Кіріспе

Хемседал – Норвегиядағы Бускеруд округінің муниципалитеті. Ол Халлингдаль дәстүрлі аймағының бір бөлігі. Муниципалитеттің әкімшілік орталығы – Тройм ауылы. Хемседал Норвегияның 52-ші ұлттық тас жолында (Rv 52) орналасқан. Хемседал Ослоның солтүстік-батысында және Бергеннен шалқары орналасқан. 1897 жылы Хемседал Гол муниципалитетінен бөлініп, жеке муниципалитет құрды.

Атауы

Ескі норвеж тіліндегі атауы Хемсудалр. Екінші элемент – "сай" немесе "аңғар" дегенді білдіретін далр; алғашқы элемент әдетте Хемса (қазіргі Хемсил) өзені атауының меншік жалғауы ретінде қарастырылады, бірақ Софус Бугге оның ескі норвеж тіліндегі hemsa, hefnsa немесе hofn сөздерінен шыққан болуы мүмкін деп санайды, олардың мағынасы – "жайлауға бару". Норвегия сөзі "hems" ("кішкентай мансардадағы төсек") Хемседал аңғарының атымен байланысты.

Ерте тарих

Хемседал діңгек шіркеуі (Hemsedal stavkyrkje) 1207 және 1224 жылдар аралығында салынған деп есептеледі және алғаш рет 1282–1324 жылдары Скандинавияға ондық жинау үшін жіберілген Папалық нунцийлердің есептерінде және күнделіктерінде Ecclesia Aamsodal деп тіркелген. 1327 жылы ол Skodvinar Kirkja i Hemsudali деген атпен де айтылған; бұл оның тұрған ферманың – Kyrkjebøenнің Skodvin және Skadengård сияқты баламалы атауларына сілтеме жасайды. Шіркеу 1882 жылы бұзылып алынған. Хемседал шіркеуі (Hemsedal kyrkje) 1882 жылы Хемседал діңгек шіркеуінің орнына салынды. Ол сәулетші Иоганн Хенрик Ниссеннің жобалары негізінде ағаштан тұрғызылды. Онда 500 орын бар. 1888 жылы Olsen & Jørgensens orgelfabrikk компаниясы орган жасады, ол 1976 жылы қалпына келтірілді. Шіркеу Тунсберг епархиясының Hallingdal деканатына қарасты. Хемседал экономикасы дәстүрлі түрде ауыл шаруашылығына негізделген. Аңғардың екі жағында және беткейлерінде шағын және орташа шаруа қожалықтары орналасқан. Биік орналасқандықтан, шаруашылық көбінесе мал және сүт өнімдеріне бағытталған, ал жазғы жайылымдар фермалар үшін маңызды болды, себебі олар аңғардың түбінде жеткілікті жайылым таба алмады. Сондықтан көптеген фермалар жазғы жайылымдарда сүт жинау станцияларына ие болды. 1647 жылғы кадастрда Хемседалда толық салық төлеуге қабілетті бір ғана шаруа қожалығы тіркелген, 24-і жартылай салық төлеуге міндетті болса, 15–16-сы қолданыстан шығарылған деп есептелген. Бұған қоса, салық салынатын бірқатар кәсіпорындар болды. Халық саны шамамен 400-ге жуық болды (нақты саны белгісіз). 19 ғасырдың ортасына дейін халық саны тұрақты түрде өсті. 1845 жылы ауылда 1775 адам тұрды. Бірақ, келесі 75 жыл ішінде халық саны қайтадан азайды. 1920 жылы ол 1358 адамға дейін төмендеді, содан кейін қайтадан өсе бастады.

Жақында болған тарих

Skogstad Hotell 1905 жылы ауылдағы алғашқы қонақ үй ретінде салынды. Бұған дейін, 19 ғасырдың соңғы жартысында, ауыл арқылы Батыс Норвегияға қарайтын маңызды жол болады деген үмітпен жол салынған еді. Алайда, 1909 жылы Берген темір жолы ашылғаннан кейін жағдай күрт өзгерді. Хемсдаль қайтадан айналып өтуге мәжбүр болды, ал Жоғарғы Холлингдаль негізгі бағытқа айналды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, аңғарда жаңа тұру орындары ашылды, мысалы, Тувадағы Ванген пенсионаты (1947) және Леккьяхайм пенсионаты (1953). 1939 жылы туристік агенттік құрылды, ал 1952 жылы Хемседалда шаңғы көтергішін салу ұсынылды, бірақ бұл 1959 жылға дейін іске аспады. Осы жылы Фоссхайм пенсионаты Ульсоктағы қонақ үйінің артында Тоттенхайзен шаңғы көтергішін салды, ол ауылдың алғашқы шаңғы жолы – Тоттенлойпаға қызмет етті. Бірақ бұл көтергіш 1961 жылы бұзылды. Хемсдаль шаңғы орталығы 1961 жылы Холдескаретте ашылды, ал бірнеше жылдан кейін туризмді дамыту жоспарлана бастады. 1980 жылдан бастап бес жыл ішінде туристерге бағытталған бірқатар жаңа кәсіпорындар құрылды. Алғашқы креслолифт 1983 жылы ашылды. Хемсдалда туризмнің экономикалық маңызы артып келеді. Келушілердің жартысынан астамы шетелден келеді. Хемсдаль қазір жазғы маусымда да танымал, себебі мұнда балық аулау, жаяу серуендеу, тау шаруашылығы, велосипед тебу, гольф және басқа да іс-шараларға мүмкіндік бар.

География

Муниципалитет солтүстігінде Ванг және Вестре Слидре (екеуі де Оппланд округінде), шығысында Норд Аурдал (Оппланд округінде) және Голмен, оңтүстігінде Аль және Холмен, батысында Лердал (Вестланд округінде) шектеседі. Аймақтағы көлдердің ішінде Жуклеватнет көлі бар.

Туризм

Хемсделге алғашқы туристердің бірі норвегиялық полярлық саяхатшы Фритжоф Нансен болды, ол 1898 жылы келіп, Бьёберг Фьеллстюдеде қонақтады. Бүгінде Хемсдел танымал демалыс орны, оның басты тартымдылығы – Хемсдел тау шаңғы орталығы. Барлық келушілердің шамамен 70%-ы қыс мезгілінде (желтоқсан – мамыр аралығында) келеді, ал қалған 30%-ы жаз айларында келеді. Хемсдал Скицентр – 44 км шаңғы жолдары бар Норвегиядағы екінші ірі тау шаңғы курорты. 2000 жылы Хемсдал және Грёндалендегі шаңғы орталықтарын швед компаниясы Sälenstjärnen сатып алды, ол келесі жылы SkiStar деп өзгертілді. SkiStar сонымен қатар Trysil шаңғы орталығы, Sälen және Åre, Vemedalen және Hammarbybacken курорттарына да ие.

Атақты тұрғындар

Йозеф Монсруд (1922 – 2009) – норвегиялық орманшы және Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі қарсылық қозғалысының мүшесі. Жиырма жасында ол «Освальд» тобының қатарына қосылды. Ол алғашқы оқудан өтіп, Хемсдалда құпия базасы бар Норвегия Коммунистік партиясының заңсыз күзетшісі болып жұмысқа орналасты. Кьелл Венос (1927 – 2018) – норвегиялық филолог. Ол мансабының көп бөлігін Осло университетінде оқытушы және профессор (1971–1997) ретінде өткізді, «Нюнорск» тілінің нұсқаларын зерттеумен айналысты. Ингрид Вигернес (1928 жылы Хемсдалда туған) – норвегиялық шаңғышы, 1966 жылғы әлем чемпионаттарында 3x5 км эстафетасында күміс жүлдегер атанды. Сигрун Слапгард (1953 жылы Хемсдалда туған) – норвегиялық журналист және деректік әдебиет жазушы. Эрик Вёлло (1961 жылы Хемсдалда туған) – норвегиялық композитор және музыкант, гитарист және синтезаторшы. Ол жеке орындаушы ретінде электрондық және амбиент музыкалық ландшафтарымен танымал. Хеге Нерланд (1966–2007) – Норвегияның Социалистік солшыл партиясының саясаткері. 2003 жылы ол туған жері Хемсдалда партияның жергілікті бөлімін құруға көмектесті. Гейр Скейе (1980 жылы туған) – норвегиялық шеф-аспаз және ресторан иесі, Хемсдалдағы «Скарснутен» қонақ үйінде жұмыс істеген. Эйрик Маркегард (1984 жылы Хемсдалда туған) – норвегиялық футболшы, Норвегияның бірінші лигасының «Ярдар» клубында шабуылшы ретінде ойнайды. Эрик Солбаккен (1984 жылы Хемсдалда туған) – норвегиялық тележүргізуші. Солбаккен 2010 жылғы «Евровидение» ән байқауының жүргізушілерінің бірі болды.