Кіріспе
Иннландтағы муниципалитет, Норвегия. Тинсет - Норвегияның Иннландта округінде орналасқан муниципалитет. Ол Эстердаленнің дәстүрлі аймағында орналасқан. Муниципалитеттің әкімшілік орталығы - Тинсет ауылы. Тинсеттегі басқа ауылдарға Фåдален, Фåсет, Телнесет, Тиллдален және Исет жатады. Норвегиядағы 356 муниципалитет ішінде аумағы бойынша 43-ші орында. Тинсет - Норвегиядағы халық саны бойынша 166-шы муниципалитет, оның халқы 5628 адамды құрайды. Муниципалитеттің халық тығыздығы – және соңғы 10 жылда халқы 1%-ға артқан.
the municipality in Innlandet, Norway
Tynset is a municipality in Innlandet county, Norway. It is located in the traditional district of Østerdalen. The administrative centre of the municipality is the village of Tynset. Other villages in Tynset include Fådalen, Fåset, Telneset, Tylldalen, and Yset. The municipality is the 43rd largest by area out of the 356 municipalities in Norway. Tynset is the 166th most populous municipality in Norway with a population of 5,628. The municipality's population density is and its population has increased by 1% over the previous 10 year period.
Жалпы ақпарат
Тьонсет қауымы 1838 жылдың 1 қаңтарында муниципалитет ретінде құрылды (formannskapsdistrikt заңын қараңыз). 1864 жылы муниципалитеттің оңтүстік бөлігі (халық саны: 3216) бөлініп, жаңа Лилле-Эльвдал муниципалитеті құрылды. Бұл Тинсетте 2975 тұрғын қалдырды. 1960 жылдары Шей комитетінің жұмысының нәтижесінде Норвегияда көптеген муниципалитеттер біріктірілді. 1966 жылдың 1 қаңтарында көршілес Квикне муниципалитеті таратылды және сол күні Квикненің оңтүстік бөлігі (халық саны: 664) Тинсет муниципалитетіне қосылды. 1970 жылдың 1 қаңтарында Гарлия шаруашылығы (халық саны: 5) Тинсеттен көршілес Реннебу муниципалитетіне ауыстырылды (бұл сонымен қатар Хедмарк округінен Сор-Трёнделаг округіне өтуді білдірді). 1984 жылдың 1 қаңтарында халық тұрмайтын Спекедален аймағы Тинсеттен көршілес Рендален муниципалитетіне берілді.
Атауы
Муниципалитет (бастапқыда приход) ескі Тинсет шаруашылығының атымен аталыпты, себебі алғашқы Тинсет шіркеуі сол жерде салынған. Атының бірінші бөлігі – Тунна өзенінің атауының иелік жайы (қазір Тона деп жазылады). Өзен атауының мағынасы белгісіз. Соңғы бөлігі – "setr" – "тау жайылымы" немесе "шаруашылық" дегенді білдіреді. Тарихи жағынан, муниципалитет атауы Тонсет деп жазылған (француз тіліндегі "bleu" сөзіндегідей "eu" дифтонғымен айтылатын Тонсет). 1917 жылғы 3 қарашадағы патшалық қаулы муниципалитет атауының жазылуын Тинсетке өзгертті.
Елтаңба
Герб 1985 жылғы 18 қазанда бекітілді. Ресми сипаттамасы: "Көк түсті өрісте ақ түсті бұлан басының жоғары қарауы" (I blått et oppvoksende sølv elghode). Бұл, гербтің көк түсті фондық бөлігі және негізгі элементі – эскаршонның төменгі жағынан жоғары қарай көтеріліп тұратын стильделген бұлан басы екенін білдіреді. Бұлан басының түсі – аргент, яғни ол әдетте ақ түспен бейнеленеді, бірақ металдан жасалса, күміс қолданылады. Бұл сурет аймақтағы бұланның көптігін көрсетеді. Гербті Нильс Аас жасаған. Әкімшілік тудың дизайны гербпен толық сәйкес келеді.
География
Тинсет – Норвегияның орталық бөлігіндегі Иннландет округінің солтүстік Østerdalen аймағының қалалық орталығы. Тинсет Норвегияның ең ұзын аңғары – Østerdalen-нің жоғарғы бөлігінде, теңіз деңгейінен шамамен биіктікте орналасқан. Солтүстік-шығысында Толга муниципалитеті, Тинсеттің оңтүстігінде Рендален және Альвдал муниципалитеттері, ал батысында Фоллдал муниципалитеті жатыр. Көршілес Трёнделаг округінде Тинсет солтүстікке қарай Реннебу және Мидтре-Голдал муниципалитеттерімен, батысқа қарай Оппдал муниципалитетімен шектеседі. Тинсет – кең орман және таулы аймақтарымен белгілі, бұл жерлер шаңғы тебуге, серуендеуге, велосипед тебуге, аң аулауға және балық аулауға өте қолайлы. Көптеген аймақтарда белгіленген жолдар бар, ал қысқы уақытта шаңғы жолдары дайындалады. Глама өзенінің Сивилла және Я сияқты бірнеше салалары бар. Фåдален аңғары мен Савален көлінде көптеген туристік мүмкіндіктер қарастырылған. Иннердалсватнет және Фалнингсйен көлдері де муниципалитет аумағында орналасқан. Тинсетте Рипан мен Гаммелдалендегі геологиялық құрылымдарды қоса, көптеген жануарлар мекендейтін аймақтар бар. Рипанда соңғы мұз дәуірінде пайда болған мұздық көл бар, ал Гаммелдаленде сол кезеңнен қалған әдемі цирктер (карлинг) орналасқан. Тинсетте таулы аймақта әлі де қолданылып келе жатқан көптеген тарихи шаруашылықтар (сетер) бар. Бұл шаруашылықтарға жаяу серуендеп баруға болады. Тинсет муниципалитеті сондай-ақ бұрын осы тау шаруашылықтарына тиесілі болған шалелерді жалға береді.
Үкімет
Тинсет муниципалитеті бастауыш білім беру (10-сыныпқа дейін), амбулаториялық денсаулық сақтау қызметтері, зейнеткерлерге қызмет көрсету, әлеуметтік жәрдем және басқа да әлеуметтік қызметтер, жер учаскелерін жоспарлау, экономикалық даму, муниципалдық жолдар мен коммуналдық желілерге жауапты. Муниципалитет тікелей сайланған өкілдерден құралған муниципалдық кеңеспен басқарылады. Әкім муниципалдық кеңес мүшелерінің дауысымен тағайындалады. Муниципалитет Østre Innlandet аймақтық сотының және Eidsivating апелляциялық сотының қарауына жатады.
Муниципалды кеңес
Тинсет коммуналық кеңесі (Kommunestyre) 27 өкілден тұрады, олар төрт жылдық мерзімге сайланады. Келесі кестелерде саяси партиялар бойынша кеңестің қазіргі және бұрынғы құрамы көрсетілген.
Климат
Тинсетте боралдық климат (континенттік субарктикалық климат) басым. 480 метр биіктіктегі аңғар төңірегінде орналасқан және таулармен қоршалған Тинсетте ұзақ мерзімге күшті инверсия байқалады. Абсолюттік ең төменгі температура 1912 жылдың 1 ақпанында (Тинсет Акран) тіркелген, ал қаңтар айындағы ең төменгі температура 1979 жылдың 1 қаңтарында тіркелген. 2010 жылғы қаңтардағы Еуропалық суық толқыны кезінде Тинсетте төмен температура тіркелді. Тинсет материктік Норвегиядағы қалалар арасындағы ең төменгі маусымдық температураны 1907 жылдың 1 маусымында тіркелді. Абсолюттік ең жоғары температура 2020 жылдың 25 маусымында тіркелді, ал шілде айындағы ең жоғары температура 2008 жылдың 27 шілдесінде тіркелді. Тинсетте жауын-шашын аз мөлшерде жауады, жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен, ал ақпан және сәуір айлары ең құрғақ мезгіл болып табылады.
Көлік
Қалаға темір жол, автомобиль жолдары және әуе арқылы жетуге болады. Норвегияның басты 3-ші ұлттық тас жолы қаладан өтеді (Осло мен Тронхейм қалалары арасындағы ең қысқа маршрут). Рондевеген тас жолы Тинсетті Лиллехаммермен (оңтүстікке қарай), Рёросты (солтүстік-шығысқа қарай) қосып, Швецияға дейін созылады. Рендаленнен өтетін 30-шы облыстық тас жолы Тинсет арқылы Швецияға жалғасады. Рёросбанен темір жолы Тинсетті Осло және Тронхейм қалаларымен байланыстырады. Рёрос әуежайы ұлттық желінің бір бөлігі болып табылады. Тинсетте сондай-ақ шағын ұшақтарды пайдаланатын әуе алаңы да бар.
Қалқалар
Тинсет норвегиялық дәстүрлі көлік түрін, "кикерді" (шамырауы) шығарады. Ол екі нұсқада: Раппен және Тарзан болып жасалады. Әлемдегі ең ірі кикер Тинсет ауылындағы Тинсет алаңында орналасқан. Бұл мүсін қалыпты кикерден төрт есе үлкен.
Экономика
Тұрғыны шамамен 5400 адамды құрайтын Тинсет Норд-Остердален аймағының қалалық орталығы болып табылады. Қазіргі заманғы бизнес және сауда орталығы болғанымен, ауыл шаруашылығы мен орман шаруашылығы әлі де тұрғындардың негізгі күнкөріс көзі болып табылады. Әкімшілік және қызмет көрсету салалары, атап айтқанда компьютер индустриясы, құқық, қаржы және құрылыс салалары да маңызды рөл атқара бастады. Тинсеттегі мектептер мен ауруханалардың болуы оған аймақтық орталықтың көптеген функцияларын береді, сондай-ақ аймақтың көптеген ведомствоаралық қызметтері табиғи түрде Тинсетте орналасқан: Отбасы орталығы, мектеп психологиясы орталығы және тағы да басқалары. Бұрын Тинсеттегі фабрика латекстен жасалған тролль сувенирлерін шығарған, бірақ өндіріс шетелге көшірілді және қазір ол мұндай өнімдерді өндірмейді.
Көрікті жерлер
Төменде аймақтағы қызығушылық тудыратын бірнеше орындар келтірілген. Тинсет муниципалитетінің орталығына дейінгі қашықтық көрсетілген. Оддендегі Квикне кен орындары. 1632 жылы басталған кен өндіру жұмыстарының қалдықтары. (60 минут) Квикне шіркеуі. 1652 жылы салынған, ішкі жағы әсем безендірілген, крест тәрізді ағаш шіркеу. Алтары Норвегиядағы Ренессанс дәуірінің ең әдемі алтарьдық бейнелерінің бірі болып табылады, ал шіркеу викингтердің граффитилері, 11 ғасырға жататын крест және викинг кезеңінен қалған басқа да артефакттарды көруге болатын тақтайшалармен (діңгектермен) әсемделген. (45 минут) Волан шаруашылығы және шіркеуі. Шаруашылық алғашқы кезде кен өндіру кезеңінде салынған, ең көне бөлігі 17 ғасырға дейін жетеді. Бұл елде жеке шіркеуі бар сирек шаруашылықтардың бірі. (45 минут) Воландаган: Воланның дәстүрлі өмірімен байланысты жыл сайынғы фестиваль. Бьёрган пасторлық үйі, Квикне. Автор Бьёрнстерне Бьёрнсонның туған жері. (50 минут) Квикнескогендегі сапшы тас карьері б.з.д. 400-600 жылдарға дейін саналады. (30 минут + 45 минут жаяу). Ростванген кен орындары. 20 ғасырдың басындағы кеншілер қауымының қалдықтары. Ол тек 17 жыл ғана өмір сүрді және сол кезеңдегі ең ірі банкроттықтан қирады. (25 минут + 15 минут жаяу). Ейдсфоссен электр станциясы, бұрын Ростванген кен орындарын қуаттандырған, Исеттен оңтүстікке қарай 5 км жерде орналасқан қолданыстан шығарылған гидроэлектр станциясы. Тинсет ауылдық мұражайы. Тинсет ауылының мұражайы қала орталығынан 1 километр қашықтықта орналасқан және ерте заманнан қазіргі уақытқа дейінгі тұрғын үйлердің үлгілерін қамтиды. Тинсет шіркеуі. 1795 жылы Рёростағы үлкен шіркеудің сәулетшісі салған сегізбұрышты шіркеу. Шіркеу алтарының үстінде әдемі, алтын жалатылған мінбар орналасқан, бұл Норвегияның осы аймағына тән ерекшелік. Бұл шіркеудің кішірек көшірмесі 1825 жылы Тромс округінің солтүстігіндегі Бардуда мердігер (және Тинсеттік) Ола Олсен Лундберг салған, көптеген егжей-тегжейлі бұйымдар сақталған. Ramsmoen музейлік орталығы: Тинсет орталығында орналасқан жыл бойы көрмелер. Гарбордаган. Хульда Гарборг пен Арне Гарборг авторларының шығармаларына арналған жыл сайынғы фестиваль. Тинсет мәдени орталығында және Гарборг көп жылдар бойы тұрған Колботнда өткізіледі. Тинсет көрмесі. Тинсет мәдени орталығындағы Эльген галереясында жыл сайынғы көрме, онда белгілі норвегиялық суретшілердің туындылары қойылған. Тиллдейл шіркеуі. 1736 жылы салынған, бай қабырға суреттері пуритандық кезеңде сақталды, себебі олар боялған, осылайша бастапқы түстері сақталды. Қасиетті орынға әдемі алтарь және шведтік корольдік гербін бейнелейтін әдемі төбе суреттері ие болған, бұл норвегиялық кеш барокко архитектурасының керемет үлгісі. Тиллдейлен ауылдық мұражайы. Тиллдейленнің ауылдық мұражайы (20 минут). Әулие Олаф күніне арналған екі жылда бір рет қойылатын спектакль Норвегиядағы ең көне екінші тарихи ашық аспандағы спектакль болып табылады.