Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Барлық материя мен тіршіліктің космологиялық иерархиясы ән
Cosmological hierarchy of all matter and life
the song
Ұлы тіршілік тізбегі – ортағасырлық христиандық бойынша Құдай белгілеген барлық материя мен тіршіліктің иерархиялық құрылымы. Бұл тізбек Құдайдан басталып, періштелер, адамдар, жануарлар, өсімдіктер және минералдарға дейін төмен түседі. Ұлы тіршілік тізбегі – Платон, Аристотель (оның "Historia Animalium" еңбегінде), Плотин және Проклден туындаған ұғым. Орта ғасырларда одан әрі дамытылып, жаңа заманғы неоплатонизмнің алғашқы кезеңінде толыққанды нысанға енді.
The great chain of being is a hierarchical structure of all matter and life, thought by medieval Christianity to have been decreed by God. The chain begins with God and descends through angels, humans, animals and plants to minerals. The great chain of being is a concept derived from Plato, Aristotle (in his Historia Animalium), Plotinus and Proclus. Further developed during the Middle Ages, it reached full expression in early modern Neoplatonism.
Бөлімдер
Құдай тіршілік иелерінің сатыластырылған жүйесінде ең жоғары тұрады, періштелерден артық. Періштелер де Ол сияқты толығымен рухтан тұрады, материалдық денелері жоқ, демек өзгермейді. Олардан төмен адамдар келеді, олар рух пен материядан құралған; олар өзгеріп, өледі, сондықтан олардың мәні тұрақсыз. Одан төмен жануарлар мен өсімдіктер орналасқан. Ең төменде жердің минералдық құрамы жатыр, олар тек материядан ғана тұрады. Осылайша, тізбектегі жаратылыс неғұрлым жоғары болса, оның қасиеттері де соғұрлым көп, төмендегілердің барлық қасиеттерін қоса алғанда. Орта ғасырлық санада минералдар – тізбектегі материалдық жаратылыстың өзгермейтіндігіне қатысты ерекше жағдай, себебі алхимия қорғасын сияқты төменгі элементтерді күміс немесе алтын сияқты жоғарырақ элементтерге айналдыруға үміттенді.
The chain of being hierarchy has God at the top, above angels, which like him are entirely spirit, without material bodies, and hence unchangeable. Beneath them are humans, consisting both of spirit and matter; they change and die, and are thus essentially impermanent. Lower are animals and plants. At the bottom are the mineral materials of the earth itself; they consist only of matter. Thus, the higher the being is in the chain, the more attributes it has, including all the attributes of the beings below it. The minerals are, in the medieval mind, a possible exception to the immutability of the material beings in the chain, as alchemy promised to turn lower elements like lead into those higher up the chain, like silver or gold.
Жануарлар
Жануарлардың сезімдері, қозғалу қабілеті және физиологиялық қажеттіліктері болады. Арыстан сияқты басты жыртқыш қарқынды қозғала алады, өткір көру және алыстан жемтігін иіскеу сияқты күшті сезімдерге ие, ал төменгі сатыдағы жануарлар тығырықтап немесе сүзіліп жүреді, немесе устрицалар сияқты, теңіз түбіне бекініп қозғалмайды. Дегенмен, барлығының да ұстау және дәм сезу сезімдері ортақ.
Animals have senses, are able to move, and have physical appetites. The apex predator like the lion, could move vigorously, and has powerful senses like keen eyesight and the ability to smell their prey from a distance, while a lower order of animals might wiggle or crawl, or like oysters were sessile, attached to the sea bed. All, however, share the senses of touch and taste.
Алхимияда
Алхимия өзінің космологиясының негізі ретінде үлкен тізбекті пайдаланды. Барлық жандар тізбек арқылы байланысқандықтан, барлық материяның түпкі бірлігі болғандықтан, алхимиялық ойлау бойынша, тізбектің бір буынынан екіншісіне өту мүмкін болды. Материяның бірлігі алхимияға тағы бір маңызды тұжырым жасауға мүмкіндік берді – философ тасы, ол тізбек бойындағы барлық материяда кездесетін жалпырухани күшті жинап, шоғырландырады. Бұл гипотеза бойынша, ол бір затты екіншісіне, мысалы, қара металл қорғасынды асыл металл алтынға айналдыруға қабілетті болуы мүмкін.
Alchemy used the great chain as the basis for its cosmology. Since all beings were linked into a chain, so that there was a fundamental unity of all matter, the transformation from one place in the chain to the next might, according to alchemical reasoning, be possible. In turn, the unit of the matter enabled alchemy to make another key assumption, the philosopher's stone, which somehow gathered and concentrated the universal spirit found in all matter along the chain, and which ex hypothesi might enable the alchemical transformation of one substance to another, such as the base metal lead to the noble metal gold.
Эволюциядағы Scala Naturae
Түрлердің берілген табиғаты, демек, ұлы тізбектегі жаратылыстардың орнының абсолюттілігі 18-шы ғасырда күмәндану тудырды. Тізбектің екі жақты табиғаты, бөлінгенмен біріктірілген, жаратылысты тұтас бірлік ретінде қарастыруға, сілтеулер арасындағы үйлесімге мүмкіндік берді. Жан Батист Ламарк сияқты радикал ойшылдар өмір формаларының ең қарапайым жаратылыстардан күрделілік пен жетілуге ұмтылуын көрді, бұл схеманы Анри де Блейнвилл сияқты зоологтар қабылдады. Организмдердің реттілігі туралы идея, тіпті ол бекітілген болса да, түрлердің трансмутация идеясының негізін қалады, ол прогрессивті мақсатқа бағытталған ортогенез немесе Чарльз Дарвиннің бағытсыз эволюция теориясы болсын. 19-шы ғасырдағы білім беруде бұл идея метафизиканың бір бөлігі болып қала берді және концепция жақсы танымал болды. Геолог Чарльз Лайелл оны 1851 жылғы «Геология элементтерінде» геологиялық бағанды сипаттау үшін метафора ретінде пайдаланды, онда ол континуумның жоғалған бөліктері туралы «жоғалған буындар» терминін қолданды. Кейіннен «жоғалған буын» термині адам мен жануарлар арасындағы алшақтықты толтыратын, әсіресе ауыспалы қазбаларды білдірді. Ұлы тізбек идеясы, сондай-ақ одан туындаған «жоғалған буын» 20-шы ғасырдың басындағы ғылымда қабылданбады, себебі қазіргі жануарлардың басқа қазіргі жануарлардың ата-тегін көрсететін түсінік биологияда жойылды. Дегенмен, «төменнен жоғарыға» деген белгілі бір реттілік туралы идея, биологиядағы прогресс идеясымен бірге, әлі де сақталуда.
The set nature of species, and thus the absoluteness of creatures' places in the great chain, came into question during the 18th century. The dual nature of the chain, divided yet united, had always allowed for seeing creation as essentially one continuous whole, with the potential for overlap between the links. Radical thinkers like Jean Baptiste Lamarck saw a progression of life forms from the simplest creatures striving towards complexity and perfection, a schema accepted by zoologists like Henri de Blainville. The very idea of an ordering of organisms, even if supposedly fixed, laid the basis for the idea of transmutation of species, whether progressive goal directed orthogenesis or Charles Darwin's undirected theory of evolution. The chain of being continued to be part of metaphysics in 19th century education, and the concept was well known. The geologist Charles Lyell used it as a metaphor in his 1851 Elements of Geology description of the geological column, where he used the term "missing links" about missing parts of the continuum. The term "missing link" later came to signify transitional fossils, particularly those bridging the gulf between man and beasts. The idea of the great chain, as well as the derived "missing link", was abandoned in early 20th century science, as the notion of modern animals representing ancestors of other modern animals was abandoned in biology. The idea of a certain sequence from "lower" to "higher" however lingers on, as does the idea of progress in biology.
Саяси әсері
Алленби мен Гарро католик шіркеуінің ғасырлар бойы Еуропада бейбітшілікті сақтаған, тізбектей орналасқан әлем туралы түсіндіруін ұсынады. Көтеріліс деген ұғымның өзі көптеген адамдардың өмір сүрген шындығынан тыс тұрды, себебі патшаға қарсы шығу – Құдайға қарсы шығумен тең еді. Король Яков I өзі былай деп жазған: «Монархия – жер бетіндегі ең жоғары билік: патшалар Құдайдың жердегі өкілдері ғана емес, Құдайдың тағында отырады, тіпті Құдай оларды құдай деп атаған». Экономист Э. Ф. Шумахер 1977 жылы жарық көрген «А Guide for the Perplexed» кітабында адамдардың «мәңгілік қазіргілікке» саналы түрде жете алатын тіршілік иелерінің иерархиясын сипаттады.
Allenby and Garreau propose that the Catholic Church's narrative of the great chain of being kept the peace in Europe for centuries. The very concept of rebellion simply lay outside the reality within which most people lived, for to defy the King was to defy God. King James I himself wrote, "The state of monarchy is the most supreme thing upon earth: for kings are not only God's Lieutenants upon earth, and sit upon God's throne, but even by God himself they are called Gods." In his 1977 book A Guide for the Perplexed, the economist E. F. Schumacher described a hierarchy of beings, with humans at the top able mindfully to perceive the "eternal now".