Корпоративтік қылмыс және оның түрлері

Кіріспе

Корпорация немесе оның өкілдері жасаған қылмыстар

Криминологияда корпоративтік қылмыс – корпорацияның (яғни, оның қызметін басқаратын жеке тұлғалардан бөлек заңды тұлғасы бар кәсіпкерлік субъектісі) немесе корпорация немесе басқа кәсіпкерлік субъектісінің атынан әрекет ететін жеке тұлғалар жасаған қылмыстарды білдіреді (қолданыстағы жауапкершілік және корпоративтік жауапкершілікке қараңыз). Ең ауыр корпоративтік қылмыстар үшін корпорация сот арқылы таратылуы мүмкін, бұл кейде "корпоративтік өлім жазасы" деп аталады – корпорацияны таратуға немесе қызметін тоқтатуға мәжбүрлейтін заңдық процедура. Корпорациялардың кейбір жағымсыз әрекеттері қылмыстық құрамы болуы мүмкін емес; заңдар мемлекеттерде әртүрлі. Мысалы, кейбір мемлекеттер инсайдерлік саудаға рұқсат береді. Корпоративтік қылмыс мыналармен байланысты: ақ жағалы қылмыс, себебі корпорацияның мүдделерін білдіретін немесе ұсынатын адамдардың көпшілігі ақ жағалы мамандар болып табылады; ұйымдасқан қылмыс, себебі қылмыскерлер корпорацияларды қылмыс мақсатымен немесе қылмыстық табысты жылыстату үшін құруы мүмкін. Әлемдік жалпы қылмыстық өнім әлемдік сауданың 20 пайызына бағаланған (de Brie 2000); және мемлекеттік корпоративтік қылмыс, себебі көп жағдайда қылмыс жасау мүмкіндігі корпорация мен мемлекет арасындағы қарым-қатынастан туындайды.

Заңды тұлға

1886 жылы АҚШ Жоғарғы Сотының «Санта-Клара округіне қарсы Оңтүстік Тынық мұхиты темір жолы» ісі бойынша қабылданған шешімі АҚШ-тың түрлі соттарында корпорацияны АҚШ Конституциясының Он төртінші түзетуінде сипатталғандай, заң жүзінде «адам» деп анықтауға негіз ретінде келтірілді. Он төртінші түзету мынадай талаптарды қояды:

Ағылшын құқығында бұл шешімге «Salomon v A Salomon & Co Ltd [1897] AC 22» ісіндегі шешім сәйкес келді. Австралия құқығында 2001 жылғы Корпорациялар заңына сәйкес, корпорация заңды тұлға ретінде «адам» болып саналады.

Сыбайлас жемқорлық және жеке секторды қайта қарау

Бір мақалада жеке сектор мен сыбайлас жемқорлық арасындағы қарым-қатынаста туындайтын кейбір мәселелер талқыланады. Зерттеу қорытындыларын былай қорытындылауға болады: Олар сыбайлас жемқорлықтың ресми секторға кіруге кедергі келтіретін фактор ретінде әрекет ету арқылы көлеңкелі экономиканы дамытуға ықпал ететінін көрсетеді. Көлеңкелі режимде жұмыс істеуге мәжбүр болған компаниялар кішкентай масштабта жұмыс істейді және олардың өнімділігі төмендейді. Сыбайлас жемқорлық жеке сектордағы компаниялардың өсуіне де әсер етеді. Бұл нәтиже компанияның мөлшеріне тәуелді емес сияқты. Сыбайлас жемқорлық компаниялардың өсу мүмкіндіктеріне өнімдік инновацияларға тигізетін теріс әсері арқылы ықпал етуі мүмкін. Шағын және орта бизнес (ШОБ) ірі компанияларға қарағанда кірістің пайыздық үлесі ретінде жоғары пара төлейді және пара беру ШОБ-қа әсер ететін сыбайлас жемқорлықтың басты түрі болып көрінеді. Бірақ пара беру ірі компанияларға әсер ететін сыбайлас жемқорлықтың жалғыз түрі емес. Компанияның өз қызметкерлерінің жемқорлыққа қатысты әрекеттері, корпоративтік алаяқтық және ішкі сауда-саттық та кәсіпорындарға елеулі зиян келтіруі мүмкін. Жеке сектор мемлекеттік сектормен бірдей сыбайлас жемқорлықты тудыруға жауапты екенін көрсететін дәлелдер бар. Мемлекеттік органдарды басып алу сияқты жағдайлар экономика үшін аса зиянды болуы мүмкін. Сыбайлас жемқорлық – нашар басқарудың белгісі. Басқаруды жақсарту үшін үкіметтер, бизнес және азаматтық қоғам арасында үйлесімді күш-жігер жұмсау қажет.

Органикалық-мәдени ақау

Органикалық мәдени ауытқу – академиялық және корпоративтік криминологияда қолданылатын жаңа философиялық модель, ол корпоративтік қылмысты ауытқушылыққа алып келетін әлеуметтік, мінез-құлықтық және қоршаған орта процестерінің жиынтығы ретінде қарастырады. Корпоративтік қылмысқа қатысты бұл көзқарас Эдвин Сазерлендтің (1949) «ақ жағалы қылмыс» деген анықтамасынан өзгеше, себебі Сазерленд корпоративтік қылмысты жеке адамның өзіндік мақсатымен жасаған әрекеті ретінде қарастырған. Органикалық мәдени ауытқу тұрғысынан корпоративтік қылмысты жеке тұлғалар, топтар, ұйымдар және ұйымдардың біріккен топтары ұйымдық контексте жасай алады. Бұл көзқарас сондай-ақ микро және макро әлеуметтік, қоршаған орта және жеке факторларды ескере отырып, корпоративтік қылмыстың себептерін түсінуге жүйелі, кешенді тәсіл қолданады. Бұл термин «ұйым» (құрылымдық бірлік) және «мәдениет» (ортақ көзқарастар, құндылықтар, мақсаттар және тәжірибелер жиынтығы) сөздерінен шыққан. Бұл корпоративтік мәдениеттер кеңінен қоғамда қалыпты немесе қабылданғаннан өзгеше, ауытқушылық мінез-құлықты ынталандыруы немесе қабылдауы мүмкін деген пікірді көрсетеді. 2008 жылы Кристи Хюстед корпоративтік қылмысты жүйелік деңгейдегі процестердің, жеке тұлғалық ерекшеліктердің, макро қоршаған ортаның және әлеуметтік факторлардың күрделі динамикасы деп тапты, бұл корпоративтік қылмысты зерттеуге кешенді тәсілді талап етеді. Хюстед 2008 жылғы докторлық диссертациясында «Қараңғы және жарық көшбасшыларды жүйелі түрде ажырату: корпоративтік қылмыстық бейне жасау мүмкін бе?» деген тақырыпта корпоративтік қылмысқа әкелетін әлеуметтік, жағдайлық және қоршаған орта факторларын түсіндіру үшін «органикалық мәдени ауытқу» терминін енгізді. Органикалық мәдени ауытқу термині корпоративтік қылмысқа қатысатын корпорацияларға тән шешімдерге байланысты танымдық бұзылыстарды түсіндіру үшін «топтық ойлау» және «иә, ерлер» сияқты ұғымдарды қамтыды. Зерттеушілер қылмыстың болу ықтималдығын арттыратын бірнеше өзара байланысты факторларды анықтады. Зерттеушілер ақ жағалы қылмысқа қатысы бар топтық динамиканың бандиттердегі, ұйымдасқан қылмыс ұйымдарындағы және культтардағы топтық динамикаға ұқсас екенін анықтады. Сонымен қатар, зерттеушілер адамдардың мінез-құлқы мен танымдық процестеріне әсер ететін жүйелік деңгейдегі күштер бар екенін анықтады. Органикалық мәдени ауытқу тақырыбы алғаш рет 2008-2009 жылдары Каспер колледжінде бизнес менеджмент, көшбасшылық сабақтарында және «Америкадағы корпоративтік бұзылыстар» атты курста оқытылды. Органикалық мәдени ауытқу студенттерге ұйымдардың корпоративтік қылмысқа түсуіне әкелетін күрделі әлеуметтік, мінез-құлықтық және қоршаған орта факторларын сипаттауға, түсіндіруге және түсінуге көмектесетін әлеуметтік-философиялық термин ретінде ұсынылды.

Organi cultural deviance is a recent philosophical model used in academia and corporate criminology that views corporate crime as a body of social, behavioral, and environmental processes leading to deviant acts. This view of corporate crime differs from that of Edwin Sutherland (1949), who referred to corporate crime as white collar crime, in that Sutherland viewed corporate crime as something done by an individual as an isolated end unto itself. With the Organi cultural deviance view, corporate crime can be engaged in by individuals, groups, organizations, and groups of organizations, all within an organizational context. This view also takes into account micro and macro social, environmental, and personality factors, using a holistic systems approach to understanding the causation of corporate crime. The term derives its meaning from the words organization (a structured unit) and culture (the set of shared attitudes, values, goals, and practices). This reflects the view that corporate cultures may encourage or accept deviant behaviors that differ from what is normal or accepted in the broader society. In 2008, Christie Husted found corporate crime to be a complex dynamic of system level processes, personality traits, macro environmental, and social influences, requiring a holistic approach to studying corporate crime. Husted, in her 2008 doctoral thesis, Systematic Differentiation Between Dark and Light Leaders: Is a Corporate Criminal Profile Possible?, coined the term organi cultural deviance to explain these social, situational and environmental factors giving rise to corporate crime. The term organi cultural deviance incorporated the terms group think, and yes men, to explain decision related cognitive impairments inherent of corporations engaging in corporate crime. The researchers have found several interconnected dynamics that increase the likelihood of white collar crime. The researchers have found specific group dynamics involved in white collar crime are similar to the group dynamics present in gangs, organized crime organizations as well as cults. Moreover, the researchers have found that there are systems level forces influencing the behaviors and cognitions of individuals. The subject of organi cultural deviance was first taught in business management, leadership classes, and in a class titled Corporate Misconduct in America, at Casper College during 2008 2009. Organi cultural deviance was introduced to students as a social philosophical term used to help describe, explain, and understand the complex social, behavioral, and environmental forces, that lead organizations to engage in corporate crime.

Әлеуметтік динамика

Ұйымдық мәдени ауытқу термині кейіннен кеңейтіліп, 2011 жылы "Жеке тұлғаларды девиантты корпоративтік мәдениетке әлеуметтендіру" атты мақалада жарияланды. Ұйымдық мәдени ауытқу, ауытқушы корпоративтік мәдениеттердегі жеке және топтық әлеуметтену процестерінің, Абрахам Маслоудың (1954) қажеттіліктер иерархиясын теориялық "Жеке қажеттіліктердің иерархиялық конусына" айналдыруға қалай қызмет ететінін сипаттау үшін қолданылды. Ұйымдық мәдени ауытқу әлеуметтік қысым мен экономикалық күштердің ұйымдарды корпоративтік қылмысқа итермелеуіне негізделген. Бұл жағдай ұйымдық мәдени ауытқуда ынталандырушы шиеленіс тудырады. Роберт Мертон криминология саласындағы шиеленіс теориясын қолдап, "барлық американдықтар, олардың тегі мен лауазымына қарамастан, ақшалай табысқа ұмтылатын жалпы мақсаттар жиынтығы бар" деп сенді. Экономикалық циклдар ұйымдық мәдени ауытқуды көрсететін байқалатын үлгілерді тудырады. Ұйымдық мәдени ауытқу экономикалық цикл мен жүйеде әртүрлі кезеңдерде пайда болуы мүмкін. Экономиканың экономикалық циклдағы нақты орны белгілі бір типтегі көшбасшыларды қалыптастыруға бейім. Кәсіпкерлік көшбасшылар экономикалық циклдің төменгі сатысында, яғни депрессия немесе рецессия кезінде ең көрінетін болады. Кәсіпкерлік көшбасшылар өз қызметкерлерін жаңа өнімдерді әзірлеуге және инновация жасауға шақырады. Экономика нығайған сайын, бюрократиялық көшбасшылардың саны артады, олар кәсіпкерлік көшбасшылардың жетістіктерін стандарттау және жүзеге асырумен айналысады. Экономика экономикалық циклдің шыңына жеткенде, жалған трансформациялық көшбасшылар пайда болуы мүмкін, олар өркендеген немесе ең жоғары экономикадағы кірістің жоғары деңгейін уәделейді. Көбінесе, бұл жалған трансформациялық көшбасшылар кірістің өсуін сақтау үшін заңсыз әрекеттерге барады.