Кіріспе

Діни қызметкердің түрі. Викар (лат. vicarius) – өкіл, орынбасар немесе ауыстырушы; жоғары тұрған адамның орнына әрекет ететін, оның өкілі ретінде қызмет ететін кез келген адам (мағынасы бойынша "екінші қолдан" түсінікті "викарий" сөзімен салыстырыңыз). Тіл білімінде викар сөзі ағылшын тіліндегі "vice" префиксімен туыс, екеуі де "орынбасар" мағынасын білдіреді. Бұл атақ Англия шіркеуіндегі жоғары дәрежелі дін қызметкерін де білдіреді. Аталған атақ түрлі христиан діни контекстерінде қолданылады, сондай-ақ Рим империясында әкімшілік лауазым немесе атақты толықтырушы ретінде де пайдаланылған. Сонымен қатар, Киелі Рим империясында императордың жергілікті өкілі, мысалы, эрцгерцог "викарий" атағымен танылған.

Католик шіркеуі

Рим папасы Мәсіхтің өкілі (лат. Vicarius Christi) атағын иеленеді. Католик канондық құқығында викарий – кез келген шіркеу ұйымының өкілі. Римдіктер бұл терминді преториандық префекттерге бағынышты лауазым иелерін сипаттау үшін қолданған. Ерте христиан шіркеулерінде епископтардың да өз викарийлері болған, мысалы, архидиакондар мен архиерейлер, сондай-ақ ауылдық діни қызметкер – епископтық қалалардың сыртындағы барлық рухтарды баптаушы немесе күтуші. Рим-католик шіркеуінің викарий лауазымының қалыптасуы Католик энциклопедиясында (1908) сипатталған. Викарийлер атқаратын рөлдеріне қарай түрлі атақтарға ие. Апостолдық викарий – толыққанды дінге айнасуға әлі дайын емес миссионерлік шіркеуді басқаратын епископ немесе діни қызметкер. Ол Рим папасының жергілікті өкілі ретінде, Рим папасының ұйымдастырылмаған барлық аумақтардың епископы ретіндегі рөлінде қызмет етеді. Капитулярлық викарий, дінге қатысты кеңестің орнына билік жүзеге асырады, діннің уақытша басшысы болып табылады. Викарийлер діннің епископының өкілі ретінде билік жүзеге асырады. Дегенмен, көптеген викарийлердің қарапайым билігі бар, яғни олардың өкілдігі делегация арқылы емес, заңмен белгіленген. Бас викарийлер, епископтық викарийлер және сот викарийлері викарийлік билікті жүзеге асырады; олардың әрқайсысы өздерінің лауазымы бойынша діннің епископының билігінің бір бөлігін (сот викарийі үшін сот, ал қалғандары үшін атқарушылық) жүзеге асырады, бұл олардың өкілеттігінен туындамайды. Викарий-форан, сондай-ақ архиерей немесе декана деп те аталады, ол діннің епископының діннің аумақтық бөлігінде немесе пастырлық аймақта белгілі бір деңгейде басшылыққа сенген діни қызметкері. Парохиялық викарий – бұл пастыр немесе ректормен бірге, пастырлыққа тағайындалған діни қызметкер. Ол пастырдың өкілі ретінде қызмет етеді. Кейбір папалық легаттарға Апостолдық Тақтың викариі деген атақ беріледі. Викарий «жеңіл шіркеудің» діни қызметкері болуы мүмкін, бұл пастырлық шіркеу емес, шіркеу ғимараты. Тұрғын емес канондар да хор викарийлері институтын құруға әкелді, әр канонның өзінің викарийі болды, ол оның болмағанда оның орнында отырды (қатедралды қараңыз). Opus Dei-де аймақтық викарий – Франция немесе АҚШ сияқты бүкіл ел немесе аймақ үшін жауапкершіліктерді орындауға тағайындалған діни қызметкер.

Шығыс православие шіркеуі

Ресей православие шіркеуінде және тарихи түрде орыс дәстүрін ұстанатын, грек емес басқа да шығыс православие шіркеулерінде викарий (орысша: викарий / викарий) – бұл англикан қауымындағы суфраган епископ немесе католик шіркеуінің латын тармағындағы көмекші епископ деп белгілі термин. Викарий епископтың лауазымында әдетте оның титулдық епархиясының (әдетте, ол қызмет ететін епархияның кішкентай қаласы) және оған бағынышты епархияның атаулары болады. Мысалы, Смоленск епархиясының викарий епископы Игнатий Пунин "Өте Құрметті Игнатий, Вязьма епископы, Смоленск епархиясының викарийі" деп аталады, ал Вязьма Смоленск епархиясының аумағындағы кішкентай қала. Әдетте, тек ірі епархияларда ғана викарий епископтар болады, кейде бірнеше. Көбінесе, Ресей православие шіркеуінің викарий епископтарының дербес құқығы жоқ (тіпті олардың титулдық қалаларында да) және олар өз епархиялық епископтарына бағынышты; алайда, кейбіреулері белгілі бір аумақтарда де-факто құқыққа ие болуы мүмкін, әсіресе құқықтық қайталауды болдырмау қажет болған жағдайларда. Басқа кейбір шығыс православие шіркеулерінде "викарий епископ" терминінің орнына "хор епископ" термині қолданылады.

Англикандық

Англикандықтарда викарий – приход діни қызметкерінің бір түрі. Тарихи тұрғыдан алғанда, Англия шіркеуіндегі приходтардың діни қызметкерлері викарийлерге, ректорларға және мәңгілік пасторларға бөлінген. Приходтың діни қызметкерлері мен шіркеу ондықтармен қамтамасыз етілді – бұл жергілікті салыққа ұқсас (дәстүр бойынша, «ондық» сөзінің этимологиясы он процентті білдіреді), ол жеке және ауыл шаруашылығы өнімдерінен алынды. Шамамен айтқанда, айырмашылық мынада: ректор өз приходының үлкен және кіші ондықтарын тікелей алды, ал викарий тек кіші ондықтарды алды (үлкен ондықтар тірінің иесіне немесе иемденушісіне берілді); ал аз қамтылған және көбінесе қарт немесе денсаулығы нашар болған мәңгілік пастор үлкен де, кіші де ондықтарды алмады, тек шағын жалақы алды (кейде епархия төлейтін). (Англия шіркеуін де қараңыз.) Бүгінде ректор мен викарийдің міндеттері шамалы ғана ерекшеленеді. Приходтың діни қызметкері қай атаққа ие – тарихи мәселе. Кейбір приходтарда ректор, ал басқаларында викарий болады. Америка Құрама Штаттарының Епископальдық шіркеуінде «викарий» және «пастор» лауазымдары шіркеудің жалпы канондарында мойындалмайды. Дегенмен, кейбір епархиялық канондар «викарийді» миссияға жауапты діни қызметкер ретінде анықтайды, ал «пастор» көбінесе көмекшілер үшін қолданылады, бұл ағылшын жағдайымен толық сәйкес келеді.

Қауымның діни қызметкері

Пасторлық үй, немесе пасторлық резиденция – дін қызметкеріне шіркеу ұсынып берген тұрғын үй. Олар көбінесе шіркеуге жақын орналасқан, кейде әсем әрі зәулім, ал кейде қарапайым болған. Орта ғасырлардан бастау алатын бұл үйлер жиі қайта салынып, жаңартылып келген. 20 ғасырдың екінші жартысында көптеген үлкен пасторлық үйлер заманауи және қарапайым үйлермен алмастырылды.

Лютерандық қолданыс

Америкадағы евангелистік лютеран шіркеуінде, Миссури лютеран синодында, Канада лютеран шіркеуінде және Висконсин евангелистік лютеран синодында викарий – діни қызметке дайындалып жатқан кандидат, викариатта немесе тәжірибелік оқуда болады, әдетте семинарияның үшінші курсында, бірақ кейде төртінші курсына дейін шегерілуі мүмкін (мұндай жағдайды көбінесе "викариат" деп атайды, бұл викарийдің тұрақты жерімен шатастырылуы мүмкін). Әдетте, викариаттың соңында кандидат семинарияға оралып, оқудың соңғы жылын аяқтайды. Шақыру немесе тағайындама алғаннан кейін кандидат Сөз және Рақымет қызметінде пастор болып тұрғызылады. Лютерандық дәстүрде викарийдің міндеттері, лютеран викарийлері санға алынбағандықтан, Англикан және Рим шіркеулеріндегі көшкінші дияконның міндеттерімен салыстыруға болады. Оңтүстік Африкадағы евангелистік лютеран шіркеуінде викарий – семинарияны бітірген және діни қызметке тұрғызылуды күтіп, діоцез кеңесі тағайындаған приходта қызмет ететін адам. Германиядағы лютеран шіркеулерінде қолданылатын "Викар" атағы ұқсас, ал Швеция лютеран шіркеуі оны kyrkoherde ("шіркеу пастыры") деп атайды, бірақ бұл атақ көбінесе ректорға жақын.

Көркем шығармаларда

Оливер Голдсмиттің "Уэйкфилд викары" (1766) романы мен Оноре де Бальзақтың "Тур пасторы" (1832) 18-шы және 19-шы ғасырлардағы викарийдің қырсық жағдайын көрсетеді. Энтони Троллоптың "Барсетшир жылнамалары" әртүрлі әлеуметтік жағдайдағы дін қызметкерлерімен толы, байлардан кедейлерге дейін. Кіріс арасындағы айырмашылық "Фрэмли пасторнажында" (14-тарау) бір викарийді бай, ал екіншісін кедей еткен түсініксіз логика туралы ойға жетеледі. 18-шы ғасырдың сатирикалық балладасы "Брей викары" 1680-1720 жылдар аралығында викарийдің (Беркширдегі Брейде немесе Виклоу округінде) өзінің қарапайым лауазымын сақтау үшін санасын қалай өзгертетінін көрсетеді. "Арс пасторы" (француз тілінде: Le Curé d'Ars) – бұл әдетте әулие Жан Вианниге сілтеме жасау үшін қолданылатын атау, ол өзінің құлшынысы мен қарапайым өмірі үшін қанонизацияланған француз приходтық діни қызметкері.