Кіріспе

ешқайсысы халықаралық қатынастар тарихы. Дипломатиялық тарих – мемлекеттер арасындағы халықаралық қатынастар тарихымен айналысады. Дипломатиялық тарих халықаралық қатынастардан өзгеше болуы мүмкін, себебі біріншісі бір мемлекеттің сыртқы саясатына, ал екіншісі екі немесе одан көп мемлекеттер арасындағы қарым-қатынастарға қатысты. Дипломатиялық тарих көбінесе дипломатия тарихына ден қояды, ал халықаралық қатынастар – ағымдағы оқиғаларға және халықаралық саясатты түсіндіруге бағытталған модельдер құруға көбірек назар аударады.

Ранке

Біздің заманымыздан бұрынғы V ғасырда грек тарихшысы Фукидид мемлекеттер арасындағы қарым-қатынастарға ерекше мән берді. Алайда, XIX ғасырдың жетекші неміс тарихшысы Леопольд фон Ранке (1795-1886) дипломатиялық тарихтың қазіргі түрін қалыптастырды. Ранке көбінесе Еуропаның жаңа заман тарихы туралы жазды, Еуропа елдерінің дипломатиялық архивтерін (әсіресе Венеция Республикасының) пайдаланып, Еуропа тарихын «ол қандай болды» (Wie es eigentlich gewesen ist) дегендей егжей-тегжейлі түсінуге ұмтылды. Ранке «Сыртқы саясаттың басымдығы» (Primat der Aussenpolitik) идеясы тұрғысынан дипломатиялық тарихты жазудың ең маңызды түрі деп санайтын, халықаралық қатынастардың мәселелері мемлекеттің ішкі дамуын анықтайды деп есептеді. Ранке дипломатиялық тарихты түсіну үшін қазіргі батыс елдерінің үкіметтері жасаған көптеген ресми құжаттарды деректер ретінде пайдалану қажеттігін айтты, сондай-ақ тарихшылар мұндай деректерді объективті және бейтарап көзқараспен зерттеуі керек деп мәлімдеді.

Француздық тәсілдер

Пьер Реновин (1893–1974) және оның шәкірттері Жан Батист Дюрозель және v=sup 1950 жылдары халықаралық тарихтың жаңа түрін қалыптастырды. Бұл тарихтың түрі Реновиннің "терең күштер" (profonde forces) деп атаған факторларын, атап айтқанда, ішкі саясаттың француз сыртқы саясатына тигізетін әсерін ескеруді қамтыды. Дегенмен, Реновин мен оның ізбасарлары "декаданс" (la décadence) тұжырымын ұстанды. Реновин үшінші республика кезеңіндегі француз қоғамының "көшбасшылық пен сергектікке" мүкіндік бермейтінін, ал Баумон француз саясаткерлерінің "жеке мүдделеріне" басымдық беріп, "жалпыға ортақ мүдделерді" ұмытқанын айтты. 1979 жылы Дюрозельдің "Декаданс" (La Décadence) кітабы үшінші республиканың барлық кезеңін әлсіз, қорқақ және жеңілтек деп толыққанды айыптады.

Бірінші дүниежүзілік соғыс туралы Фишердің пікірі

Сонымен қатар, 1961 жылы неміс тарихшысы Фриц Фишер «Гриф нах дер Велтмахт» атты еңбегін жариялады, онда Германия Бірінші дүниежүзілік соғыстың себепкері болды деп көрсетілді, бұл Батыс Германия тарихшылар қауымдастығын жарып жіберген «Фишер дауына» әкелді. Фишердің кітабының бір салдары – «Ішкі саясат басымдығы» (Primat der Innenpolitik) көзқарасының күшеюі болды. Хиллгрубер мен Хилдебранд дипломатиялық тарихқа дәстүрлі «Сыртқы саясат басымдығы» (Primat der Aussenpolitik) көзқарасын қолдап, тиісті сыртқы істер министрлігінің құжаттарын және сыртқы саясатты қабылдаушы элитаның зерттеулерін зерделеуге баса назар аударды. Вейлер, «Ішкі саясат басымдығы» көзқарасын жақтаған, дипломатиялық тарихты әлеуметтік тарихтың бір саласы ретінде қарастыру қажет екенін, теориялық негізделген зерттеулерді талап ету қажет екенін және назарды аталған қоғамды зерттеуге аудару қажет екенін айтты. Сонымен қатар, «Ішкі саясат басымдығы» көзқарасының ықпалымен 1960, 70 және 80 жылдары дипломатиялық тарихшылар әлеуметтік ғылымдардан үлгілер ала бастады. Мейсон «Нацистік Германия әрқашан белгілі бір уақытта кеңею соғысына ұмтылған» деді. Алайда, Мейсон мұндай соғыстың уақытын ішкі саяси қысым, әсіресе нашарлап бара жатқан экономикамен байланыстырды және бұл Гитлердің қалауымен ешқандай қатысы жоқ екенін мәлімдеді. Мейсон нацистік басшылардың 1918 жылғы қараша революциясынан қатты қорқып, жұмысшы табының тұрмыс деңгейінің төмендеуінен сескенгенін, себебі бұл тағы бір қараша революциясын тудыруы мүмкін екенін айтты. Мейсонның пікірінше, терең әлеуметтік-экономикалық дағдарысқа тап болған нацистік басшылар Германиядағы тұрмыс деңгейін қолдау үшін Шығыс Еуропадағы аумақтарды аяусыз басып алып, оларды аяусыз тонауға шешім қабылдады. Мейсонның Гитлерге «соғысқа қашу» теориясы көп дау тудырды және 1980 жылдары ол экономикалық тарихшы Ричард Оверимен осы мәселе бойынша пікір алмасты. Овери Польшаға шабуыл жасау шешімінің себебі құрылымдық экономикалық проблемалар емес, Гитлердің сол кездегі тарихи сәттегі жергілікті соғысты қалауы болғанын мәлімдеді. Овери үшін Мейсонның тезисінің басты мәселесі – бұл деректерде тіркелмеген ақпараттың Гитлерге Рейхтің экономикалық проблемалары туралы берілгендігі туралы болжамға негізделгендігі еді. Овери Төрт жылдық жоспардың проблемаларынан туындаған экономикалық қысым мен көрші мемлекеттердің шикізатын, өнеркәсібін және валюлық резервтерін басып алып, Төрт жылдық жоспарды жеделдетуге бағытталған экономикалық себептер арасындағы айырмашылықты атап көрсетті. Овери сондай-ақ, неміс мемлекетінің ішкі наразылықты басу қабілеті Мейсон тарапынан жеткілікті бағаланбағанын айтты. Заманның өзгеруінің белгісі ретінде жапон тарихшысы Чихиро Хосоя, британ тарихшысы Ян Ниш және американ тарихшысы Акира Ирие сияқты дипломатиялық тарихшылардың беделінің артуы болды, бұл Азия мамандарының алғаш рет танымал дипломатиялық тарихшыларға айналуы еді.

Вьетнам соғысы және ревизионизм

Салқын соғыс және отаршылдықтың жойылуы жаһандық дипломатиялық тарихқа бейімділікті күшейтті. Вьетнам соғысы Америка Құрама Штаттарында ревизионистік мектептің қалыптасуына әкелді, бұл Габриэль Колко және Уильям Апплмен Уильямс сияқты көптеген американдық тарихшыларды дәстүрлі дипломатиялық тарихты қабылдамай, Primat der Innenpolitik көзқарасына итермеледі. Бұл көзқарас американдық ішкі саясаттың, сондай-ақ әртүрлі әлеуметтік, экономикалық және мәдени күштердің сыртқы саясатқа қатысты ықпалын кеңінен зерттеуді қамтады. Жалпы алғанда, американдық "салқын соғыс" ревизионистері 1940 жылдары салқын соғыстың пайда болуына және 1960 жылдары АҚШ-тың Вьетнамға қалай араласқанына қатысты американдық сыртқы саясатты қабылдау процесіне назар аударды. 1960 жылдардан бастап, "салқын соғыс" тарихнамасында салқын соғысты кеңестік агрессияның көрінісі деп қараған "ортодоксалды" мектептің жақтаушылары, мысалы Войтех Мастны, және салқын соғысты американдық агрессияның көрінісі деп қараған "ревизионистік" мектептің жақтаушылары арасында қызу пікірталас жүрді. Соңғы кезде "неоортодоксалды" деп аталатын үшінші мектеп пайда болды, оның ең көрнекті өкілі – американдық тарихшы Джон Льюис Гаддис. Ол АҚШ-тың салқын соғысқа қатысты белгілі бір жауапкершілігі болғанын мойындаса да, жауапкершіліктің басым бөлігі Кеңес Одағына тиесілі деп санайды.

Соңғы үрдістер

Еуропада дипломатиялық тарих суық соғыстың соңында құлдырады. Алайда, 1989–91 жылдары коммунизмнің күйреуінен кейін, дипломатия тарихында, әсіресе ерте замана тарихшыларының бастауымен қайта жандану болды. Жаңа тәсіл бұрынғы көзқарастардан саяси ғылым, социология, менталитет тарихы және мәдени тарих салаларынан алынған перспективаларды толыққанды енгізу арқылы ерекшеленеді. АҚШ-та 1980 жылдардан бері дипломатиялық тарих пәні академиялық тарих мамандығының бағытымен көбірек үйлесіп, маңыздырақ атанды. Ол американдық тарихи зерттеулерді халықаралық деңгейде кеңейтуде жетекші рөл атқарады. Ішкі және халықаралық күштердің өзара әрекеттесуін зерттеуі арқасында, бұл сала мәдениет пен ұлттық ерекшеліктерді, сондай-ақ сыртқы саясатқа қатысты саяси идеологияларды зерттеу үшін маңыздырақ болып келеді. Ориентализм, глобализм сияқты басқа да жаңа тәсілдердің, гендерлік және нәсілдік тарихтың да маңызды ықпалы болды. Адам құқықтары тарихы да маңызға ие. Бірақ, барлық инновацияларға қарамастан, дипломатиялық тарихтың негізгі мақсаты мемлекеттердің бір-бірімен өзара әрекеттесуін зерттеу болып қалады, бұл оның кең танылуының кілті, себебі Американың супердержава статусы туралы мәселелерді қарастыру әлемді халықаралық тұрғыдан түсіну үшін өте маңызды. 1980 жылдардың басында тарихшы Джеффри Кимболл АҚШ-тағы 109 белсенді дипломатиялық тарихшының, сондай-ақ 54 белсенді әскери тарихшының идеологиялық бағыттарын зерттеді. Ол былай деп хабарлады:
Дипломатиялық тарих саласындағы тарихшылардың 7% социалист, 19% басқа, 53% либерал, 11% ешқандай идеологиялық бағыты жоқ және 10% консервативті. Әскери тарихшылардың арасында 0% социалист, 8% басқа, 35% либерал, 18% ешқандай идеологиялық бағыты жоқ және 40% консервативті.

Тарихи зерттеулер

Еуропада дипломатиялық тарих суық соғыстың аяқталған кезеңінде құлдырады. Коммунизм құлағаннан бері, дипломатия тарихында, әсіресе ерте замана дәуірін зерттеуші тарихшылардың еңбегі арқасында қайта жандану болды. Жаңа тәсіл бұрынғы көзқарастардан саяси ғылым, социология, менталитет тарихы және мәдени тарих салаларынан алынған перспективаларды толыққанды қабылдау арқылы ерекшеленеді. 1980 жылдан бері АҚШ-та дипломатиялық тарих пәнінің маңызы артты және американдық тарихи зерттеулерді халықаралық деңгейде дамытуға ықпал етті. Ішкі және халықаралық күштердің қақтығысын зерттейтін сала ретінде, АҚШ-тың сыртқы қатынастарын зерттеу мәдениет пен ұлттық ерекшеліктерді, сондай-ақ саяси идеологияларды зерттеу үшін маңызды болып келеді. Ориентализм және глобализм, гендерлік тағылымдар, нәсіл және ұлттық бірегейлік мәселелерінің ықпалымен қалыптасқан дипломатиялық тарих көбінесе тарихи зерттеулердің алдыңғы қатарында болды. Алайда, мұндай жаңаруларға қарамастан, дипломатиялық тарихтың негізгі мақсаты мемлекетті зерттеу болып қалады, бұл оның кең танылуының кілті, себебі АҚШ мемлекеттік билігін қарастыру әлемді халықаралық жағдайда түсіну үшін өте маңызды.

Дүниежүзілік көрініс

Андерсон, М. С. Заманауи дипломатияның өркендеуі 1450–1919 (1993) Дипломаттардың жұмыс істеу тәсілі туралы үзінді.
Блэк, Джереми. Дипломатия тарихы (2010).
Боя, Лусиан, ред. Қазіргі заманның ұлы тарихшылары: Халықаралық сөздік (Гринвуд, 1991), 868 б.
Крин, Джеффри. Қытай билігінен қорқу: Халықаралық тарих (Блумсбери, 2023).
Киссинджер, Генри. Дипломатия (1994), дипломатиялық дағдарыстардың тарихи зерттемелері.
Стернс, Питер Н. Әлем тарихы энциклопедиясы (6-шы басылым, 2001) 1244 б.; өте толық мазмұндама; сондай-ақ Уильям Л. Лангердің редакциялаған бұрынғы басылымдарын қараңыз, олар одан да толық.
Вулф, Дэниел Р., ред. Тарихи жазбалардың әлемдік энциклопедиясы (2 томдық). Routledge, 2014) 2-том онлайн.

Еуропалық дипломатия

Альбрехт Карри, Рене. Еуропаның дипломатиялық тарихы, Вена конгресінен бастап (1958), 736 б.; негізгі кіріспе, онлайн тегін алуға болады.
Блэк, Джереми. Еуропаның халықаралық қатынастары, 1648-1815 (2002) үзінді және мәтіндік іздеу.
Хилл, Дэвид Джейн. Еуропаның халықаралық дамуындағы дипломатия тарихы (3 том, 1914) онлайн, 3-том, 1648-1775 жж.; сондай-ақ онлайн; 2-том онлайн, 1313-1648 жж.
Лангер, Уильям. Еуропалық одақтар мен бірігулер, 1870-1890 (2-басылым, 1950); Бисмарк жүйесін кеңінен қарастырады.
Лангер, Уильям Л. Империализм дипломатиясы, 1890-1902 (2 том, 1935); терең талдау.
Лейра, Халвард. "Дипломатия: мемлекеттер әлемі және одан әрі". Routledge Handbook of Historical International Relations (Routledge, 2021), 302–310 бб.
Моуат, Р. Б. Еуропалық дипломатия тарихы, 1815-1914 (1922), негізгі кіріспе.
Моуат, Р. Б. Еуропа дипломатиясының тарихы, 1451-1789 (1928), 324 б., онлайн тегін.
Петри, Чарльз. Ерте дипломатиялық тарих, 1492-1713 (1949), бүкіл Еуропаны қамтиды; онлайн.
Петри, Чарльз. Дипломатиялық тарих, 1713-1933 (1946), кең шолу, онлайн.
Рузен, Уильям Дж. "Людовик XIV тұсында елшілердің жұмысы". French Historical Studies 6.3 (1970): 311–332, онлайн.
Шредер, Пол. Еуропа саясатының өзгеруі, 1763-1848 (1994), онлайн; дипломатиялық тарихты кеңінен қарастырады.
Швейцер, Карл В. және Мэтт Шуман. Жеті жылдық соғыс (2010).
Соверби, Трейси А. және Ян Хеннингс (ред.). Ерте замандағы дипломатия тәжірибесі, ш. 1410-1800 (Taylor & Francis, 2017), онлайн.
Штайнер, Зара. "Сөнген шамдар: Еуропаның халықаралық тарихы, 1919-1933" (2007), үзінді және мәтіндік іздеу.
Штайнер, Зара. "Қараңғылықтың жеңісі: Еуропаның халықаралық тарихы, 1933-1939" (2011), үзінді және мәтіндік іздеу.
Тейлор, А. Ж. П. Еуропадағы билік үшін күрес, 1848-1918 (1957), үзінді және мәтіндік іздеу, барлық ірі державаларды кеңінен қарастырады.

Америка Құрама Штаттары

Дитрих, Кристофер Р. В., ред. АҚШ-тың сыртқы қатынастарына серік: отаршылдық дәуірден қазіргі уақытқа дейін (Уайли, 2020) онлайн
Добсон, Алан және Стив Марш. 1945 жылдан бергі АҚШ-тың сыртқы саясаты (2-ші басылым, 2006)
Глейзезе, Пьеро. Американың империяға жолы: тәуелсіздіктен Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі сыртқы саясат (Блумсбери, 2021)
МакМахон, Роберт Дж. және Томас В. Зейлер, ред. АҚШ сыртқы саясатының нұсқаулығы: дипломатиялық тарих (CQ Press, 2012)
Паули, Роберт Дж., ред. АҚШ сыртқы саясаты бойынша Ашгейт зерттеу серігі (2010) онлайн
Ридер, Тайсон, ред. АҚШ сыртқы қатынастарының Раутледж тарихы (2021) онлайн

Тарихнама

Кеннон, Джон Эштон және басқалар, ред. Blackwell тарихшылар сөздігі (1988). Көптеген елдерден алынған жүздеген тарихшының қысқаша өмірбаяндары. 495 б.
Карио Инверницци, Диана. "Жаңа дипломатиялық тарих және барокко дәуіріндегі испан дипломатиясының желілері." Халықаралық тарих шолуы 36.4 (2014): 603–618.
Карвальо, Бенджамин де және басқалар, ред. Routledge Handbook of Historical International Relations (2021) онлайн.
Крапол, Эдвард П. "Империямен санасу: ХІХ ғасырдың соңындағы американдық сыртқы қатынастар тарихнамасы." Дипломатиялық тарих (1992) 16#4 б.: 573–598.
Элман, Колин және Мириам Фендиус Элман. "Дипломатиялық тарих және халықаралық қатынастар теориясы: ерекшеліктерді құрметтеу және шекараларды кесіп өту." Халықаралық қауіпсіздік (1997) 22#1: 5–21. Онлайн.
Форрест, Алан және Питер Хикс, ред. Наполеон соғыстарының Кембридж тарихы: 3-том, Тәжірибе, мәдениет және естелік (2022).
Гаддис, Джон Льюис. "Американдық сыртқы қатынастарды зерттеуге жаңа тұжырымдамалық тәсілдер: пәнаралық перспективалар." Дипломатиялық тарих (1990) 14#3 б.: 405–424.
Джудичи, Джакомо. "Жаңа дипломатиялық тарихтан жаңа саяси тарихқа: холистик тәсілдің пайда болуы." Еуропа тарихының тоқсандық журналы 48.2 (2018): 314–324.
Хоган, Майкл Дж. және Томас Г. Паттерсон, ред. Американың сыртқы қатынастары тарихын түсіндіру (2004), мақалалар бастапқыда Дипломатиялық тарихта жарияланған және американдық дипломатиялық тарихтың барлық негізгі салаларын қамтиды.
Пламмер, Бренда Гейл. "Дипломатиялық тарихтың өзгеретін бейнесі: Әдебиет шолуы." Тарих мұғалімі 38#3 (2005), 385–400 б. Онлайн. АҚШ-қа баса назар аудару.
Швейцер, К. В. және М. Дж. Шуман. "Дипломатиялық тарихты жаңғырту: Жаңа ойлар." Дипломатия және мемлекеттік басқару 19 (2008): 149–186.
Соверби, Трейси А. "Ерте заманауи дипломатиялық тарих." History Compass (2016) 14#9 б.: 441–456. DOI: 10.1111/hic3.12329; Еуропа 1600–1790.
Уоткинс, Джон. "Ортағасырлық және ерте заманауи Еуропаның жаңа дипломатиялық тарихы." Ортағасырлық және ерте заманғы зерттеулер журналы 38.1 (2008): 1–14.
Зейлер, Томас В., ред. 1600 жылдан бері Американың сыртқы қатынастары: Әдебиетке нұсқаулық (2007), онлайн.
Зеликов, Филип, Ниалл Фергюсон, Фрэнсис Дж. Гэвин, Энн Каралекас және Дэниел Сарджент. "Эрнест Мей стипендиясының маңыздылығы туралы 31-ші форум." H DIPLO, 17 желтоқсан 2021, онлайн.