Жапырақталған Норвегия клені

Кіріспе

Гүлді өсімдіктердің бір түрі, сабынды жапырақтылар тұқымдасы (Sapindaceae).

Жапырақшақтың (Acer platanoides) әдеттегі атауы – Норвегия жапырақшағы, ол Испаниядан шығысқа қарай Ресейге, солтүстікке қарай Оңтүстік Скандинавияға және оңтүстік-шығысқа қарай Иранның солтүстігіне дейін Шығыс және Орталық Еуропа мен Батыс Азияға тән. Солтүстік Америкаға 1700 жылдардың ортасында көлеңкелі ағаш ретінде әкелінді. Гүлдері 15–30 гүлден құралған шоғырларға жиналған, бес тостаған жапырақшасы және бес гүл жапырақшасы бар, сарыдан сары-жасыл түсті; гүлдеу жаңа жапырақтар пайда болуына дейін ерте көктемде жүзеге асады. Жемісі – екі қанатты тұқымы бар қос самара. Тұқымдары дискі тәрізді, күшті жалпақталған, диаметрі және қалыңдығы белгілі. Қанаттары ұзын, кең жайылып, шамамен 180° бұрышқа жуық. Әдетте, өміршең тұқымдардың көп мөлшерін береді. Туған жеріндегі қолайлы жағдайларда Норвегия жапырақшағы 250 жылға дейін өмір сүре алады, бірақ көбінесе өмір сүру ұзақтығы одан да қысқа; мысалы, Солтүстік Америкада кейде 60 жыл ғана. Әсіресе көшелерде өсетінде, оның тамыр жүйесіне жеткіліксіз орын болуы мүмкін және тамырлар өздеріне оралып, ағаштың өсуін тоқтатып, оны өлтіруі мүмкін. Сонымен қатар, олардың тамырлары көбінесе тым жайпақ болады, сондықтан олар жақын жердегі өсімдіктермен қоректік заттарды сіңіру үшін оңай бәсекелеседі. Норвегия жапырақшағының бұтақтары дауыл кезінде сынғанда муниципалитеттер мен үй иелеріне елеулі зиян және тазалау шығындары келтіреді, себебі оның ағаш бөліктері мықты болмайды.

Жіктеу және анықтау

Норвегиялық кеспеағашы Platanoidea Pax секциясының мүшесі (және типтік түрі), оның тұқымы жалпақ, дискі тәрізді, ал сабақтары мен жапырақтарында сүтті шырын бар. Осы бөлімдегі басқа туысқан түрлерге Acer campestre (далалық кеспе), Acer cappadocicum (каппадокиялық кеспе), Acer lobelii (Лобель кеспесі) және Acer truncatum (Шаньдун кеспесі) жатады. Норвегиялық кеспеағаш далалық кеспектен үлкен жапырақтарымен, ұштардың доғал емес, сүйір болуымен және басқа түрлерден барлық жапырақтарында бір немесе бірнеше тісшелерінің болуымен ерекшеленеді. Бұл оларды Acer pseudoplatanus (сикомор) жапырақтарынан ажыратады, олардың тісшелері бір-біріне 90 градус бұрышпен орналасқан. Норвегиялық кеспеағаш қатты және жұмсақ кеспеағаштардың арасындағы белгісіз жағдайда орналасқан, оның Янка бойынша қатаңдығы белгілі. Ағаш шіруға төзімділігі бойынша нашар немесе тез бұзылатын болып саналады. Еуропада ол жиһаз, еден және музыкалық аспаптар жасауға қолданылады. Бұрынғы Югославияда өсірілетін бұл түрді босниялық кеспе деп те атайды және бұл, әдетте, итальяндық скрипка шеберлері Страдивари мен Гварнери қолданған кеспеағаш болуы мүмкін. Норвегиялық кеспеағаш басқа аймақтарда, оның ішінде батыс Еуропада, оның туған жерінен солтүстік-батысқа қарай кеңінен өсіріледі. Ол Солтүстік поляр шеңберінен солтүстікке қарай, Норвегияның Тромсё қаласында өседі. Солтүстік Америкада ол көше және көлеңке ағашы ретінде Алясканың Анкоридж қаласына дейін отырғызылады. Онтариода ол Саулт-Сте. Мари және Садбери қалаларына дейін солтүстікке қарай кеңінен таралған, бірақ солтүстікке қарай толығымен бекітілмегенмен, Капускасинг және Ирокез шарлауында, тіпті Мус-Фабрикасында да өседі. Ол USDA 4-7 қаттылық аймақтарында ең жақсы өседі, бірақ жазғы температура орташа болғанда, жылырақ аймақтарда да (кем дегенде 10-ға дейін) өсе алады, мысалы, Тынық мұхитының жағалауында Лос-Анджелес бассейніне дейін. Олар ылғалды мұхиттық климатты ұнатады. 1950-60 жылдары голландтық ельм ауруынан американдық ельмдердің көптеп қырылуына байланысты, бұл түр көше ағашы ретінде танымал болды. Ол биік діңімен, кедей және тығыздалған топыраққа, сондай-ақ қалалық ластануға төзімділігімен ерекшеленеді, бұл жағдайларда қант кеспеағашы өсуде қиындыққа тап болады. Норвегиялық кеспеағаш Еуропада бонсай өнері үшін танымал түрге айналды және орташа және үлкен бонсай өлшемдеріне, сондай-ақ көптеген стильдерге қолданылады. Норвегиялық кеспеағаш, әдетте, клен сиропы өндірісі үшін өсірілмейді, өйткені оның шырынындағы қанттың мөлшері қант кленіндегіден төмен.

The Norway maple is a member (and is the type species) of the section Platanoidea Pax, characterised by flattened, disc shaped seeds and the shoots and leaves containing milky sap. Other related species in this section include Acer campestre (field maple), Acer cappadocicum (Cappadocian maple), Acer lobelii (Lobel's maple), and Acer truncatum (Shandong maple). From the field maple, the Norway maple is distinguished by its larger leaves with pointed, not blunt, lobes, and from the other species by the presence of one or more teeth on all of the lobes. distinguishing them from those of sycamore, Acer pseudoplatanus which are at 90 degrees to each other. Norway maple sits ambiguously between hard and soft maple with a Janka hardness of The wood is rated as non durable to perishable in regard to decay resistance. In Europe, it is used for furniture, flooring and musical instruments. This species as grown in the former Yugoslavia is also called Bosnian maple and is probably the maple used by the Italian violin makers Stradivari and Guarneri. Norway maple has been widely taken into cultivation in other areas, including western Europe northwest of its native range. It grows north of the Arctic Circle at Tromsø, Norway. In North America, it is planted as a street and shade tree as far north as Anchorage, Alaska. In Ontario, it is common in cultivation north to Sault Ste. Marie and Sudbury; although not considered reliably hardy northward, it has been established at Kapuskasing and Iroquois Falls, and even at Moose Factory. It is most recommended in USDA Hardiness Zones 4 to 7 but will grow in warmer zones (at least up to Zone 10) where summer heat is moderate, as along the Pacific coast south to the Los Angeles basin. They tend to prefer wetter Oceanic climates. During the 1950s–60s it became popular as a street tree due to the large scale loss of American elms from Dutch elm disease. It is favored due to its tall trunk and tolerance of poor, compacted soils and urban pollution, conditions in which the sugar maple has difficulty. It has become a popular species for bonsai in Europe, and is used for medium to large bonsai sizes and a multitude of styles. Norway maples are not typically cultivated for maple syrup production due to the lower sugar content of the sap compared to sugar maple.

Өсімдіктер

Көптеген сорттар жапырақтарының ерекше пішіні немесе түсі үшін таңдалған, мысалы, 'Crimson King' және 'Schwedleri' сорттарының қою қызғылт түсі, 'Drummondii' сортының алаша жапырақтары, 'Emerald Queen' сортының ашық жасыл түсі, ал 'Dissectum' және 'Lorbergii' сорттарының терең тілімделген, қауырсын тәрізді жапырақтары. Қызғылт жапырақты сорттардың күзгі түсі қызғылттан қызылға дейін өзгереді. 'Columnare' сорты тік өсуімен ерекшеленеді. 'Crimson King' және 'Prigold' сорттары Корольдік бау-бақша қоғамының Бау-бақшалық еңбек сіңіргені үшін марапатын алды.

Солтүстік Америкадағы инвазивті түр ретінде

Норвегиялық кеспеағаш 1750 және 1760 жылдар аралығында Солтүстік Американың солтүстік-шығысына әсемдік үшін көлеңке беретін ағаш ретінде әкелінді. 1870 жылдары ол Тынық мұхитының солтүстік-батысына жеткізілді. Бүгінде Норвегия кеспеағаштары Тынық мұхитының солтүстік-батысында, Оңтүстік Онтариода және Оңтүстік Мэн штатындағы Кеннебек өзенінің бойында ең көп кездеседі. Норвегия кеспеағаштарының тамырлары жер бетіне өте жақын орналасқан, сондықтан басқа өсімдіктер ылғалдан айырылады. Мысалы, Норвегия кеспеағашының астында көгал шөбі (тіпті арамшөптер де) жақсы өспейді, бірақ тамыр жүйесі аз қажет болатын ағылшын плющі гүлдеуі мүмкін. Сонымен қатар, Норвегия кеспеағаштарының тығыз жапырағы астындағы өсімдіктердің өсуін тежейді. Кейбір мамандар Норвегия кеспеағаштары өскіндердің өсуін тоқтату үшін химиялық заттар шығаруы мүмкін деп санайды, бірақ бұл пікір даулы. Осы қасиеттеріне байланысты, ол кейбір штаттарда жаулап алушы түр деп есептеледі және Нью-Гэмпшир мен Массачусетс штаттарында сатуға тыйым салынған. Нью-Йорк штаты оны жаулап алушы өсімдік түрі ретінде жіктеді. Бұл шараларға қарамастан, түр әлі де қолжетімді және көптеген аймақтарда қалалық көгалдандыру үшін кеңінен қолданылады.

Табиғи жаулар

Көптеген лепидоптер түрлерінің личинкалары Норвегия кеспеағашының жапырақтарымен қоректенеді. Ectoedemia sericopeza, Норвегия кеспеағашының тұқымша жегіші – Nepticulidae тұқымдасына жататын көбелек. Личинкалар тұқымшаға жұмыртқа салғаннан кейін одан шығып, тұқымдарға тоннель қазады. Норвегия кеспеағашы көбінесе қауіпті ауруларға шалдықпайды, бірақ Uncinula bicornis ұнтақты шіреуі және Verticillium spp. тудырған қурау ауруына ұшырауы мүмкін. Rhytisma acerinum инфекциясынан пайда болатын "қоңыр дақтар" жиі кездеседі, бірақ көп зиян келтірмейді. Aceria pseudoplatani – екі жапырақ кеспеағаш (Acer pseudoplatanus) және Норвегия кеспеағаштарының жапырақтарының төменгі жағында кездесетін "жұмсақ ісік" тудыратын акарин кенесі.