Кіріспе
Жер реформасы – жер иелігіне қатысты заңдардың, ережелердің немесе әдет-ғұрыптардың өзгеруін қамтитын аграрлық реформаның бір түрі. Жер реформасы үкіметтік бастамамен немесе үкіметтік қолдаумен жүзеге асырылуы мүмкін. Сондықтан жер реформасы, әдетте ауыл шаруашылығы жерлерінде, меншік құқығын күштілерден әлсіздерге, мысалы, кең аумақты жерлерге ие байлар немесе ақсүйектерден (мысалы, плантациялар, ірі шаруашылықтар немесе агробизнеске арналған жерлер) жерді өңдейтін адамдарға жеке меншікке беруді білдіреді. Мұндай меншік құқығы өтемақымен немесе өтемақысыз берілуі мүмкін; өтемақының мөлшері шамалы сомадан бастап жердің толық құнына дейін жетеді. Жер реформасы жеке меншік жерлерді, тіпті шағын шаруашылықтардағы шаруалардың меншігін мемлекеттік ұжымдық шаруашылықтарға беруді де қамтиды; ал басқа уақытта және жерлерде оның мағынасы керісінше – мемлекеттік ұжымдық шаруашылықтарды шағын шаруашылықтарға бөлу болып табылады. Дегенмен, барлық жер реформаларының ортақ ерекшелігі – жерді иелену және пайдалануды реттейтін қолданыстағы институттарды өзгерту немесе жаңалау болып табылады. Осылайша, жер реформасы табиғаты жағынан радикалды болуы мүмкін, мысалы, жерді бір топтан екінші топқа кең ауқымда беру арқылы, сонымен қатар, жерді басқаруды жақсартуға бағытталған реттеу реформалары сияқты, одан аз айқын да болуы мүмкін. Бірақ, елдің жер заңдарын қайта қарау немесе реформалау әлі де өте саяси процесс болып табылады, себебі жер саясатын реформалау қауымдастықтар арасындағы және қауымдастықтар мен мемлекет арасындағы қарым-қатынастарды өзгертуге мүмкіндік береді. Сондықтан тіпті шағын масштабты жер реформалары мен заңдық өзгерістер де қызу пікірталасқа немесе қақтығысқа түсуі мүмкін.
Land reform is a form of agrarian reform involving the changing of laws, regulations, or customs regarding land ownership. Land reform may consist of a government initiated or government backed property redistribution, generally of agricultural land. Land reform can, therefore, refer to transfer of ownership from the more powerful to the less powerful, such as from a relatively small number of wealthy or noble owners with extensive land holdings (e. g., plantations, large ranches, or agribusiness plots) to individual ownership by those who work the land. Such transfers of ownership may be with or without compensation; compensation may vary from token amounts to the full value of the land. Land reform may also entail the transfer of land from individual ownership—even peasant ownership in smallholdings—to government owned collective farms; it has also, in other times and places, referred to the exact opposite: division of government owned collective farms into smallholdings. The common characteristic of all land reforms, however, is modification or replacement of existing institutional arrangements governing possession and use of land. Thus, while land reform may be radical in nature, such as through large scale transfers of land from one group to another, it can also be less dramatic, such as regulatory reforms aimed at improving land administration. Nonetheless, any revision or reform of a country's land laws can still be an intensely political process, as reforming land policies serves to change relationships within and between communities, as well as between communities and the state. Thus even small scale land reforms and legal modifications may be subject to intense debate or conflict.
Мотивация
Жер реформасы – терең саяси процесс, сондықтан оның пайдасы мен зияны туралы көптеген пікірлер қалыптасқан. Бұл пікірлер уақыт және географиялық орналасу бойынша үлкен айырмашылықтарды көрсетеді. ХХ ғасырда көптеген жер реформалары коммунизм немесе социализм сияқты нақты саяси идеологияның ықпалымен жүзеге асты. 19 ғасырда отарланған елдерде отаршылдық үкімет саяси билікті күшейту немесе отаршылдық экономиканы қолдау мақсатымен жер меншігіне қатысты заңдарды өзгертуі мүмкін. Көшпенді заманда сайлау науқанына жұмылдыру және жерді ықпал ету құралы ретінде пайдалану жер реформасын іске асыруға себеп болатын факторлар ретінде қарастырылды, мысалы, Зимбабведе Роберт Мугабе жүзеге асырған кең ауқымды қайта бөлу реформалары.
Аргументтер
Жер реформасын қолдаушылардың аргументтері оның әлеуетті әлеуметтік және экономикалық пайдасына, әсіресе дамушы елдерде, көбірек жерді ресімдеуге бағытталған реформалардан туындайтын мүмкіндіктерге назар аударады. Мұндай пайдалар азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етуге және ауылдағы кедейлікті жеңілдетуге мүмкіндік береді. Мұндай реформаларды қолдауға қатысты аргументтер перуандық экономист Эрнандо де Сотоның 2000 жылы жарық көрген «Капиталдың құпиясы: капитализм неліктен Батыста жеңіске жетеді, ал басқа жерде сәтсіздікке ұшырайды» атты еңбегінен кейін айқын күш алды. Оның пікірінше, кедейлердің көпшілігі нашар басқару, сыбайлас жемқорлық және/немесе тым күрделі бюрократия салдарынан өмір сүретін немесе шаруашылық жүргізетін жерлеріне ресми меншік құқығын ала алмайды. Жерге меншік құқығы немесе жер активтерінің басқа ресми құжаттары болмағандықтан, олар ресми несие алу мүмкіндігінен айырылады. Де Сотоның сөзіне сүйенсек, елдердегі саяси және құқықтық реформалар кедейлерді ресми құқықтық және экономикалық жүйеге интеграциялауға, олардың несие алу мүмкіндіктерін арттыруға, экономикалық өсімге және кедейлікті азайтуға көмектеседі. Көптеген халықаралық даму ұйымдары мен екіжақты және көпжақты донорлар, мысалы Дүниежүзілік банк, де Сотоның идеяларын немесе осыған ұқсас, жер құқықтарын көбірек ресімдеудің пайдасы туралы идеяларды қабылдады. Бұл жер реформасын бастау және іске асыру үшін үкіметтермен және азаматтық қоғам ұйымдарымен жұмыс істейтін бірқатар даму бағдарламаларына әкелді. Дегенмен, кейбір сыншылардың пікірінше, жерді ресімдеудің экономикалық және кедейлерге тигізер пайдасы туралы нақты дәлелдер әлі де толыққанды емес (төмендегі «Жер реформасына қарсы аргументтер» бөлімін қараңыз). Жер реформасын қолдауға қатысты басқа аргументтер, әсіресе бұрынғы колонияларда, ресми және бейресми жер жүйелерінің арасындағы қайшылықты шешу қажеттігіне назар аударады. Мұндай қайшылықтар маргиналданған топтарды одан әрі қанау қаупіне ұшыратады. Мысалы, Африканың көптеген елдерінде жер заңдарындағы қайшылықтар СПИД-тің стигматизациясына әкеліп, көптеген ЖИТС жесірлерінің күйеуінің мүлігінен қуылтуына себеп болып отыр. Әйелдің жерге қатысты дәстүрлі және заңдық құқықтары болғанымен, қай заңның басымдығы бар екендігі туралы түсініксіздік немесе тиісті заңдар туралы білімнің жетіспеуі көптеген ЖИТС жесірлерін қиын жағдайға түсіреді. Сонымен қатар, ресми және бейресми жер заңдарының қайшылығы елдің сот жүйесін тоқтатқанымен, сыбайлас жемқорлыққа бейімдігін арттырады. Жер реформасын қолдауға қатысты қосымша аргументтер реформаның қоршаған ортаға тигізер әсеріне назар аударады. Мысалы, реформа жер меншігінің қауіпсіздігін арттырса, ресми немесе бейресми жолдармен, жерді пайдаланушылар оны тиімдірек басқарады. Жапония, Тайвань және Оңтүстік Кореяда жүргізілген жер реформалары өнеркәсіптік дамуға үлкен үлес қосты. Жерді тең бөлу ауыл шаруашылығы өнімділігінің артуына, ауылдық жерлердегі сатып алу қабілетінің жоғарылауына және әлеуметтік мобильділікке әкелді.
Қарсы дәлелдер
Жер реформасын қолдауға арналған көптеген аргументтер оның мүмкін болатын оң әлеуметтік және экономикалық салдарына қатысты. Дегенмен, бұрын айтылғандай, жер реформасы – өте саяси процесс. Басқа топтар мен жеке тұлғалар мүліктік құқықты ресімдеуге бағытталған жер реформаларына қатысты алаңдаушылықтарын білдіреді. Ресімделген жер құқығының экономикалық және әлеуметтік пайдасы жиі айтылғанымен, кейбір зерттеулер мұндай реформалар тиімсіз болуы немесе одан әрі қиындықтар мен қақтығыстарға әкелуі мүмкін екенін көрсетеді. Жер реформасына қарсы қосымша аргументтер теңдік мәселелеріне және жерді элитаның ықтимал басып алуына қатысты, әсіресе жерді көбірек ресімдеуге бағытталған реформаларға қатысты. Егер осы реформалар дұрыс немесе жеткілікті түрде жүзеге асырылмаса, сыншылар мұндай реформалар жергілікті қауымдар немесе әйелдер сияқты шеттетілген топтардың жағдайын нашарлатуы мүмкін деп қорқады. Бұл алаңдаушылықтар үкіметтердің жер реформаларын жоспарланғандай жүзеге асыруға қабілеттілігіне қатысты сұрақтар тудырады. Тіпті егер бір елде мұндай қабілет болса да, сыншылар жемқорлық пен жеке басып алу элитаның одан әрі басып алуына әкеледі деп қорқады. Көлемді жерді қайта бөлу сияқты радикалды реформаларды қарастырғанда, реформаға қарсы аргументтерге қайта бөлінген жердің өнімді пайдаланылмауы және экспроприацияланған жердің иелеріне тиісті өтемақы төленбеуі немесе мүлдем төленбеуі мүмкін екеніне қатысты мәселелер жатады. Зимбабве, тағы да, мұндай ауқымды реформалардың қауіп-қатеріне жиі келтірілетін мысал, себебі жерді қайта бөлу елдегі экономикалық құлдырау мен азық-түлік қауіпсіздігінің өсуіне ықпал етті. Жер реформасы социалистік коллективизацияның бір бөлігі ретінде қабылданған жағдайларда, коллективизацияға қарсы көптеген аргументтер жалпы қолданылады.
Ұлттық күш-жігер
Жер реформасының ерте мысалы 1870–1909 жылдардағы Ирландияның жер заңдары болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Шығыс және Орталық Еуропаның көптеген жаңадан тәуелсіздік алған елдері жер реформаларын жүзеге асырды. Көптеген елдерде белгілі бір шектерден артық жерлер (аймаққа және жер түріне байланысты) мемлекеттендірілді; Финляндияда олар сатып алынып, арнайы қорға салынды.