедерілгеніне және су тасқыны мен мүліктерге зиян келтіру қаупінің жоғарылауына әкелді. Екіншіден, табиғатқа ақшалай құн беру оның сақталуын құбылмалы нарыққа тәуелді етеді. Бұл бұрын қаржылық тұрғыдан тиімді деп есептелген қызметтердің құнын төмендетуі мүмкін. Мұндай жағдай Коста-Рикадағы Санта-Фе фермасының орналасқан жеріндегі ормандағы аралардың жағдайында байқалады. Олардың тозаңдану қызметі жылына 60 000 АҚШ долларынан асып түсетін, бірақ зерттеуден кейін қысқа уақыттан кейін кофе бағасы төмендеп, егістіктер ананаспен қайта отырғызылды. Ананас тозаңдану үшін араларға мұқтаж болмайды, сондықтан олардың қызметінің құны нөлге дейін төмендеді. Үшіншіден, қаржылық пайда үшін табиғатты қорғау бағдарламалары адамның экожүйелік қызметтерді жасанды түрде ойлап табу және алмастыру қабілетін ескермейді. Маккоули мұндай ұсыныстардың қысқа ғұмырлы болатынын, өйткені технология тарихы адамзаттың табиғаттың қызметтеріне жасанды баламаларды қалай дамытқандығын көрсетеді және уақыт өте келе мұндай қызметтердің құны төмендейді деп санайды. Бұл экожүйелік қызметтердің құнын төмендетуге де әкеледі. Соңында, экожүйелерді сақтау әрқашан өзгертуге қарағанда қаржылық тұрғыдан тиімді болуы керек деп есептеуге болмайды. Мысалы, Нил шабағын Виктория көліне енгізудің экологиялық салдары жергілікті фаунаның қырылуына әкелді. Алайда, жергілікті қауымдастықтар осы оқиғаны бағалайды, өйткені олар балық саудасынан айтарлықтай қаржылық пайда табады. Маккоули осы себептерге байланысты шешім қабылдаушыларды ақшалай себептермен табиғатты сақтауға көндіруге тырысу дұрыс емес екенін, керісінше, моральдық принциптерге жүгіну табиғатты қорғау үшін күресудің ең тиімді жолы екенін айтады.